'n Tak van die Swanepoel-familie in Suid-Afrika, 1699 tot 1999: 'n genealogiese en kultuurhistoriese studie. deur Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6i2) Tesis ingelewer ter voldoening aan die vereistes vir die Magister in Lettere en Wysbegeerte (Departement Geskiedenis) aan die Universiteit van stellenbosch Studieleier: Dr M Burden April2003 Verklaring Ek, die ondergetekende, verklaar hiermee dat die werk in hierdie tesis vervat my eie oorspronklike werk is wat nog nie vantevore in die geheel of gedeeltelik by enige ander Universiteit ter verkryging van 'n graad voorgele is nie. Handtekehing Datum Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Opsomming Hierdie studie is die familiegeskiedenis van 'n tak van die Swanepoel-familie oor die afgelope 300 jaar wat deur middel van genealogiese en kultuurhistoriese navorsingsmetodes opgestel is. Die stamvader, Pieter Jansz Swanepoel, was afkomstig van Nieuwmunster in die teenswoordige munisipaliteit (gemeente) Zuienkerke in die stad Brugge in Wes­ Vlaandere en het in 1699 as soldaat in diens van die VOC na die Kaap gekom. Reeds in die jaar 1700 word hy 'n vryburger en vanaf 1709 tot 1747 boer hy op die plaas Nieuwmunster digby die huidige Wolseley. In 1712 tree hy in die huwelik met Maria Sibella Sachs, die weduwee van Jan Christoffel Haak. Uit die huwelik word sewe seuns en een dogter gebore. Hierna volg ses opeenvolgende geslagte veeboere waarvan die laaste vyf hulle in die distrikte Graaff-Reinet, Beaufort-Wes en Prins Albert bevind. Droogtes, 'n wereldwye ekonomiese depressie en die nagevolge van die Tweede Wereldoorlog maak 'n einde aan hierdie tradisie en lei daartoe dat die lede van hierdie betrokke tak van die Swanepoel-familie oor die lengte en die breedte van Suid-Afrika versprei. Dit het onder andere tot gevolg dat familiebande baie losser word en dat naamgewinggebruike nie meer so slaafs nagevolg word nie. Tradisioneel is genealogiese navorsing toegespits op die manlike lyn. In hierdie studie is daar gepoog om ook die herkoms van die stammoeders in elke geslag so ver as moontlik na te vors en in 'n kwartierstaat te reflekteer. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Summary This study deals with the history of a branch of the Swanepoel family in South Africa over the past 300 years and was conducted by means of genealogical and cultural historical research methods. Pieter Jansz Swanepoel, progenitor of the Swanepoel family in South Africa, came from Nieuwmunster in the present day municipality (gemeente) of Zuienkerke in the city of Brugge in West Flanders. He came to South Africa in 1699 as a soldier of the Dutch East India Company. He became a free burgher in 1700. Between 1709 and 1747 he made a living as a farmer on the farm Nieuwmunster close to where the town of Wolseley is now. In 1712 Pieter Jansz Swanepoel married Maria Sibella Sachs, the widow of Jan Christoffel Haak, and seven sons and one daughter were born out of this union. Hereafter six successive generations of Swanepoels made a living as stock-farmers, of which the last five resided in the districts of Graaff-Reinet, Beaufort-West and Prince Albert. As a result of droughts, a world wide economic depression and the after effects of the Second World War this tradition came to an end. Consequently the members of this family today find themselves all over South Africa. Therefore family ties are not as strong as they used to be and the tradition of naming became less important. Traditionally genealogical research concentrates on the male line. This study, however, attempts to research the descent of the progenitress in each generation as well and the findings are reflected in an ancestral chart. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Ek dra hierdie werk graag op aan die volgende persone My ouers vir hulle ondersteuning en veral my vader, )JG (Kolie) Swanepoel, wat onbewustelik tot hierdie studie aanleiding gegee het deur sy eie verhale oor Botterkraal se mense en diere vir my as slaaptydstories op te dis. My tante, Elizabeth (Bettie) Maria van Eck (nee Swanepoel), wat hoe ouderdom en gesondheidsprobleme ten spyt, onvermoeid gehelp het om inligting in te samel. My gesin wat menige vakansie saam met my op plase en in begraafplase na inligting help soek het. Dr M Burden vir vakkundige raad en leiding. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Ons is wat ons is oor ons van mekaar is. (Krog 2000: 81) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za GENEALOGIESE SIMBOLE * geboorte ~ doop t sterfte 0 grafjbegrafnis w veras X huwelik egskeiding SV seun van dv dogter van ± ongeveer (datum) ? geskatte datum < voor datum > na datum - berekende datum I tussen datums ea circa ( ongeveer) NN van onbekend PN voorname onbekend sp sine prole (sander nasate) [ ] aangetroudes { } titel van persoon Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za i INHOUDSOPGAWE INLEIDING Pro bleemstelling Doel van ondersoek T erreinafbakening Begripsomskrywing Metodologie en evaluering van bronne Aanbieding van stof Bladsy 1 1 2 2 3 6 HOOFSTUK 1: STAMOUERS PIETER JANSZ SWANEPOEL EN MARIA SIBELLA SACHS 1.1 Europese herkoms van Pieter Jansz Swanepoel 7 1.2 Redes vir Pieter Jansz Swanepoel se koms na die Kaap 9 1.3 Beroep na sy aankoms 11 1.4 Toetrede tot die landbou 13 1.5 Huwelik met Maria Sibella Sachs 17 1.6 Die eerste geslag Swanepoel-kinders 20 1.7 Naamgewing 22 1.8 Kerk- en geloofslewe 23 1.9 Vestiging in die Land van Waveren 25 1.10 Lewensomstandighede 26 1.11 Oorskakeling na veeboerdery 33 1.12 Finansiele posisie 35 1.13 Aftrede en afsterwe 36 1.14 Verspreiding en vestiging van 'n nuwe geslag 38 1.15 Bylaag 1: Opgaafrolle 42 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za ii 1.16 Bylaag 2: Toekenning van weilisensies aan Swanepoels in agtiende Eeu 51 1.17 Bylaag 3: Kinders en kleinkinders van Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs 55 HOOFSTUK 2: JACOBUS SWANEPOEL EN SUSANNA CATHARINA RABIE 2.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Jacobus Swanepoel 61 2.2 Huwelik met Susanna Catharina Rabie 62 2.3 Kinders uit huwelik tussen Jacobus Swanepoel en Susanna Rabie 65 2.4 Vestiging as veeboer in die distrik Swellendam 67 2.5 Lewensomstandighede 71 2.6 Afsterwe van Susanna Catharina Rabie 84 2.7 Huwelik met Francina Vosloo (weduwee Gilber) 84 2.8 Afsterwe van Francina Vosloo 86 2.9 Finansiele posisie 88 2.10 Afsterwe van Jacobus Swanepoel 91 2.11 Nalatenskap 93 2.12 Bylaag 1: Opgaafrolle 96 2.13 Bylaag 2: Kinders en kleinkinders van Jacobus Swanepoel en Maria Susanna Catharina Rabie 101 HOOFSTUK 3: CHRISTIAAN SWANEPOEL EN MARIA SIBELLA SWANEPOEL 3.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Christiaan Swanepoel 105 3.2 Huwelik met Maria Sibella Swanepoel 106 3.3 Geboorte, herkoms en kinderjare van Maria Sibella Swanepoel 107 3.4 Kinders uit die huwelik tussen Christiaan en Maria Sibella Swanepoel 108 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za iii 3.5 Stigting van die distrik Graaff-Reinet 112 3.6 Stigting van die distrik Uitenhage 114 3.7 Bevolkingsamestelling teen die einde van die agtiende eeu 115 3.8 Trekroetes na die binneland 115 3.9 Van veeboer tot trekboer 116 3.10 Stelsel van grondbesit teen die einde van die agtiende eeu 127 3.11 Botsings op die Oosgrens 128 3.12 Finansiele posisie 131 3.13 Lewensomstandighede 134 3.14 Inboek van Khoi 139 3.15 Afsterwe van Christiaan Swanepoel 142 3.16 Nalatenskap 145 3.17 Bylaag 1: Opgaafrolle 149 3.18 Bylaag 2: Kinders en Kleinkinders van Christiaan en Maria Sibella Swanepoel 155 3.19 Bylaag 3: Kaart met ligging van plaas Winterberg in Murraysburg- distrik 161 HOOFSTUK 4: PIETER JOHANNES SWANEPOEL EN JOHANNA FREDERIKA PETRONELLA SWANEPOEL 4.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Pieter Johannes Swanepoel 162 4.2 Huwelik met Johanna Frederika Petronella Swanepoel 163 4.3 Totstandkoming van Beaufort-Wes 165 4.4 Woonplek 166 4.5 Ontevredenheid met die Britse owerheid en die daaropvolgende GrootTrek 4.6 Kinders uit die huwelik tussen Pieter Johannes en Johanna Frederika Swanepoel 4.7 Onderwys en opleiding 169 175 178 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za iv 4.8 Tweede huwelik met Francina Christina Coertze 180 4.9 Lewensomstandighede 187 4.10 Derde huwelik met J ohanna J acomina Petronella Catharina Venter 193 4.11 Afsterwe van Pieter Johannes Swanepoel 198 4.12 N ala tenska p 203 4.13 Bylaag 1: Opgaafrolle 208 4.14 Bylaag 2: Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes Swanepoel 212 4.15 Bylaag 3: Kaart met ligging van Rietkuil en Vlieekraal 225 HOOFSTUK 5: FREDERIK HENDRIK SWANEPOEL EN CATHARINA ELIZABETH JOHANNA BOOYENS 5.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Frederik Hendrik Swanepoel 226 5.2 Huwelik met Catharina Elizabeth Johanna Booyens 227 5.3 Geboorte, herkoms en jeugjare van Catharina Elizabeth Johanna Booyens 228 5.4 Woonplek 230 5.5 Kinders uit die huwelik 238 5.6 Opvoeding 242 5.7 Leefwyse 245 5.8 Afsterwe van Catharina Elizabeth Johanna Booyens 247 5.9 Tweede huwelik met Catharina Carolina Wilhelmina Beukes 249 5.10 Afsterwe van Frederik Hendrik Swanepoel 251 5.11 Nalatenskap 256 5.12 Bylaag 1: Kinders en kleinkinders van Frederik Hendrik Swanepoel en Catharina Elizabeth Johanna Booyens 260 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za V HOOFSTUK 6: CHRISTIAAN HENDRIK SWANEPOEL EN MARIA SUSANNA JACOBA V AN ZYL 6.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Christiaan Hendrik Swanepoel 266 6.2 Huwelik met Maria Susanna Jacoba van Zyl 268 6.3 Geboorte, herkoms en jeugjare van Maria Susanna Jacoba van Zyl 269 6.4 W oonplek 272 6.5 Kinders uit die huwelik 276 6.6 Leefwyse 280 6.7 Testament en afsterwe van Christiaan Hendrik Swanepoel 287 6.8 Laaste lewensjare van Maria Susanna Jacoba van Zyl 292 6.9 Nalatenskap 293 6.10 Bylaag 1: Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl 296 6.11 Bylaag 2: Kaart met ligging van Wolwekraal, Plaa~esrivier, Putfontein en Botterkraal 301 HOOFSTUK 7: CHRISTIAAN HENDRIK SWANEPOEL EN MARIA JOHANNA MARAIS 7.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Christiaan Hendrik Swanepoel 302 7.2 Huwelik met Maria Johanna Marais 304 7.3 Geboorte, herkoms en jeugjare van Maria Johanna Marais 306 7.4 Woonplek 311 7.5 Kinders uit die huwelik 317 7.6 Onderwys en opvoeding 322 7.7 Lewensomstandighede 326 7.8 Afsterwe van Christiaan Hendrik Swanepoel 338 7.9 Nalatenskap 341 7.10 Bylaag 1: Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Johanna Marais 357 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za vi 7.11 Bylaag 2: Kwartierstate van Christiaan Hendrik Swanepoel, Laetitia Marelda Meyer en hul kinders 7.12 Bylaag 3: Foto's van Jacobus Johannes Gert Swanepoel en Susanna Jacoba Potgieter se kinders EVALUERING BRONNELYS BYLAE 368 371 374 377 BYLAAG A: Handtekeninge van nege opeenvolgende Swanepoel-geslagte 426 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 1 INLEIDING Probleemstelling Met die uitsondering van biografiese werke oor belangrike historiese figure, vorm familiegeskiedenis nie deel van formele geskiedskrywing nie. Daarby is genealogiese navorsing normaalweg nie probleemgerig in die sin dat dit vraagstukke in die samelewing aanspreek nie. Tog het bepaalde historiese faktore bygedra tot die lotsbepaling en verspreiding van 'n betrokke familie. Dit is dus noodsaaklik vir die individu om kennis te dra van hierdie faktore om uiteindelik begrip te he vir sy eie omstandighede. Verder is die studie van 'n spesifieke familie sedert aankoms en vestiging tot aan die einde van die twintigste eeu, verteenwoordigend van die wel en wee van die deursnee Suid-Afrikaanse familie van Europese herkoms. Die taak van die genealoog word bemoeilik deur 'n verskeidenheid faktore. Eerstens bevat amptelike historiese werke min of geen inligting oor minder belangrike individue. Tweedens bestaan daar 'n magdom argivale bronne waarin enkele losstaande brokkies inligting voorkom sander dat die persoon se familieverband aangetoon word. Die akkurate rekonstruksie van 'n betrokke familie se geskiedenis hang dus in die laaste instansie grootliks af van korrekte identifikasie en interpretasie deur die navorser. Doel van ondersoek Grondliggend aan hierdie studie is die oer-oue vraag: Waar kom ek vandaan? Die doel van hierdie studie is gevolglik om: 'n volledige stamboom van 'n spesifieke tak van die Swanepoel-familie op te stel so ver moontlik 'n volledige kwartierstaat van elke stamvader en -moeder in elke geslag op te stel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 2 die uitwerking van politieke, historiese en sosiale gebeure op die lotgevalle van elke geslag te bepaal en binne konteks te plaas naamgewinggebruike te ontleed Terreinafbakening Hierdie studie het ten doel om In spesifieke tak van die Swanepoel-familie in Suid­ Afrika te bestudeer. Dit dek die tydperk van 1699 tot 1999: van die aankoms van stamvader Pieter Jansz Swanepoel in 1699 tot aan die einde van die twintigste eeu. So ver moontlik sluit elke hoofstuk tabelle met die name van al die kinders en kleinkinders van elke stamouerpaar in. Begripsomskrywing Genealogic: Die WAT beskryf die genealogie onder meer as In hulpwetenskap van die geskiedenis wat die oorsprong, opvolging en verwantskap van families ondersoek. Verder is dit ook die geskiedenis van die afkoms van In persoon, familie of groep van In voorouer of voorouers (1957: 144). Stamboom: Volgens die HAT is dit 1 n tabel waarop die name van 1 n persoon en sy voorouers of afstammelinge aangeteken staan (1994: 1004). Kwartierstaat: Volgens die WAT is In kwartierstaat 1n tabel wat In persoon se voorouers in alle manlike en vroulike lyne soos In rekenkundige reeks aangee. Eers verskyn die naam van 1 n betrokke persoon, dan sy twee ouers, dan sy vier grootouers, sy agt oorgrootouers, sy sestien betoorgrootouers (1991: 492). Die WAT begaan egter die fout om ten slotte sy 32 oubetoorgrootouers as deel van die kwartierstaat te noem. Kultuurgeskiedenis: Die WAT bestempel dit as die geskiedenis van onder andere die artistieke, ekonomiese, intellektuele, morele en sosiale aspekte van In kultuurgroep (1991: 391). Volgens 1n meer resente en omvattender definisie word kultuurgeskiedenis omskryf as In studie van die kultuurproduk, die skeppingsproses wat dit tot stand gebring het, die stimulus wat die proses gefnisieer het, en van die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 3 samehang van of van die verband tussen kultuurprodukte en die dimensies waarbinne hulle tot stand kom; dit is 'n studie waarbinne die skepper, die mens self sentraal staan (Burden 2000: 19). Metodologie en evaluering van bronne De Villiers en Pama se driedelige Geslagregisters van Ou Kaapse families het as vertrekpunt vir hierdie studie gedien (1966). Daarna is ander bestaande genealogiese werke soos JA Heese se Die herlwms van die Afrikaner (1971), J Hoge se Personalia of the Germans at the Cape, 1652- 1806 en DF du T Malherbe se Stamregister van die Suid-Afrikaanse volk (1966) bestudeer. Hoewel hierdie werke onvolledig is en onder andere foute bevat wat betref die identifisering en name van persone, het dit 'n vertrekpunt gebied waarvandaan die uiteindelike argivale navorsing onderneem kon word. 'n Bron waarteen enige ernstige navorser egter moet waak, is Edward Griffiths se HA Swanepoel: His family in Africa (1990). Die eerste drie hoofstukke kan slegs as prul bestempel word. In direkte teenstelling hiermee is AJ Swanepoel se 'n Geslagregister van Swanepoel-families in Suid-Afrika (1999), foute ten spyt van groot nut. Hoewel laasgenoemde bron verskyn het nadat die navorsing vir hierdie studie grootliks voltooi was, het dit 'n belangrike bydrae gelewer met die identifisering van elke stamouerpaar se kleinkinders. Dieselfde geld Heese & Lombard se Suid-Afrikaanse Geslagregisters, wat van groot waarde was by die opstel van kwartierstate. Laasgenoemde bron se inligting oor sommige families, waaronder die Van Eck-familie, is egter baie karig. Daarby het die volume met die Venter-familie se besonderhede nog nie verskyn nie. Die meeste inligting vir hierdie studie is egter sedert 1980 ingesamel in die NG Kerkargief in Kaapstad, asook in die Kaapstadse Argiefbewaarplek (eers in Koningin Victoriastraat en later in Roelandstraat). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 4 Tyn spyte van spelfoute, spelwisselings en foute rakende die ouers van dopelinge se volle name, was die inligting uit doop-, huweliks- en lidmaatregisters onontbeerlik vir hierdie studie. Die gehawende toestand van baie van hierdie registers is egter kommerwekkend. Daarby word die navorser ernstig aan bande gele deur die huidige stelsel (2002) waarvolgens daar lank vooruit bespreek moet word om tot die Kerkargief se leeskamer toegelaat te word. Bogenoemde navorsing is aangevul met inligting uit sterftekennisse, testamente en boedelinventarisse in die Kaapstadse Argiefbewaarplek. Hoewel laasgenoemde bronne uiters waardevol is, kom daar dikwels foute voor wat betref die name van die oorledene self, die name van sy of haar ouers en ook ten opsigte van die name van die nagelate kinders. Boonop bestaan daar nie sterftekennisse en testamente ten opsigte van alle persone nie. 'n Waardevolle bran wat betref die besittings en bewegings van die eerste vier geslagte is die Opgaafrolle. Die Opgaafrolle vir Drakenstein vir die tydperk 1701 tot 1713 is op mikrofilm by die Instituut vir Historiese Navorsing aan die Universiteit van Wes-Kaapland bestudeer. Die res van die Opgaafrolle vir die distrikte Drakenstein (1714 - 1757), Swellendam (1752 tot 1800), Graaff-Reinet (1787 - 1840), Uitenhage (1805 - 1826) en Beaufort-Wes (1819 - 1833) is in die Kaapstadse Argiefbewaarplek geraadpleeg. Die verlore en verkeerd gedateerde Opgaafrolle word volledig in die teks bespreek. Die argiewe van die distrikte Stellenbosch, Swellendam, Graaff-Reinet en Beaufort-Wes het ook waardevolle inligting opgelewer. Hierdie dokumente word ook in die Kaapstadse Argiefbewaarplek gehuisves en sluit die volgende dokumente in: Notule van die Landdros en Heemrade Sworn Statements Letters and Reports from Field Cornets, Veld Wagtmeesters, Veld Kommandants and Private Individuals Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Memorials for Land Burgerlijke Attestatien 5 Tussen 1997 en 2002 is besoeke gebring aan die plase Botterkraal, Wolwekraal en Rietkuil in die distrik Prins Albert, asook Vlieekraal en Traka in die distrik Willowmore en verskeie begraafplase is opgespoor. Daarbenewens is 'n opname gemaak van Swanepoelgrafte in die begraafplase op Prins Albert, Willowmore, Aberdeen, Rietbron, Beaufort-Wes en Uniondale. Verder is die ongemerkte graf van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) in die Woltemade Begraafplaas in Kaapstad opgespoor. Verskeie besoeke is gebring aan die Landmeter-Generaal se Hoofdirektoraat Opmetings en Kartering in Mowbray om die ligging van plase wat in hierdie studie vermeld word, te bepaal. Die proses is aansienlik bemoeilik as gevolg van die huidige beleid om vanwee die sogenaamde neerhalende aard van sommige plaasname, slegs die plaasnommers op alle nuwe kaarte aan te dui. As kompensasie word aangevoer dat die oorspronklike name steeds op die titelaktes in die Akteskantoor voorkom. Die feit dat dele van die gewese Graaff-Reinetse veldkornetskap Op Sneeuberg tans (2002) deel vorm van die distrikte Graaff­ Reinet, Murraysburg, Beaufort-Wes en Aberdeen, bring dus mee dat die navorser die register van alle plase in bogenoemde vier distrikte in die Akteskantoor moet deurwerk om die nommer van 'n betrokke plaas, asook die distrik waarin dit vandag gelee is, vas te stel. Eers daarna kan die ligging van die plaas met behulp van die nommer en die distrik op die kaart gesoek word. Ten slotte is verskeie onderhoude gevoer om inligting in te samel oor aspekte wat nie in argivale en ander bronne beskikbaar is nie. Waar moontlik is bevestiging vir die juistheid van hierdie inligting gesoek. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 6 Aanbieding van stof Die materiaal in hierdie studie is chronologies georden sodat elke hoofstuk 'n opvolgende geslag verteenwoordig. Ten opsigte van elke geslag word daar grootliks aan dieselfde temas aandag gegee, byvoorbeeld: geboorte, herkoms en jeugjare van die betrokke stamouerpaar kinders uit die huwelik naamgewing woonplek lewensomstandighede finansiele posisie sterfte en nala tenska p Die materiaal word verder toegelig met 'n stamboom, kwartierstate van elke stamouerpaar, tabelle, kaarte en waar moontlik ook foto' s. Aangesien die meeste inligting in die stamboom, kwartierstate en tabelle met verwysings in die teks vermeld word, word verwysings slegs verskaf ten opsigte van materiaal wat nie in die teks voorkom nie. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Stamboom Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6i2) Jan Swanepoel van Nieuwmunster Brugge Wes-Vlaandere t X Maria Herrebout a1 Maria Swanepoel ., 29 Julie 1672 Nieuwmunster Brugge Wes-Vlaandere b1 Jan Swanepoel "'15-10-1713 Stellenbosch tjonk b6cl b2 Jan Swanepoel ., 4-8-1715 Paarl t c 1738 Boonljesrivier, Goudini b6c2 a2 Wilhelm Swanepoel ., 13 Januarie 1675 Nieuwmunster Brugge Wes-Vlaandere b3 Pieter Swanepoel "'10-7-1718 Paarl t 1796 Graaff-Reinet-clistrik b6c3 b4 Rosa Swanepoel "' 13-4-1721 Stellenbosch t 21-4-1767 Nieuwmunster, Tulbagh Margarietha Swanepoel "'28-9-1749 Pieter Swanepoel ., 29-10-1751 Tulbagh Susanna Magdalena Swanepoel "'23-9-1753 Tulbagh b6c5d1 Judith Catharina Swanepoel "'1-10-1785 Tulb~gh b6c5d7e1 Christiaan Hendrik Swanepoel * 20-4-1822 Ruggens, Koup ., 6-10-1822 Beaufort-Wes t 27-1-1863 Kruisrivier Prins Albert b6c5d7e3fl Pieter.lohannes Tulbagh b6c5d2 b6c5d3 Jacobus Swanepoel Susanna Catharina "'11-3-1787 Swanepoel Kaapstad "'13-9-1789 t ~-h-11\110 Kaapstad Wolwekop, Srnithfield t 23-6-1856 b6c5d7e2 Johanna Adriana Swanepoel * 22-2-1825 Ruggens, Koup ;., 27-3-1825 Beaufort-Wes t 20-9-1877 Leeukraal Prins Albert Beaufort-Wes b6c5d7e3 Frederik Hendrik Swanepoel * 16-4-1827 Vlakfontein Beaufort-Wes "'29-7-1827 Beaufort-Wes t 8-9-1909 Prins Albert X 14-4-1845 Prins Albert Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b2c5d2e4f1) * 20-7-1830 "'18-9-1830 Beaufort-Wes t 2-10-1879 Swanepoelsaanleg dv Matthys Booyens (b2c5d2e4) X 21-6-1829 Catharina Elizabeth Esterhuizen (b2c5d2e4) b6c5d7e4 Pieter J ohannes Swanepoel * 11-12-1828 Nuituberg? ., 26-4-1829 Beaufort-Wes t 8-5-1869 Kapteinskraal Prins Albert b6c5d4 Christiaan Hendrik Swanepoel * 4-8-1791 "'6-11-1791 Kaapstad t Vrystaat b6c5d7e5 Jacobus Johannes Swanepoel * 7-11-1831 Vlakfontein Beaufort-Wes ., 26-12-1831 Beaufort-Wes t 2-9-1895 Paardefon tein Prins Albert \ b6c5d7e3f2 Catharina Elizabeth I b6c5d7e3f3 Matthys Frederik I b6c5d7e3f4 J ohanna Frederika a3 a4 PN Swanepoel (naam onduidelik) "' 20 Julie 1676 Pieter Jansz Swanepoel * 26-1-1678 Nieuwmunster Brugge Wes-Vlaandere b5 b6 "'30 Januarie 1678 Nieuwmunster Brugge Wes-Vlaandere a 1699 t c 1757 Poespasvallei, Robertson x 1-5-1712 Stellenbosch Maria Sibella Sachs (b3) a 1691 * Giisten, Duitsland t na 1775 dogter vanJoachim Sachs van Egeln, Duitsland a c 1691 b7 X Susanna Holswig van Haszleben, Turinge a 1691 van Giisten, Duitsland b8 J ohannes Swanepoel "'2-5-1723 Jacobus Swanepoel "'25-11-1725 Hendrik Swanepoel "'16-12-1731 Tulbagh Abraham Christoffel Swanepoel "' 19-12-1734 Paarl b6c4 Jacobus Swanepoel "'25-12-1755 Tulbagh b6c5d5 Hendrik Frederik Swanepoel "' 13-4-1794 Graaff-Reinet b6c5d7e6 Maria Sibella Swanepoel * 14-6-1833 Vlakfontein Beaufort-Wes "'14-7-1833 Beaufort-Wes t 10-9-1861 Hoogekraal Bankrivier Beaufort-Wes b6c5d7e3f5 Frederik Hendrik Paarl t x 13-10-1748 Tulbagh Susanna Catharina Rabie (b2) ., 12-12-1728 t1764 Poespasvallei Robertson dv Christiaan Rabie X 20-7-1727 Margaretha Pyl (blcl) b6c5 t 31-5-1770 Tulbagh-clistrik b6c6 t c 1751 Christiaan Swanepoel * 15-10-1757 Goedemoed, Montagu "' 26-3-1758 Jan Swanepoel "'15-3-1761 Tulbagh b6c5d6 Paarl t c 1831 Winterberg, Murraysburg x 25 April1784 Tulbagh Maria Sibella Swanepoel (b7c6) * 13 Augustus 1764 "'25 Desember 1764 Tulbagh t Winterberg, Murraysburg dv Hendrik Swanepoel (b7) X 23-3-1755 Judith van Eeden (b4c6) b6c5d7 Jan Abraham Swanepoel "' 28-11-1797 Graaff-Reinet t 22-1-1890 Pieter J ohannes Swanepoel * 13-2-1799 "' 11-8-1799 Graaff-Reinet Stofkraal, Willowrnore t 26-3-1885 b6c5d7e7 Abraham Christoffel Swanepoel * 20-5-1835 ., 26-7-1835 Beaufort-Wes t jonk/ ongetroud b6c5d7e8 Rietkuil, Prins Albert x 7-1-1821 Beaufort-Wes J ohanna Frederika Petronella Swanepoel (b7cld2) * 29-8-1804 "' 16-6-1805 Tulbagh t c 1840 dv Frederik Hendrik Swanepoel (b7c1) X 9-11-1800 J ohanna Adriana Lier(b11) b6c5d7e9 Jan Abraham Geertruida Swanepoel Susanna * 7-8-1837 Swanepoel Rietkuil * 17-5-1839 Prins Albert Ritekuil "' 1 Oktober 1837 Prins Albert Beaufort-Wes "'25-8-1839 t 13-8-1898 Beaufort-Wes Rietkuil Prins Albert b6c5d8 Maria Susanna Swanepoel "' 25-3-1804 Kaapstad t 28-6-1835 Spangensfontein b6c5d7e10 Judith Susanna Swanepoel * 11-9-1840 Traka, Prins Albert "' 25-12-1840 Uitenhage I b6c5d7e3f6 / b6c5d7e3f7 ~arend ~~tthys -L~-~s~aan Hendrik . /_ b6c5d7e3f8 ]an Abraham • C..&. _~.c.f.~_.a._JJ:~!JiftAft Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za ' ; ~;- ~: ~-: f.: T.!'" b6c5d7e3f7g1 Maria Catharina b6c5d7e3f2 ' ('bZC:1~e4N.J *'20-7-1830. "'18-9-1830 Beaufort-Wes t 2-10-1879 Swanepoelsaanleg dvMatthys Booyens (b2c5d2e4) X 21-6-1829 Catharina Elizabeth Esterhuizen (b2c5d2e4) b6c5d7e3f3 Catharina Elizabeth Matthys Frederik Johanna Swanepoel Swanepoel * 19-12-1849 * 29-3-1851 "'8-7-1850 Wolvenkraal Prins Albert Prins Albert "'27-4-1851 Beaufort-Wes b6c5d7e3f7g2 OOCJU/ e.:JII_g.::> Catharina Elizabeth Frederik Hendrik Elizabeth Swanepoel Johanna Susanna Swanepoel . * 14-10-1882 "'1-4-1804 Willow more b6c5d7e3f7g5h1 Christiaan Hendrik Swanepoel * 11-1-1917 "'15-3-1917 Swanepoel * 10-1-1889 * 2-10-1885 "'7-4-1889 "'8-12-1885 Prins Albert Prins Albert t 11-11-1918 b6c5d7e3f7g5h2 Elizabeth Maria Swanepoel * 5-4-1918 "'18-6-1918 Zeekoegat Rietbron b6c5d7e3f7g5h3 Maria Susanna Jacoba Swanepoel * 11-6-1919 "'3-7-1919 b6c5d7 e3f7 g5h4 Abraham Francois Bosman Swanepoel b6c5d7e3f4 J ohanna Frederika Petronella Swanepoel * 31-12-1853 "' 1-3-1854 Prins Albert b6c5d7e3f7g4 Salomina Susanna Swanepoel * 6-6-1890 "'30-7-1890 Prins Albert ooc5d7e3f5 Frederik Hendrik Swanepoel * 20-4-1858 "' 4-7-1858 Prins Albert t 20-10-1924 Schietkuil Rietbron b6c5d7e3f7g5 Christiaan Hendrik Swanepoel * 2-10-1893 "'29-11-1893 Traka, Willowmore t 30-1-1948 Rondebosch x 28-9-1915 Zeekoegat, Prins Albert Maria Johanna Marais (b2c2d6e1f7 g6h3i7) * 20-1-1892 Nooitgedacht "' 13-3-1892 Fraserburg t 25-1-1973 Prins Albert dv Abraham Francois Bosman Marais (b2c2d6elj7g6h3) X 28-7-1880 Elizabeth Maria Gouws (b3c4d1elflg?h3) b6c5d7 e3f7 g5h5 .t:. uv'-'"'u" "''"''' gono b6c5d7 e3f7 g5h7 Frederik Jacobus Louis a Hendrik J ohannes Gert Petronella Swanepoel Swanepoel Swanepoel * 14-7-1922 * 28-1-1924 * 3-8-1925 Botterkraal Botterkraal Botterkraal b6GJU/e.:JIO Barend Matthys Swanepoel * 26-7-1860 "'17-8-1860 Prins Albert t 2-7-1929 Beaufort-Wes b6c5d7e3f7g6 Jacobus Johannes Gerrit Swanepoel * 28-10-1895 Plaljesrivier "'9-2-1896 Beaufort-Wes t 14-11-1939 Prins Albert b6c5d7e3f7g5h8 Salomina Susanna Swanepoel - +-'7'-"'""'1-':.>'"'·''"-"':f""' ''-'--'---·-· Prin.s f\ lbert Pri,-,s A 1hert * 24-8-1920 "'8-1?-1Q20 Zeekoegat P•ins Albert Prins AlhPrt Prins AlbPrt * 25-12-1927 Botterkraal Prins Albert "'22-3-1928 Prins Albert Prins Albert t 15-9-i996 t · · Robertson 0 Robertson b6c5d7 e3f7 g5h6i1 Jacoba Maria Swanepoel * 27-3-1954 Middelburg, Mpumalanga "'?-7-1954 Nederduits Hervormde Kerk, Belfast b6c5d7 e3f7 g5h6i2j1 Annerita Swanepoel * 30-10-1987 Louis Leipoldt Hospitaal Bellville "'24-1-1988 NG Gemeente Tafelberg, Kaapstad t 14-8-1940 Botterkraal Prins Albert 0 Botterkraal "'21-9-1922 Zeekoegat t 27-6-1984 Jan Kempdorp "'13-3-1924 "'20-1-1926 Zeekoegat Prins Albert Prins Albert t 8-12-1938 t 26-4-1993 Zeekoegat Prins Albert 0 Jan Kempdorp Villiersdorp 0 Botterkraal b6c5d7e3f7g5h6i2 Christiaan Hendrik Swanepoel * 28-2-1956 Middelburg, Mpumalanga "'?-10-1956 Nederduits Hervormde Kerk, Witbank X 27-3-1981 Malmesbury Laetitia Marelda Meyer (b8c6d4e8f4) * 26-8-1955 Malmesbury "' 6-11-1955 Malmesbury dv Albertus Stephanus Meyer (b8c6d4e8) X 27-3-1943 0 Villiersdorp Prins Albert X 11-10-1952 Middelburg Mpumalanga Susanna Jacoba Potgieter (b1c7d5e4f4g3h?i 4) * 2-8-1935 Dullstroom "' Lydenburg dv Frederik Evert Potgieter (b1c7d5e4f4g3h?) X Jacoba Maria Taljaard (blc1d4e3f?g?) oocou1 e.::> I! go no:' Maria Johanna Swanepoel * 26-5-1959 Kromdraai, Witbank "'?-10-1959 Nederduits Hervormde Kerk, Witbank Sarah Margaretha Smuts (b2c3d4e8j9g6h5) Figuurl b6c5d7e3f7g5h6tq2 Jacobus Christiaan Swanepoel * 28-5-1990 Panorama Medi-Kliniek, Bellville "'2-9-1990 NG Gemeente Tafelbaai, Table View b6c5d7e3f7g7 Pieter Johannes Swanepoel b6c5d7e3f7g8 . ~coli Matthys Frederik · .~ Swanepoel ;~;,;( ~ * c 1797 tJonk b6c5d7e3f7g5h9 Sophia Magdalena Swanepoel * 17-9-1929 Botterkraal Prins Alb~rt _ "'22-3-1928 Prins Albert * 10-3-1899 ''" Putfontein .. > · "' 11-5-1899 ::~ Beaufort-Wes ·!; t ·.·, "· DeAar r:-- b6c5d7e3f7g5h10 Anna Francina Christina Swanepoel ooce>U/ e3f7 g5hi'l Matthys Frederik -~-· . 1 Swanepoel * 25-5-1934 * 14-7-1935 Botterkraal Botterkraal -~;:~~l:;t4 . ---- -~;~~i:t~ --.~ Prins Albert Prins Albert -~ t 6-9-2001 . ?"'-.'i-1 991 J Robertson Prins :~t~t 0 Rob"•= 0 Prim :r\ .I OOCC>U/ <;v>~ 0v .. '% Frederik Evart Swanepoel * 3-5-1961 Kromdraai, Witbank "'?-10-1961 Nederduits Hervormde Kerk, Witbank Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 7 HOOFSTUKl STAMOUERS PIETER JANSZ SWANEPOEL EN MARIA SIBELLA SACHS 1.1 Europese herkoms van Pieter Jansz Swanepoel Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs is die stamouers van die talryke Swanepoel-familie in Suid-Afrika. Uit die beskikbare bronne blyk dit dat Pieter Jansz Swanepoel in 1699 aan die Kaap die Goeie Hoop aangekom het (KAB: VC 39, Vol2: 207 /231). Daar kon egter geen inligting oor sy Europese herkoms in die Kaapse argiefbewaarplek gevind word nie. Uit Pieter Jansz Swanepoel se naam kan 'n mens aflei dat sy vader Jan Swanepoel geheet het. Die afkorting Jansz staan vir Janszoon, dit wil se Jan se seun. 'n Ander leidraad wat kan help om sy Europese herkoms te bepaal, is die feit dat hy die plaas waarop hy sedert 1709 in die Land van Waveren weiregte gehad het en wat hy in 1716 in eiendom ontvang, Nieuwmunster genoem het (KAB: J 184; De Wet 1964: 77-78; Leibbrandt 1988: nr 82). Volgens onlangse navorsing deur dr AJ Swanepoel van Pretoria, is daar wel op 30 Januarie 1678 'n Pitrus Swanepoel in Nieuwmunster in Wes-Vlaandere gedoop. Sy vader was ene Joannis (Johannes/Jan) Swanepoel. In daardie stadium was die kerke in Wes-Vlaandere oorwegend Rooms-Katoliek. Dit verklaar moontlik die Latynse vorm van die name in die doopinskrywing. Volgens hierdie doopregister van Nieuwmunster het Pitrus Swanepoel ook 'n suster Maria gehad wat op 29 Julie 1672 gedoop is, 'n broer Wilhelm (gedoop op 13 Januarie 1675) en 'n broerjsuster wat op 20 Julie 1676 gedoop is, wie se naam nie ontsyfer kon word nie (1999: 7). Tot dusver is die verband tussen bogenoemde Pitrus Swanepoel en Pieter Jansz Swanepoel egter nog nie bevestig nie. Nieuwmunster waarvandaan Pieter Jansz Swanepoel klaarblylik afkomstig is, is gelee in die teenswoordige munisipaliteit van Zuienkerke in die stad Brugge in Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 8 Wes-Vlaandere (http:/ jbelgium.rootsweb.comjbelgium_places_n.html). Volgens AJ Swanepoel het 'n stamboomondersoek wat in 1960 in Belgie na die herkoms van die familie Zwaenepoel / Swaanepoel / Swanepoel gedoen is, hulle oorsprong terug gevoer na ene Petrus Swanepoel, wat random 1630 gebore is en van die dorp Schore in Wes-Vlaandere afkomstig was. In 1585 is daar egter reeds in dokumente melding gemaak van ene Jan Zwaenepoel en sy gesin, wat een van 68 gesinne was wat op die Vlaamse dorp Roeselare oorgebly het, nadat dit deur bendes vrybuiters geplunder en verwoes is (Swanepoel 1999: 7). Verder is dit belangrik om daarop te let dat Pieter Jansz Swanepoel sy naam as Pieter Janse Swncnepoc! geteken het (KAB: J 184). Oor die presiese datum waarop Pieter Swanepoel in Suid-Afrika aangekom het, bestaan daar nie sekerheid nie. Hoewel HT Colenbrander en JH Redelinghuys beweer dat Pieter Swanepoel in 1699 na die Kaap gekom het, vermeld hulle geen bronne nie (gd: 30-31; 1954: 262). In die Monsterolle vir v1'ije Lieden van 23 Januarie 1702 word daar vir die eerste maal verwys na Pieter Jansz. van Swaanepoel, woonagtig in die distrik van Drakenstein (KAB: VC 39: 118 - 204; KAB: VC 49: 9). Hiervolgens was hy in 1701 reeds as vryburger in die Drakenstein-distrik woonagtig. Dit word bevestig deur die feit dat die naam Pieter Swanepoel in 1701 vir die eerste keer in die Generale Monsterrolle voorkom, en wel as infanteris onder kapt Barend Burgert (KAB: STB 13/21; KAB: VC 15; De Wet 1964: 1). lh die Opgaafrolle waarin daar jaarliks volledig rekord gehou is van elke vryburger se roerende en onroerende eiendom, kom Pieter Jansz Swanepoel se naam ook in 1701 vir die eerste maal voor (IHN: VOC 4046: 971; IHN: VOC 4048: 441; IHN: VOC 4050: 259). Die moontlikheid bestaan egter dat Pieter Swanepoel reeds in 1699, soos Colenbrander beweer, aan die Kaap aanwesig was, want in die Monsterrollen van de Officieren, Matrosen ende Soldaten van Julie 1699 word die naam van ene Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 9 Pieter fans z., 'n soldaat, vir die eerste keer vermeld (KAB: VC 39, Vol 2: 207, 231). Daar bestaan geen Monsterrol vir die jaar 1698 nie, sodat die moontlikheid bestaan dat hierdie Pieter Jansz reeds die vorige jaar aan die Kaap kon gewees het. In die jaar 1700 verdwyn die naam Pieter Jansz uit die lys van soldate, maar in die lys van Vryburgers verskyn die naam Pieter fans . vir die eerste keer onder die ingesetenes van die distrik Stellenbosch (KAB: VC 39, Voll: 197 I 201). In die daaropvolgende Monsterrol van vrije lieden van 23 Januarie 1702 (en ook in die jare daarna) is daar geen verdere verwysing na Pieter Jansz in die Kaapse, Stellenbosse of Drakensteinse distrik nie, maar die naam Pieter fansz. van Swaanepoel word vir die eerste keer onder Drakenstein vermeld (KAB: VC 15; KAB: VC 39: 118 - 204; KAB: VC 49: 9, 27, 51, 73, 96, 117, 130, 157, 183). Dit dien as bevestiging vir Colenbrander se reeds gemelde teorie dat Pieter Jansz Swanepoel reeds in 1699 na die Kaap gekom het, maar dat daar aanvanklik slegs as Pieter Jansz na horn verwys is. Indien hierdie teorie korrek is, kan 'n mens aanvaar dat Pieter Jansz Swanepoel met sy aankoms aan die Kaap ongeveer 21 jaar oud was. Tergende vrae wat in hierdie stadium onbeantwoord bly, is die datum waarop hy as soldaat in diens van die VOC getree het, wanneer en met watter skip hy na Suid-Afrika gekom het en wat die omstandighede van sy familie in Vlaandere was. 1.2 Redes vir Pieter J ansz Swanepoel se koms na die Kaap Die omstandighede in Belgie gedurende die tweede helfte van die sewentiende eeu bied 'n moontlike verklaring vir Pieter Jansz Swanepoel se toetrede tot die diens van die VOC en sy uiteindelike koms na die Kaap. Teen die einde van die sestiende eeu was die deel van Europa waarvan die huidige Belgie deel vorm, verdeel in die Verenigde Provinsies in die N oorde, ·. ,. , I Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 10 onder leiding van Willem van Oranje, wat hulle onafhanklikheid van Spanje ten alle koste wou behou en die Katolieke streke in die Suide, bekend as die Spaanse Nederlande, wat getrou wou bly aan Spanje. In 1648 het Spanje deur die Verdrag van Munster die onafhanklikheid van die Verenigde Provinsies in die N oorde erken en ook ingestem om die Schelderivier vir navigasie te sluit. Die gevolg was dat Vlaamse stede soos Antwerpen, Gent en vroeer ook Brugge, hulle belangrikheid as die streek se handelsentrums verloor het. Hierna sou die hawe van Amsterdam daardie rol oorneem (http:/ jwww.interknowledge.com/belgium / index.html). Lodewyk XIV wat tussen 1659 en 1715 oor Frankryk regeer het, het egter volgehou met pogings om beheer oor die Spaanse Nederlande te verkry. Hierdie pogings is teegestaan deur Holland, Spanje en ook Engeland. Die gevolg was dat die huidige Belgie die slagveld geword het waarop hierdie moondhede mekaar die stryd aangese het. Dit het 'n hoogtepunt bereik met die Spaanse Suksessie-oorloe van 1702 tot 1713 en die daaropvolgende Verdrag van Utrecht in 1713 (http:/ jwww.interknowledge.comjbelgium/index.html). Die stad Brugge is gelee aan die Zwinrivier en die stad se ontluiking as handels­ en kulturele sentrum kan teruggevoer word na die groot vloed van Duinekerken in die twaalfde eeu, wat die Zwin 'n ideale bevaarbare rivier gemaak het. Brugge het gevolglik van die 13de tot die 15de eeu een van die rykste stede in die wereld geword, met uitstekende banke, tekstielnywerhede, kantwerk, tapiseriewerk, skilderye en beeldhouwerk (http:/ jwww.interknowledge.com/belgiumjindex. html). Teen die helfte van die 16de eeu het alles verander as gevolg van die feit dat die Zwin besig was om toe te slik, sodat dit onbevaarbaar geraak het vir handelskepe. Daarmee saam is Brugge ook onderwerp aan die oorloe waarna vroeer verwys is, sodat dit met die aanbreek van die 18de eeu bloot 'n skadu van die eens welvarende stad geword het (http:/ jwww.interknowledge.comjbelgium Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 11 I index.html). Dit is onder hierdie omstandighede nie vreemd dat 'n jong man soos Pieter Jansz Swanepoel van Nieuwmunster deur die welvaart van Amsterdam aangelok sou word en sodoende as soldaat in diens van die VOC sou beland nie. 1.3 Beroep na sy aankoms So os vroeer in hierdie hoofstuk aangetoon, is dit nie d uidelik presies waar en wanneer Pieter Jansz Swanepoel as soldaat in diens van die VOC getree het en wanneer hy sy ontslag gekry het nie. Daarby is dit moeilik om vas te stel watter beroepe immigrante a an die Kaap in hulle land van herkoms beoefen het. 'n Mens kan egter aanvaar dat hulle nie sommer totaal nuwe beroepe hier sou volg nie. Sommige immigrante het op eie koste of met die VOC se steun na die Kaap gekom en van die begin af 'n bestaan buite die Kompanjiesdiens probeer maak. Ander, soos Pieter Jansz Swanepoet het as Kompanjiesamptenare na die Kaap gekom en dan hier uit die diens van die VOC getree en op hulle eie 'n bestaan pro beer maak (De Wet 1981: 2, 42). Sommige immigrante het hulle as vryknegte aan ander Vryburgers in die Kaapse nedersetting verhuur totdat hulle finansieel sterk genoeg was om 'n onafhanklike bestaan te maak. Volgens GC de Wet se Naamlys van vryknegte in die Kaapse nedersetting, 1657 - 1707, het Pieter Jansz Swanepoel homself nie as vrykneg verhuur nie. De Wet onderskei egter tussen vryknegte en leenknegte. Vryknegte was amptenare wat hulle ontslag uit die Kompanjiesdiens geneem het en hulself dan as vry arbeiders aan ander werkgewers as die VOC verhuur het. Leenknegte was kompanjiesdienaars, gewoonlik matrose en soldate, wat tydelik deur die VOC aan vryliede verhuur is. Na die verstryking van die huurkontrak het hulle in die VOC se diens aangebly (De Wet 1981: 100, 224- 228). Dit is belangrik om hier kennis te neem van die Kompanjie se beleid ten opsigte Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 12 van immigrante rondom die jaar 1699. Reeds in 1685 het Hendrik Adriaan van Reede die Kaap besoek en kort daarna het die Here XVII besluit om die nedersetting aan die Kaap te stabiliseer deur vryburgers aan te moedig om hulle hier te vestig en 'n groter konsentrasie van die blanke bevolking in die hand te werk. Daar is ook aanloklike voorwaardes aan Franse vlugtelinge gebied in 'n poging om hulle aan te moedig om na die Kaap te verhuis (Muller 1975: 43, 44). Goewerneur Simon van der Stel is verder toegelaat om Nederlanders op skepe aan te spoor om hulle as landbouers hier te vestig. Tot aan die einde van sy ampstermyn op 11 Februarie 1699 het Van der Stel die Here XVII se beleid met betrekking tot immigrasie heelhartig ondersteun en die blanke bevolking aan die Kaap het in daardie stadium bestaan uit 402 mans, 224 vroue en 521 kinders (Muller 1975: 43, 44; Louwrens 1954: 130, 134). Sy seun en opvolger, W A van der Stel, het uitbreiding van die nedersetting en desentralisasie voorgestaan. Hierdie beleid het veral die veeboere gunstig getref en met Van der Stel se ontslag in 1707 het immigrasie feitlik tot stilstand gekom. Ten spyte van Van der Stel se gebrek aan entoesiasme het die Here XVII voortgegaan met die versending van emigrante na die Kaap en tussen 1700 en 1706 het hulle 50 persone, onder wie 20 mans, na die Kaap gestuur (Louwrens 1954: 134; Van der Wait ea gd: 76 -77). Om uitvoering te gee aan sy beleid ten opsigte van uitbreiding van die nedersetting, het W A van der Stel en lede van die Politieke Raad op 23 November 1699 'n reis na Stellenbosch, Drakenstein en die Tygerberg onderneem om geskikte grond te soek wat aan nuwe aankomelinge uitgegee kon word. Plase is ook in die Wamakersvallei aan nuwe aankomelinge toegewys. Op Saterdag 31 Julie 1700 is die eerste groep setlaars onder leiding van korporaal Douderstadt en ses soldate na die Land van Waveren gestuur. Korporaal Douderstadt is opdrag gegee om 'n buitepos daar op te rig om die belange van die ingesetenes te beskerm. Vier waens van die Kompanjie met benodigdhede is saam gestuur. Daar is egter besluit dat die vrouens en kinders vanwee die winterkoue en gevaar aan die Kaap Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 13 sou agterbly totdat die mans ruwe skuilings opgerig het en die gebied mak gemaak is. Op Sondag 17 Oktober 1700 het 'n tweede groep setlaars na die Land van Waveren vertrek (KAB: VC 15: 482, 763-764). 1.4 T oetrede tot die landbou Geen aanduiding van die wyse waarop Pieter Jansz Swanepoel aan die beginjare 'n bestaan gemaak het, kon gevind word nie. Die moontlikheid bestaan dat hy van vroeg reeds boerdery-moontlikhede in die Land van W averen begin oorweeg het. Afgesien van die vermelding van sy naam in die Opgaafrolle vir Drakenstein vanaf 1702 en in die Monsterrolle van vrije lieden, 1702-1725 is daar geen ander verwysing na horn nie (IHN: VOC 4046: 771; KAB: VC 49: 9, 27, 51, 73, 96, 98, 117, 130, 157, 183, 230 ens). Ook in GC de Wet se Lys van vryliede wat op kriminele aanlclagte tereg gestaan het, 1657- 1707, is sy naam afwesig (1981: 396- 407; KAB: CJ 4: 31- 32). Die distrik Drakenstein het in daardie stadium bestaan uit 'n aantal vestigingsgebiede, naamlik Drakenstein, Franschhoek, Wamakersvallei, die Land van Waveren, Riebeeck-Kasteel en Vier-en-twintig Riviere. Drakenstein (Paarl) was die kerklike setel van hierdie gebied (De Wet 1981: 5). Op 18 Oktober 1706 word 'n resolusie deur die Landdros en Heemrade van Stellenbosch en Drakenstein aangeneem waarvolgens die ingesetenes van hierdie distrik in werkspanne ingedeel is om die paaie en driwwe in hulle omgewing goed en bekwaarn te maak (KAB: 1 STB 1/2: 48). Hiervolgens was Pieter Jansz Swanepoel een van 'n span van vyftien mans onder toesig van Jean Manier (Calais in Dal Josafat) wat daarvoor verantwoordelik was om van de Drift van Pieter du Mont af tot aan Salornons rievier de wegen, driften, sloten vlot, goed en bekwaarn te rnaken (KAB: 1 STB 1/2: 48). Die ander lede van die groep, met die name van sommige se plase tussen hakies, was Jacques Pienaar, Salomon de Gournay (Salomons Vallei), Steven Fouche, David du Buisson, Jean (Paris, Paarl) en Gabriel le Roux (La Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 14 Concorde, Paarl), Matthys Michielsz, Abraham Cluse, Jacob Theron, Jan Buys/Jean du Buis, Jean Imbert (Languedoc, Klein-Drakenstein), Louis Fourie en Armand Veron (St Omer, Klein-Drakenstein) (KAB: 1 STB 1/2: 48; Coertzen 1988: 120 - 122). Dit is nie duidelik waar die drif van Pieter du Mont gelee is me. Die Salomonsrivier wat hier ter sprake is, is waarskynlik die Wilde Paarderivier, wat vernoem is na Salomon de Gournay, wat in 1688 as Hugenoot na die Kaap gekom het. De Gournay het 'n plaas by die samevloeiing van die Salomons- en die Bergrivier ontvang, wat hy Salomons Vallei genoem het. Hierdie plaas le oos van die Bergrivier teenaan die huidige Paarl. Net langs Salomons Vallei le die plaas Paris van 'n mede-Hugenoot, Jean le Roux (Coertzen 1988: 120, 121). Die feit dat Pieter Jansz Swanepoel saam met die ingesetenes van hierdie area in 'n werkspan ingedeel is, is 'n sterk aanduiding dat hy in 1706 hier woonagtig was. Volgens die Opgaafrolle vir Drakenstein, besit Swanepoel van 1701 tot 1704 slegs 2 snaphane (IHN: VOC 4046: 971; IHN: VOC 4048: 441; IHN: VOC 4050: 259; IHN: VOC 4051: 505). Dit versterk die vermoede dat hy horn aanvanklik as kneg aan een van die boere in hierdie omgewing uitgehuur het, hoewel sy naam nie in GC de Wet se Naamlys van vryknegte in die Kaapse Nedersetting, 1657 - 1707 voorkom nie (1981: 224- 228). In 1705 het Pieter Jansz Swanepoel oak 2 perde bygekry en in 1706 het hy 3 perde (IHN: VOC 4055 A: 528; IHN: VOC 4058: 490). Daar kon nie vasgestel word wat die stand in 1707 was nie, aangesien die mikrofilm met daardie jaar se Opgaafrolle onleesbaar is. In 1708 word die eerste aanduiding gevind dat Pieter Jansz Swanepoel horn tot die landbou gewend het. In Desember 1708 word daar in die Opgaafrolle vir Drakenstein aangeteken dat hy 4 perde, 3 beeste, 100 skape, 1 snaphaan en 1 degen besit (IHN: VOC 4060: 412). Dit is nie duidelik waar Pieter Jansz Swanepoel hierdie vee aangehou het nie, Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 15 want eers op 17 September 1709 ontvang hy toestemming van goewerneur Louis van Assenburg omme met desselvs vee, bestaande uit runderen en schaapen te nwgen gaan leggen en weyden, voor den tijd van ses maanden, over de Breede Rivier, onder Witsens gebergte, in't Land van Waveren (KAB: RLR 1: 203, 225, 247, 289, 326). In daardie stadium besit Pieter Jansz Swanepoel 2 perde, 16 beeste, 150 skape, 1 snaphaan en 1 degen (lliN: VOC 4062: 295). Van 1710 tot 1715 word sy aansoek om weiregte op bogenoemde stuk grand gereeld elke ses maande hernu (KAB: RLR 1: 203, 225, 247, 289, 326; KAB: RLR 2: 6, 39, 67, 106; KAB: RLR 3: 53 -123). Die toekenning van gratis weilisensies aan boere vanaf 1703 om met hulle vee op veeposte buite die grense van die nedersetting te gaan le, het sekerlik daartoe bygedra dat 'n arm jong man soos Pieter Jansz Swanepoel horn tot veeboerdery gewend het. Die keuse van weiveld is aan die boer oorgelaat. Die eerste lisensies is uitgereik vir drie maande. Later is dit verleng na ses maande en nog later na 'n jaar. Behalwe 'n vae aanduiding van die weigebied, was die vernaamste bepaling dat die houer nie 'n ander persoon in sy weiregte mag hinder nie. Daarby het die lisensie geen aanspraak op permanente besit verleen nie (V an der W alt ea gd: 87). Die eerste weilisensies is hoofsaaklik uitgereik aan persone wat alreeds op eiendomsplase gevestig was en was nie spesiaal bedoel vir ekstensiewe veeboere wat geen eiendomsgrond besit het nie. Met die ontwikkeling van ekstensiewe boerdery het daar egter mettertyd uit die toekenning van weilisensies 'n nu we vorm van grondbesit ontwikkel vir boere sander eiendomsgrond (Van der Merwe 1938: 67, 68, 71). Reeds in 1706 was daar onder die lisensiehouers van daardie jaar 'n aantal boere wat geen vaste woonplekke besit het nie en op die basis van tydelike weilisensies geboer het. Hierdie tipe lisensiehouer het jaarliks toegeneem en teen die einde van die agtiende eeu was die oorgrote meerderheid leningsplaasbewoners mense wat nie eiendomsgrond besit het nie (Van der Merwe 1938: 71). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 16 Hierdie stelsel is gevolg tot in Julie 1714 toe goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes en die Politieke Raad besluit het dat rekognisiegeld van 1 Rds per maand betaal moes word. Daarby moes een tiende van alles wat op hierdie sogenaamde leenplase geoes is, aan die Kompanjie betaal word. Boere moes egter skriftelik vir so 'n leenplaas aansoek doen by die Goewerneur en die Politieke Raad en hierdie aansoek moes jaarliks hernu word. Indien 'n boer nie langer op 'n plaas wou bly nie, kon hy vir 'n nuwe een aansoek doen. Enige geboue wat intussen deur horn op die plaas opgerig is, kon hy tot sy wins verkoop (Muller 1975: 61). Op 27 April 1712 koop Pieter Swanepoel 'n stuk grand met 'n huis en 'n tuin daarop, gelee aan Stellenbosch en groat in zijnen grant Een Morgen rijnlandse maat vir 1 200 guldens Indiese valuasie van Abraham Evertsz (AK: T 1, 1716, 1065 - 1157: AK: T 1138, 6 November 1716; AK: T 1141, 6 November 1716; AK: T 452, 3 Desember 1698). Hierdie stuk grand is aan die noordwestekant begrens deur die grand van Jan van Oldenburgh (ook bekend as Jan van Eeden), suidwes deur die grand van Harmen Jansz, suidoos deur Stellenbosch en noordoos deur Kalbaskraal. Die eiendomsnommer van hierdie stuk grand is Kalbaskraal 2521, maar die presiese ligging daarvan kon nie bepaal word nie (AK: T 1, 1716, 1065 - 1157: AK: T 1138, 6 November 1716; AK: T 1141, 6 November 1716; AK: T 452, 3 Desember 1698). Pieter Swanepoel se naam kom hierna egter steeds in die Opgaafrolle vir Drakenstein voor en nie in die van Stellenbosch nie. Harmen Jansz, wie se grand suidwes van Pieter Jansz Swanepoel s'n gelee was, het in 1692 'n besonder groat graanoes van 106 mud gehad en was in daardie jaar ook een van die grootste wynboere aan die Kaap met 10 000 stokke (De Wet 1981: 37, 44). Ten spyte van sy buurman se sukses het Pieter Jansz Swanepoel verkies om eerder onder primitiewe omstandighede in die Land van W averen 'n boerdery te pro beer vestig. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 17 1.5 Huwelik met Maria Sibella Sachs Dit is moontlik dat Pieter Swanepoel die gemelde stuk grond met woonhuis in 1712 aangeskaf het met die oog op sy huwelik met die weduwee Haak. 'n Paar dae ml. die aankoop daarvan, op 1 Mei 1712, is Pieter Jansz Swanepoel op Stellenbosch getroud met Maria Sibella Sachs, die weduwee van Jan Christoffel Haak (NGKA: G 2/7/1: 7; Swanepoel 1999: 12; Hoge 1946: 129). In daardie stadium was Pieter Swanepoel ongeveer 34 jaar oud en reeds 12 jaar aan die Kaap. Die rede waarom Pieter Swanepoel so lank ongetroud gebly het, is waarskynlik die tekort aan hubare blanke vroue aan die Kaap op daardie tydstip. In 1701 was daar byvoorbeeld 418 blanke mans aan die Kaap teenoor slegs 242 blanke vroue. Teen 1718 was daar 691 blanke mans teenoor 390 blanke vroue. Om hierdie rede is die voorgeskrewe routyd vir Kaapse weduwees op 5 maande vasgestel, teenoor die routyd van meer as 'n jaar wat in Nederland gegeld het (De Villiers & Pama 1966c: 947; Hoge 1958: 52; Heese 1971: 6, 19; De Wet 1981: 146). Afgesien van 'n tekort aan hubare vroue, kon Pieter Swanepoel se swak finansiele posisie ook tot sy ongehude status bygedra het. Boonop het kommissaris Rijckloff van Goens reeds in 1682 aan Simon van der Stel opdrag gegee om bloedvermenging tussen blank en nie-blank aan die Kaap tee te gaan. Na 1685 is huwelike tussen Nederlanders en vrygemaakte slavinne verbied, behalwe in gevalle waar sulke slavinne Nederlandse vaders gehad het (Muller 1975: 43). In die praktyk het eersgenoemde huwelike egter tot in 1795 vryelik voorgekom (Heese 1984: 32). Maria Sibella Sachs was die dogter van Joachim Sachs van Egeln naby Magdeburg in Duitsland en Susanna Holswig van Haszleben in Turinge, Duitsland (Hoge 1946: 351). Volgens Hoge kom Joachim Sachs in 1691 met sy vrou en vier kinders in die Kaap aan en vestig hulle op die plaas Sachsenburg naby Kuilsrivier. Hierdie plaas is egter eers in 1693 deur goewerneur Simon van der Stel aan Joachim Sachs toegeken (Hoge 1946: 351). Die eerste T-vormige plaashuis, wat later gesloop is, is vermoedelik in 1701 gebou. In 1705 het Oloff Albertus Bergh Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 18 die volgende eienaar geword van hierdie plaas wat vandag bekend staan as Saxenburg en 'n bekende wynlandgoed is (Die Burger 7 /10/2000). In teenstelling met Hoge vermeld GC de Wet dat Joachim Sachs in 1691 reeds 'n vryburger aan die Kaap was en in Junie van daardie jaar toestemming van die Kompanjie ontvang het om sy vrou na die Kaap te laat kom (1981: 18 -19). Dit het dikwels gebeur dat Kompanjiesamptenare van die laer range sonder hulle gesinne na oorsese poste van die Kompanjie gestuur is. Sodra so 'n persoon dan daar 'n vryburger geword het, kon hy, indien hy finansieel daartoe in staat was, toestemming kry om sy gesin by horn te laat aansluit. Om hierdie rede was daar deurgaans 'n aantal getroude vryburgers aan die Kaap wie se gesinne in Europa agtergebly het (De Wet 1981: 18, 19, 150). Die name van die vier Sachse-kinders wat in 1691 saam met hulle ouers aan die Kaap was, is: b1. Johann Paulus Sachs Gebore in Magdeburg Repatrieer in 1705 deur sy passasie terug te werk Keer in 1706 terug na die Kaap en word as kneg aan sy broer Peter Andreas verhuur (Hoge 1946: 351 - 352) In 1709 gegesel en 25 jaar uit die land geban weens aanranding op Hans Hendrik Hattingh (Heese 1994: 147) b2. Maria Margaretha Sachs Gebore in Glisten Trou met Cornelis Opitz van Dronthem Hertrou 1 Augustus 1713 Pieter Cornelis Roelofs van Amsterdam (Hoge 1946: 351 - 352) b3. Maria Sibella Sachs Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 19 Gebore in Glisten Trou met Johann Christoffel Hack/Haak op 8 Maart 1705 Hertrou met Pieter Jansz Swanepoel op 1 Mei 1712 op Stellenbosch (Hoge 1946: 351- 352) b4. Peter Andreas Sachs Gebore in Glisten Trou met Jannetjie Floris van Zeeland op 2 April1702 Hertrou met Christina de Vyff op 13 April1749 Koster op Stellenbosch in 1715 (Hoge 1946: 351- 352; KAB: CJ 1121, 24-11-1692; KAB: MR Vrije Lieden, 1695 -1698; KAB: C 503: 114; Leibbrandt 1896: 258) Volgens GC de Wet washy van 1685 tot 1707 'n skoenmaker aan die Kaap (1981: 71). Dit dien as bevestiging dat die Sachs-gesin reeds voor 1691 na die Kaap gekom het. Soos reeds gemeld, is Maria Sibella Sachs op 8 Maart 1705 getroud met Johann Christoffel Hack/Haak wat reeds in 1689 as burger in die Stellenbosch-distrik woonagtig was. Dit is oak hier waar Haak op 30 November 1702 op 'n aanklag van diefstal tereggestaan het. Dit was nadat hy gesteelde goedere van 'n slaaf geruil het vir 'n sopie brandewyn (De Wet 1981: 126, 219). Uit die huwelik tussen Haak en Maria Sibella Sachs IS twee dogters gebore, naamlik: 1. Maria Magdalena Haak (b1) Gedoop op 10 Julie 1708 op Stellenbosch Trou op 24 Desember 1724 met Jacobus van den Berg (b1) Elf kinders is uit hierdie huwelik gebore (Heese & Lombard 1989: 14; Heese & Lombard 1999a: 223- 229) 2. Anna Christina Haak (b2) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 20 Gedoop op 13 Desember 1711 op Stellenbosch Trou met Pieter Paulus Groenenberg (oorlede 1759 sonder kinders) Hertrou met Andreas Horak op 3 Julie 1760 (hierdie huwelik was ook kinderloos) (Heese & Lombard 1989: 14; Heese & Lombard 1989: 575; Heese & Lombard 1992; 477) Johann Christoffel Hack/Haak is klaarblyklik in 1711 oorlede, want op 1 Mei 1712 hertrou Maria Sibella Sachs op Stellenbosch met Pieter Jansz Swanepoel. Uit die Opgaafrolle blyk dit dat die vierjarige Maria Magdalena Haak en haar paar maande oue sussie, Anna Christina Haak, deur Swanepoel groot gemaak is (KAB: J 184- J 199). 1.6 Die eerste geslag Swanepoel-kinders Ongeveer 'n jaar na die troue tussen Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs word die eerste van agt kinders uit die huwelik gebore. Hierdie kinders spruit dus voort uit die verbintenis tussen 'n Vlaamse vader en 'n Duitse moeder om hier aan die suidpunt van Afrika 'n nuwe geslag te begin, wat later ook ander bloed sou by kry. Die kinders se besonderhede is soos volg: b1. Jan Swanepoel (vernoem na sy oupa aan vaderskant) Gedoop op 15 Oktober 1713 op Stellenbosch Doopgetuies: Hercules du Preez Katryna Olivier (NGKA: G 2/4/1: 72) J onk oorlede (Swanepoel 1999: 12) b2. Jan Swanepoel (vernoem na sy oupa aan vaderskant) Gedoop op 4 Augustus 1715 in die Paarl Doopgetuies: die ouers self (NGKA: G 3/3/1: 41) Trou op 1 Desember 1737 in Kaapstad met Margaretha Pyl (b1cl), weduwee van Christiaan Rabie (Swanepoel1999: 12; De Villiers & Pama 1966b: 744) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 21 b3. Pieter Swanepoel (vernoem na sy vader) Gedoop op 10 Julie 1718 in die Paarl Doopgetuies: die ouers self (NGKA: G 3/3/1: 51) Trou op 11 Februarie 1742 in Drakenstein met Martha Elisabeth Botha (b2c8), dogter van Willem Botha (b2) en Catharina Pyl (b3) (Swanepoel1999: 12; Heese & Lombard 1999a: 372, 375; De Villiers & Pama 1966b: 744) Oorlede in 1796 in die distrik Graaff-Reinet (KAB: 1/GR 14/115a) b4. Rosa Swanepoel Gedoop op 13 April 1721 op Stellenbosch Doopgetuies: Magdalena Bastiaans (NGKA: 2/4/1: 97) Trou op 19 Julie 1737 op Stellenbosch met Johannes Hendrik Conradie (bl), seun van Friedrich Conradie en Hermina Harmenz Stamouers van die Conradie-familie in SA Oorlede op 21 April1767 op Tulbagh (Swanepoel1999: 376; Heese & Lombard 1999a: 647) b5. Johannes Swanepoel Gedoop op 2 Mei 1723 in die Paarl Doopgetuies: Abraham de Clerk Jean? Mouton (NGKA: 3/3/1: 61; Heese & Lombard 1992: 306) Trou op 29 September 1743 in Drakenstein met Dina Brits (b6c2), dogter van Rudolph Brits (b2) en Maria Gerrits (b3) (Swanepoel1999: 376; Heese & Lombard 1999a: 446; Heese & Lombard 1989: 431) b6. Jacobus Swanepoel Gedoop op 25 November 1725 in die Paarl Doopgetuies: Jan Olivier Helena Burgers (NGKA: 3/3/1: 70) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 22 Trou op 13 Oktober 1748 in Kaapstad met Susanna Catharina Rabie (b2), dogter van Christiaan Rabie en Margaretha Pyl (b1cl) Hertrou met Francina Vosloo (weduwee Gilber) op 21 September 1766 (Swanepoel1999: 390 De Villiers & Pama 1966b: 744, 746) b7. Hendrik Swanepoel Gedoop op 16 Desember 1731 in Kaapstad Doopgetuies: (NGKA: G 1/8/2) Trou op 23 Maart 1755 op Tulbagh met Judith van Eeden (b4c6), dogter van Frederik van Eeden (b4) en Hendrina Stevens (Swanepoel1999: 575; Heese & Lombard 1989: 166 -167) Sterf op 31 Mei 1770 (NGKA: Tulbagh Doodsregister; Swanepoel1999: 575) b8. Abraham Christoffel Swanepoel Gedoop op 19 Desember 1734 in Kaapstad Doopgetuies: Jan Christoffel Beck Anna de Groot (NGKA: G 1/8/2: 92; Heese & Lombard: 1999a: 171) Jonk oorlede (Swanepoel1999: 806; De Villiers & Pama 1966c: 950) 1.7 Naamgewing Die name wat Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs hulle kinders gegee het, was nie streng volgens die tradisie wat latere geslagte feitlik slaafs nagevolg het nie. Hiervolgens is die eerste seun na sy oupa aan vaderskant vernoem. Die tweede seun het sy oupa aan moederskant se naam gekry, terwyl die derde seun na sy vader vernoem is. In sommige gevalle is die volgorde van laasgenoemde twee omgeruil. Die vierde seun het sy oupagrootjie aan vaderskant se naam ontvang, wat meestal ook sy vader se oudste broer se naam sou wees. Die vyfde seun is na die oupagrootjie aan sy vader se moederskant vernoem, wat Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 23 normaalweg ook die naam van sy vader se tweede oudste broer sou wees. In die geval van dogters is dieselfde gebruik gevolg. Die oudste dogter sou haar ouma aan moederskant se naam dra, die tweede dogter haar ouma a an vaderskant se naam en die derde dogter haar moeder se naam. Indien 'n kind jonk oorlede is, het die volgende kind wat daarna gebore is, sy of haar oorlede broer of suster se naam ontvang. In die geval van Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs is dit egter opvallend dat haar vader Joachim, en haar moeder Susanna nie vernoem is nie. Maria Sibella se twee dogters uit haar eerste huwelik het Maria Magdalena en Anna Christina geheet terwyl haar dogter uit haar tweede huwelik Rosa genoem IS. 1.8 Kerk- en geloofslewe Hoewel Pieter Swanepoel en Maria Swanepoel in 't Land van Waveren woonagtig was, is hulle kinders in die Paarl (Drakenstein) waar die naaste kerk in daardie stadium was, en ook op Stellenbosch en in Kaapstad ten doop gebring. Die besoeke aan Stellenbosch hou waarskynlik verband met die feit dat Maria se broer Peter Andreas Sachs op Stellenbosch gewoon het en ook in 'n stadium daar as koster diens gedoen het (Hoge 1946: 352). Die kerk in die Paarl (Drakenstein) is in 1720 gebou, terwyl die Land van Waveren (Tulbagh) se eerste predikant ds Arnoldus Meiring, eers op 16 September 1743 sy intreepreek daar gelewer het (Muller 1975: 62-63). As gevolg van 'n verskeidenheid probleme is die eerste kerkgebou na 'n bouery van 5 jaar in 1748 voltooi. Ds Meiring was predikant van hierdie gemeente tot met sy afsterwe op 23 April 1757 (Fagan & Fagan 1975: 27, 30). Die feit dat Pieter Jansz Swanepoel klaarblyklik in die Rooms-Katolieke Kerk in Nieuwmunster gedoop is, is 'n aanduiding dat hy in die Rooms-Katolieke geloof Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 24 opgevoed is. Daarteenoor was Maria Sibella Sachs waarskynlik 'n Lutheraan. Aan die Kaap was die Gereformeerde godsdiens van die begin af die heersende godsdiens en teen 1699 was die Nederlandse kerk die enigste kerk in die Kaapse nedersetting. Almal was verplig om daar te aanbid en die sakramente te gebruik, of daarsonder te bly (De Wet 1981: 137). In 1665 reeds het die Kaapse kerkraad besluit om Lutherane wat daarom gevra het, tot die nagmaal toe te laat, mits hulle gedrag onbesproke was. In 1674 het die Kaapse kerkraad besluit dat Rooms Katolieke wat hulle kinders wou laat doop, lidmate van die Gereformeerde kerk as doopgetuies moes vra (De Wet 1981: 137). Die owerhede het egter streng gewaak teen die invloed van die Rooms-Katolieke kerk. In 1682 het kommissaris Rijckloff van Goens aanbeveel dat vryliede verkieslik van die Gereformeerde belydenis moes wees en nie Rooms-Katoliek nie. In 1685 het die Politieke Raad ook bepaal dat geen belyers van die Rooms­ Katolieke geloof as leenknegte aan vryliede verhuur moes word nie, waarskynlik omdat hierdie leenknegte dikwels deur vryburgers gebruik is om hulle kinders te onderrig. Rooms-Katolieke is ook nie toegelaat om hulle geloof vryelik te beoefen nie (De Wet 1981: 137, 138). Onder hierdie omstandighede kan 'n mens aanvaar dat baie Rooms-Katolieke na die Gereformeerde kerk sou oorgaan. Hoewel Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs se kinders in die Gereformeerde kerk gedoop is, is dit nie moontlik om vas te stel of hy die geloof aangeneem het nie. Daar is ook geen aanduiding dat hy ooit tot die amp van diaken of ouderling verkies is nie. Dit kan egter ook toe te skryf wees aan die afstand wat hulle moes afle om by die naaste kerk uit te kom. Voor 1743 moes hulle die kerk in Drakenstein meer as 80 kilometer verder besoek, terwyl hulle van 1743 ongeveer 20 km van hulle plaas Nieuwmunster tot by die kerk op Tulbagh moes afle. Daarby het die roetes oor moeilik begaanbare terrein gestrek. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 25 1.9 Vestiging in die Land van Waveren Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibilla Sax se agt kinders is waarskynlik almal gebore en getoe op die plaas Nieuwmunster naby die huidige Wolseley waarop hy sedert 17 September 1709 weiregte gehad het. Soos vroeer in hierdie hoofstuk aangedui, het 'n veeboer voor 1714 niks betaal vir die weiregte op 'n sekere stuk grond nie, maar in Julie 1714 het goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes en die Politieke Raad besluit dat weiregte voortaan 6 Rds vir ses maande en 12 Rds vir twaalf maande sou kos. Hierdie grondstelsel het die eienaar van 'n plaas toegelaat om die betrokke plaas te bezaaij en beplanten, bepooten, betimmeren en erfelijk te bezitten (De Wet 1964: 77- 78; Fagan & Fagan: 1975: 19). Van die voorwaardes van hierdie grondstelsel was dat eike- en ander borne op die plase aangeplant moes word om die inheemse borne wat afgekap is, te vervang. Een tiende van die jaarlikse opbrengs moes ook aan die Kompanjie afgestaan word (Muller 1975: 61; Fagan & Fagan 1975: 19). In Augustus en September 1714 is die eerste agt vrypagplase van 60 morg elk in die Land van Waveren deur die landmeter BJ Slotsboo uitgemeet en aan die volgende vier Hollandse burgers en vier Hugenote toegeken: Jean Joubert (Monpellier), Charles Prevot (Amaquas Eiland), Pieter Willem van Heerden (Weltevreden), Roelof van Hoeting (Arnheim en La Gratitude), Philippe des Pres (Klipvallei, Artois en De Hoop in Waveren), Willem van Zyl (Leeuwenhoek), Jacob Theron (La Rhone) en Hendrik Olivier (Lowssenklip). In 1716 is nog vier vrypagplase deur Slots boo uitgemeet en aan die volgende burgers toegeken: Pieter Swanepoel (Nieuwmunster), Pierre Joubert (De Plaissant), Laurens Verbrugge (De Kleine Berg Rivier) en Jacob Mouton (Steenwerk) (Fagan & Fagan 1975: 20- 21). Die uitbreiding na die Land van Waveren het nog geskied op die basis van die eiendomsplaas, bedoel vir die landbou. Dit was egter die laaste keer. Hierna sou die veeboer die binneland in trek en om weilisensies aansoek doen. Hoewel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Figuur 2: Die ligging van Nieuwmunster suidoos van die huidige Wolseley (SG: 3319 AC) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 26 hierdie veeboere dikwels op hulle veeposte vir eie gebruik gesaai het, het hulle in die eerste plek veeboere gebly (Van der Merwe 1938: 56). Pieter Swanepoel se aansoek om die plaas Nieuwmunster in eiendom te ontvang, is op 5 Mei 1716 deur Politieke Raad en goewerneur De Chavonnes goedgekeur. Volgens die aansoek is die plaas (figuur 2) door hem Nieuw Munster genaamt en al over de ses jaren bebouwt ende gecultiveert (De Wet 1964: 77- 78; Leibbrandt 1988: nr 82). Op 6 November 1716, 'n paar maande nadat hy Nieuwmunster in eiendom ontvang het, verkoop Pieter Swanepoel die stuk grand (Kalbaskraal 2521) wat hy in 1712 vir 1 200 guldens Indiese valuasie van Abraham Evertsz gekoop het, aan A Vicq (Anthonie Fick) vir 700 guldens Indiese valuasie (AK: T 1138, 6 November 1716; AK: T 1141, 6 November 1716; De Wet 1981: 202). Die rede vir die prysvermindering is onbekend, maar klaarblyklik wou Swanepoel voortaan al sy tyd en aandag op Nieuwmunster toespits. Dit wil voorkom asof Pieter Jansz Swanepoel in 'n stadium die woonhuis op bogenoemde stuk grand aan die owerheid verhuur het, want op 'n Heemraadsvergadering op Stellenbosch op 5 Augustus 1715 word die volgende betaling aan horn goedgekeur: En eijndelik wierden dese drie Ordonnantien toegestaan als een aan Pieter Jansz. Swanepoel van 11% R. voor 9 maenden huijshier daer de formers der steenen in gelogeert hebben (KAB: 1STB: 1/4: 149). 1.10 Lewensomstandighede Die vroee inwoners van die Land van Waveren het heeltemal geYsoleerd van die buitewereld gelewe en moes aanvanklik die moeilike Oude Kloofpas deur die Oubikwaberge aandurf om die kerk in Drakenstein te besoek, of hulle weilisensies in Kaapstad te gaan hernu. Indien 'n vryburger sy rekognisiegeld eerder met jong osse as kontant wou betaat kon hy dit by die kompanjiespos in die Land van Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 27 Waveren doen (Sleigh 1993: 531). Die verbinding tussen die Land van Waveren en die Wamakersvallei (Wellington) en Drakenstein (Paarl) is in 1731 nog verder verbeter toe Abraham de Haan (Ebrahim Adehan) toestemming van die goewereneur en Politieke Raad ontvang het am op eie koste In pontdiens oar die Bergrivier in te stel. Hierna kon boere hulle waens en vee teen vergoeding oar die rivier laat neem. Teen die middel van die agtiende eeu is 1n nuwe pas met In tolhek deur die Roodezandkloof aangele (Sleigh 1993: 531; Fagan & Fagan 1975: 19). Dit is moeilik om te bepaal wanneer Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs na Nieuwmunster in die Land van Waveren verhuis het, maar 1n mens kan aanvaar dat hy eers 1 n huis op die plaas sou oprig. Aanvanklik het die eerste intrekkers baie primitiewe huise opgerig, maar nadat hulle hul grand in eiendom ontvang het, het die meeste van hulle meer permanente strukture opgerig. Boumateriaal soos klei vir die stene, borne vir balke, deure en kosyne, en riet vir die dakke was maklik in die omgewing bekombaar (Fagan & Fagan 1975: 23). Daar kan aanvaar word dat Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs se seuns van vroeg reeds by die boerdery ingespan is en klaarblyklik geen of bitter min skoolopleiding ontvang het. Dit word bevestig deur die feit dat hulle seuns Jacobus (b6) in 1764 en Pieter (b3) in 1775 nie hulle name onderaan In boedel­ inventaris en 1n testament onderskeidelik teken nie, maar 1 n kruisie maak (KAB: MOOC 6/9/108, 1301; KAB: MOOC 7/1/45, 22). Benewens sieketroosters is daar in die sewentiende eeu veral in die binneland van private onderwysers gebruik gemaak. Baie van hierdie skoolmeesters kon nie veel meer bied as In bietjie lees- en skryfonderrig nie, terwyl hulle hulself oak dikwels skuldig gemaak het aan dronkenskap en ander oortredings. Die Politieke Raad het soms oak Kompanjiesamptenare toegelaat om hulle dienste as skoolmeesters aan boere beskikbaar te stel en vanaf 1692 moes so 1n werkgewer 1 n skriftelike Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 28 kontrak met die Politieke Raad aangaan. Daar was egter geen wetgewing ten opsigte van onderwys aan die Kaap nie. Dorpskole het gewoonlik onder beheer van kerkrade gestaan, terwyl daar geen kontrole oor private onderwysers bestaan het nie (Borman 1989: 3- 4). In 1714 het goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes 'n ordonnansie uitgevaardig waarvolgens niemand as onderwyser in diens geneem kon word sonder die goedkeuring van die goewerneur en die Politieke Raad nie. In die praktyk het daar egter nie veel van hierdie bepaling tereg gekom nie. In 1737 is gevolglik besluit om die eksaminering van onderwysers oor te laat aan die Heeren Scholarchen, bestaande uit die sekunde, die kaptein van die garnisoen en die predikant van die NG Kerk aan die Kaap (Borman 1989: 4). In die binneland het hierdie verantwoordelikheid egter geleidelik oorgegaan in die hande van die plaaslike landdros en die kerkraad van die betrokke NG gemeente. In sy aansoek in 1716 om Nieuwmunster in eiendom te ontvang, meld Pieter Jansz Swanepoel dat hy ten spyte van sy harde werk op die plaas, swaar verliese gely het as gevolg van 'n strooptog deur die Khoi waarin 70 skape en 13 beeste van horn gesteel is. In die daaropvolgende veldtog teen die Hottentotte is hy swaar gewond met 'n assegaai. Verder meld hy ook dat hy 'n vrou en kinders het wat hy moet onderhou (De Wet 1964: 77- 78; Leibbrandt 1988: nr 82). Volgens die Opgaafrolle vir Drakenstein het Pieter Jansz Swanepoel in 1716 verdere veeverliese geleC want in 'n persoonlike verklaring meld hy dat die ottentodts 24 beeste en al sy skape geroof het (KAB: J 184). Die veldtog teen die Khoi waarna Swanepoel in sy aansoek om Nieuwmunster verwys, is in Januarie 1716 onderneem. In die verslag oor die veldtog word daar gemeld dat die Khoi na 'n paar aanslae die bosse ingevlug het. Hierop het twee manskappe, Pieter Jansz Swanepoel en Lambert Oldenseet opgespring en die vlugtendes agtervolg. Hulle het hulself egter in 'n hinderlaag vasgeloop, waarop Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 29 Oldenseel gedood is en Swanepoel met een assagaij, door het dik van ZlJn been gewond is (De Wet 1964: 1; KAB: C10: 162 -171; Leibbrandt 1988: nr 82). Volgens 'n artikel van AJ Swanepoel oor die stamvader Pieter Jansz Swanepoel wat in Familia verskyn het, is Pieter Jansz Swanepoel by 'n tweede geleentheid ook in 'n agtervolging deur die Khoi gewond. Dit blyk egter dieselfde geleentheid te wees wat in verskillende bronne vermeld word en gevolglik as twee verskillende ekspedisies aangesien word (De Wet 1964: 1; KAB: C 10: 162 - 171; Leibbrandt 1988: nr 82; KAB: C 1074: nr 82). Dit blyk ook uit die Opgaafrolle dat Pieter Jansz Swanepoel nie net in 1716 ernstige veeverliese gely het nie. In 1713 besit hy byvoorbeeld 132 skape en 11 beeste en die jaar daarna het hy geen skape oor nie, maar sy beestrop tel 31. Eers in 1720 kry hy sy skaaptrop weer op die been met 50 skape, terwyl sy beestrop 35 tel (IHN: VOC 4070: 471; KAB: J 188; KAB: J 184; KAB: J 185). Dit is egter nie duidelik of hierdie veeverliese slegs aan strooptogte deur die San toegeskryf kan word nie. Aanvalle en strooptogte deur die San het gereeld voorgekom en om die burgers en hulle eiendom te help beskerm, is 'n Kompanjiespos reeds in die jaar 1700 deur korporaal Gotfried Douderstadt en ses soldate in die Land van Waveren opgerig. 'n Uitgebreide konflik het in 1715 en 1716 in die Noord-Boland tussen die San en die vryburgers voorgekom, nadat die San skape geroof en veewagters vermoor het. Goewerneur De Chavonnes het gevolglik in 1715 toestemming verleen dat 'n burgerkommando teen hulle optree. Die toestand het egter steeds versleg en groot getalle beeste en skape is geroof, nog veewagters en 'n boer is vermoor en boerehuise is afgebrand. 'n Sterk burgermag is weer op die been gebring en eers teen die einde van 1716 het die situasie in die Land van Waveren gestabiliseer nadat die aanvallers die binneland ingetrek het (Sleigh 1993: 532). Soos wat meer Kompanjiesposte met verloop van tyd opgerig is en die blanke Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 30 veeboere al dieper die binneland ingetrek het, het die aanvalle in Waveren geleidelik verminder. In 1743 is die kompanjiespos gesluit en die grond waarop die Kompanjiespos gelee was, is op 'n openbare veiling verkoop aan Pieter de V os (Sleigh 1993: 523, 534; Fagan & Fagan 1975: 23, 24). Hoewel toestande in die Land van Waveren na 1716 gestabiliseer het, is die veeboere dieper in die binneland in 1731, 1738 en 1754 aan ernstige roofaanvalle deur die San onderwerp (Van der Walt ea gd: 101). Dit is dus duidelik dat Pieter Jansz Swanepoel op militere gebied sy bydrae gelewer het en van 1701 tot 1716 word sy naam elke jaar as voetsoldaat of infanteris in die Rolle den voetvolckeren aan Draekenstein aangegee (KAB: STB 13/21; KAB: Leibbrandt 1988: nr 112). Ook in 1719 word hy as infanteris in die Drakenstein-distrik vermeld. In 1738 en 1739 het die inwoners van die Land van Waveren deeglik kennis geneem van die Barbier-opstand. Die voortvlugtige sersant Estienne Barbier het homself aan die hoof gestel van 'n groep vryburgers wat van onwettige veeruil en geweldadige optrede teen die inheemse bevolking aangekla is. Barbier se bende het lank in die omgewing van Waveren skuil gehou en die burgers opgesweep teen goewerneur D van den Henghel en landdros P Lourens (Sleigh 1993: 532, 533; Heese 1994: 42, 43). Die kompanjiespos in Waveren het gedien as basis vir die soektog na Barbier. Dit is egter onbekend of Pieter Jansz Swanepoel ooit persoonlik met die opstandelinge te doen gehad het, en of hy soos baie ander vryburgers met hulle gesimpatiseer het. Dit is moeilik om te bepaal wie Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs se naaste bure in die land van Waveren was, aangesien sommige van die persone wat daar om weidingsplase aansoek gedoen het, ook plase in die Drakenstein­ distrik gehad het. So byvoorbeeld is die aangrensende plaas De Plaisant toegeken aan Pierre Joubert, wat ook die eienaar was van die plase Lourmarin (L'Ormarins), Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 31 La Roche, La Motte en La Provence in die Drakenstein. Verder is die nabygelee plaas De Veerkeyker toegeken aan Estienne Bruere, 'n wamaker wat in 1688 as Hugenoot na die Kaap gekom het en in 1694 reeds die plaas Rust en Werk in Daljosafat ontvang het (Coertzen 1988: 117). Die moontlikheid is dus groot dat hulle op hulle plase in die Drakenstein sou bly woon en slegs hulle vee onder toesig van knegte of hulle volgroeide seuns na Waveren sou stuur. (KAB: J 184) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 32 'n Transkripsie van bogenoemde dokument lui soos volg: Gelooft godt boven al want heij ist die ons helpen sal den 2 7 aprijl 1716 Mijn Heeren Gecornrnandeerden Ick geven mijn goijdt hier op ten eersten mijn plaetse liggende over tLandt van Waver over de breede reviere genaemt niemuster 7 jaer gehed Als nu comt den 18 Sebtember mijn vrouwe maria zibelle Sacse 1 soone, 2 dogters, 1 knecht 1 slave 3 mudde kooren gesaedt 45 mu.dde weder am daer van 03 mudde al gelevert aen de edel he daer van de tiende is af getrec cornpanie noe hou ick 15 mudde voor mijn broodtkooren 24 beesten en mijn Scapen hebben de ottentodts wegh genomen 7 paerden 4 verkens 3 roiers en den fijf gewere hier medt vaert wel en zijdt gegroedt van mijn Pieter Janse Swaenepoel (KAB: J 184) Die seun en twee dogters wat hier vermeld word, is Pieter en Maria se seun Jan (b2) wat in 1715 gebore is, en Maria se twee dogters uit haar eerste huwelik met J ohann Christoffel Haak. Die kneg na wie verwys word, is na alle waarskynlikheid Johannes Jurgen Beyers (ans ijuijrij beijrise) wat op 13 Februarie Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 33 1717 met Catharina Visser getroud is, want in 'n bykomende verklaring in dieselfde Opgaafrolle word die volgende vermeld: Ick pieter janse Swaenepoel bekennen als dat ans ijuirij beijrise sijn tijt uijt is want heij heeft een iaer bij mijn gewoont en een maendt dat hy is sieck geweest Ick Pieter Janse Swaenepoel (KAB: J 184) 1.11 Oorskakeling na veeboerdery Soos vroeer in hierdie hoofstuk uiteengesit, het Swanepoel horn reeds van 1708 a£ op veeboerdery toegespits, aanvanklik digby die huidige Paarl en later op Nieuwmunster in die Land van Waveren. Dit is belangrik om hier kennis te neem van boerdery-omstandighede aan die Kaap aan die begin van agtiende eeu. Die produksievraagstuk van die sewentiende eeu het tot die verlede behoort. Ongelukkig was produsente slegs aangewese op die plaaslike mark en verbygaande skepe om hulle produkte van die hand te sit. Aangesien veeboerdery min kapitaal en arbeid vereis het en goeie winste opgelewer het, het al meer boere hulle daarop begin toespits, veral nadat die veeruil met die Khoi in 1700 deur goewerneur WA van der Stel oopgestel is. Volgens amptelike opgaaflyste het die 458 volwasse koloniste aan die Kaap in die jaar 1700 8 300 beeste en 54 000 skape besit. Tien jaar later was hierdie syfers 656 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 34 koloniste, 20 000 beeste en 131 000 skape (Van der Walt ea gd: 86). In die eerste jare van die Waveren-nedersetting het die Kompanjie se vee sonder beperking in die vallei geloop. Daar was geen heinings nie en baie min bakens. Namate die vallei egter beset en onderverdeel is, het die VOC 'n aantal weidings vir sy eie gebruik geserveer. Een hiervan was De Verrekijker, aangrensend aan Nieuwmunster, voordat dit in 1722 aan Estienne Bruere toegeken is (Sleigh 1993: 530, 531, 533). In 1736 is die Kaap deur 'n perdesiekte-epidemie getref, wat ook in die Land van Waveren verwoestende gevolge gehad het. Van die 159 perde en muile op die Kompanjie se buitepos het 150 gevrek, terwyl die vryburgers aan die Kaap meer as 'n duisend perde verloor het. Die ses perde wat Pieter Jansz Swanepoel in 1736 in die Opgaafrolle aangee, verminder in 1737 tot slegs drie. Dit is egter nie duidelik of dit aan hierdie perdesiekte toe te skryf is nie (KAB: J 189 & J 192; Sleigh 1993: 533). Soos wat grond in die Land van Waveren skaarser geword het, het veeboere die loop van die Breerivier al dieper die binneland in gevolg. Diegene wat soos Pieter Jansz Swanepoel agtergebly het, het begin om groente te plant en vrugteboorde, wingerde en graanlande aan te le. In hoofsaak is daar dus gekonsentreer op produkte wat die lang reis na die Kaapse mark kon oorleef (Fagan & Fagan 1975: 19). In 1713 is die Kaap deur 'n pokke-epidemie geteister, wat nie alleen die lewens van baie blankes geeis het nie, maar ook baie groot lewensverlies onder die Khoi tot gevolg gehad het (Wilson & Thompson 1982: 204). Dit het daartoe meegewerk dat hulle die rondtrekkende veeboere meestal verwelkom het. Daarteenoor het die San klaarblyklik vanwee hul afsondering die pokke-epidemie vrygespring en was dus die enigste struikelblok in die weg van die veeboere (Van der Walt ea gd: 100, 101). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 35 1.12 Finansiele posisie Hoewel die Opgaafrolle soms verkeerd opgeneem en gebind is, kan daar tog belangrike afleidings oor die aard en omvang van 'n sekere persoon se boerdery daaruit gemaak word. So blyk dit uit die Opgaafrolle vir Drakenstein tussen 1701 en 1757 dat Pieter Jansz Swanepoel nooit ryk was nie, maar dat hy tot met sy aftrede in 1747 heeltemal selfversorgend was (IHN: VOC 4046- 4070; KAB: J 184- J 199). Dit is belangrik om daarop te let dat Pieter Jansz Swanepoel, volgens die Opgaafrolle in 1717 'n duisend wynstokke aangeplant het. Daarna word hierdie wynstokke gereeld vermeld tot aan die einde van 1722. Hierna is daar nooit weer enige vermelding van die wynstokke nie. In die 6 jaar tussen 1717 en 1722 het Swanepoel klaarblyklik ook nie enige wyn gemaak nie. Die rede hiervoor is onbekend, maar dit val vreemd op in 'n vallei wat uiters geskik is vir wingerdboerdery. In die hele Drakenstein-distrik was daar in 1716 reeds 'n totaal van 825 500 wingerdstokke aangeplant en 370 leggers wyn geproduseer. Dit is egter opvallend dat die totale aantal wingerdstokke in die Drakenstein-distrik in 1720 gedaal het tot 749 300 en toe geleidelik toegeneem het tot 798 000 in 1725 (KAB: J 184 - J 186). Pieter Jansz Swanepoel het horn sedert 1722 hoofsaaklik op veeboerdery toegespits, terwyl hy ook koring gesaai het, hoofsaaklik vir eie gebruik. Ten spyte van die reeds gemelde rooftogte deur die San en Khoi wat horn in 1716 sy hele skaaptrop gekos het het dit weer van 'n skrale 50 in 1720 gegroei tot 400 in 1733. Hierna was dit nooit minder as 200 nie. Daarbenewens het hy tussen 1714 en 1746 ook 20 tot 50 beeste, 1 tot 7 perde, en 2 tot 8 varke besit (KAB: J 184- J 195). In 1711 het Pieter Jansz Swanepoel sy eerste slaaf aangeskaf. Tussen 1722 en 1746 word daar jaarliks 2 tot 3 manlike slawe in Swanepoel se opgaaf aangedui. In 1736 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 36 het hy ook 'n slavin aangekoop en van 1737 tot 1746 besit hy 2 slavinne. Hierbenewens het hy ook in 1713 'n kneg in diens gehad. In 1720 en ook in 1723 het hy 2 knegte in diens gehad (IHN: VOC 4066- VOC 4070; KAB: J 184- J 195). Boere was in daardie tyd, om belasting te ontduik, geneig om hulle besittings laer aan te gee as wat dit in werklikheid was. Die algemene opvatting is dat hulle slegs een derde van hulle ware besit opgegee het (Van der Wait ea gd: 86). Pieter Jansz Swanepoel was dus vermoedelik heelwat beter daaraan toe as wat die Opgaafrolle wil aantoon (KAB: J 184 - J 199). Dit bly egter steeds 'n besonder waardevolle bron van inligting. 1.13 Aftrede en afsterwe Sedert 1747 I 48 het Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs nie meer aktief geboer nie, want tussen 1748 en 1757, toe hulle name vir die laaste keer in die Opgaafrolle vir Drakenstein voorkom, het hulle klaarblyklik by hul seun Pieter (b3) en sy vrou Maria Elizabeth Botha gewoon. Hierdie afleiding word gemaak omdat Pieter Swanepoel de oude en Maria Sibella Sachs se name sedert 1748 onder die van Pieter Swanepoel de jonge en Maria Elisabeth Botha in die Opgaafrolle verskyn. Die enigste besittings wat Pieter Swanepoel de oude vanaf 1748 aangegee het, is een of twee perde en sy vuurwapens (KAB: J 184- J 199). 'n Verdere bewys vir Pieter Jansz Swanepoel se aftrede in 1747, is die feit dat sy plaas Nieuwmunster op 26 Oktober 1747 oorgedra is aan sy skoonseun, Johannes Hendrik Conradie, wat op 19 Julie 1737 met Rosa Swanepoel getroud is (KAB: J 195). Hierdie plaas was tot aan die einde van die twintigste eeu in die besit van dieselfde Conradie-familie met mnr HF Conradie as eienaar. Tans (2002) is laasgenoemde se enigste dogter Retha en haar man Hennie Kriel die eienaars van Nieuwmunster (mev R Kriel2002: onderhoud). Deur haar huwelik met Johannes Conradie het Rosa Swanepoel die stammoeder van die Conradie-familie in Suid­ Afrika geword, terwyl Nieuwmunster as gevolg daarvan die plaas is waar beide Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 37 die Swanepoel- en Conradie-families hulle beslag gekry het. Op 29 Oktober 1751 tree Pieter Swanepoel en Maria Sibella Sachs op Tulbagh as doopgetuies op by die doop van hulle kleinseun Pieter Swanepoel (b6c2), seun van Jacobus Swanepoel en Susanna Catharina Rabie (NGKA: G 4/7/1: 19). In 1757 verskyn Pieter Swanepoel de oude en sy vrou Maria Sibella Sachs se name die laaste keer in die Opgaafrolle vir Drakenstein onder die van Pieter Swanepoel de jonge en Maria Elizabeth Botha (KAB: J 199). Hoewel geen testament of sterftekennis van Pieter Jansz Swanepoel of Maria Sibella Sachs opgespoor kon word nie, is Pieter Jansz Swanepoel klaarblyklik kort daarna op die plaas Poespasvallei suidwes van die huidige Robertson oorlede. As die veronderstelling korrek is dat Pieter Jansz Swanepoel in 1678 in Nieuwmunster in Wes-Vlaandere gebore is, was hy in 1758 ongeveer 80 jaar oud. Persoonlike navrae het geen inligting oor ou grafte op die plaas Poespasvallei opgelewer nie. Verdere bevestiging vir die afleiding dat Pieter Jansz Swanepoel rondom 1757 oorlede is, word gevind in 'n testament wat sy dogter Rosa en haar man Johannes Hendrik Conradie op 9 September 1762 opstel. Hierin verklaar hulle: [ ... ] Maar soo het quam te gebeuren, dat de Testatrice sander kind ofte kinderen naa te laaten mogte /women te overleijden Soo verclaarde Zij in Sulken geval aan haar moeder Maria Sibilla Sax wed. wijl den landbouwer Pieter Swaanepoel te bespreeken, de legitime Portie, de ouders van hunne kinderen na regte Competeerende (KAB: MOOC 7/1/17, 56). Maria Sibella Sachs het haar man klaarblyklik ver oorleef, want in 1774 toe sy al tussen 84 en 89 jaar oud moes gewees het, word sy so os volg vermeld in 'n testament wat haar seun Jacobus Swanepoel (b6) en sy tweede vrou Francina Vosloo la at opstel: [ ... ] zoo verklaarde de Testateur by aldien zonder kinderen mogten komen te overlijden zijne moeder Maria Sibilla Sax wed. wylen den landbr. Pieter Swanepoel te institueeren in de legitime portie, onderen uijt de nalatenschap van hunne kinderen naar regten competeerende (KAB: MOOC 7/1/22, 11). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 38 Bevestiging hiervoor word gevind in 'n testament wat haar oudste seun Pieter en sy vrou Martha Elisabeth Botha op 6 Januarie 1775 in die Kaap laat opstel. Die verwysing na Maria Sibella Sachs lui soos volg: Maar is het, dat den Testateu.r zonder kind ofte kinderen na te laten, kwam te overlyden, in zulken geval bespreekt den zelven aan. zyne moeder Maria Sibilla Sax, laatst Wed. Wylen den meede Landb. Piete-r Swanepoel, de legitieme Portie, haar in Cas voorvz: na Regten Competeerende, [ ... ] (KAB: MOOC 7/1/45, 22). 1.14 Verspreiding en vestiging van 1n nuwe geslag Uit die gereelde aansoeke om leenplase wat Pieter Jansz Swanepoel se seuns aan die goewerneur en die Politieke Raad gerig het, is dit duidelik dat hulle die nomadiese bestaan van die veeboer verkies het bo 'n gevestigde leefwyse. Sodoende het hulle deel geword van die trekbeweging die binneland in. Uit Pieter Swanepoel de jonge se aansoeke om weidingsregte blyk dit dat hy in 1748 in die Slanghoek tussen die huidige Wolseley en Worcester geboer het. Sy naam word ook van 1741 tot 1763 in die Opgaafrolle vir Drakenstein aangegee. Reeds op 5 Mei 1743 word daar aan die landbouer Piete-r Swanepoel Junior toestemming verleen om vir 'n jaar met sy vee te gaan wei in de Slangehoek over de breede Rivier gent. Twee heuwels synde de verlatene plaats van den rneede landbouer Fredrik Bot/1a (KAB: RLR 10/2: 324). Pieter Swanepoel junior is in 1742 getroud met Maria Elizabeth Botha. Volgens die Opgaafrolle besit hy in 1742 slegs 1 perd en 8 beeste (KAB: J195). 'n Jaar later gee hy 17 beeste en 100 skape aan. Dit is egter moontlik dat hy vee van sy vader ontvang het, want Pieter Jansz Swanepoel gee in 1743 nog 300 skape aan, maar die daaropvolgende jaar besit hy volgens die Opgaafrolle slegs 200 skape (KAB: J195). Dit blyk uit Pieter Swanepoel junior se gereelde aansoek om weiregte dat hy vir die volgende 8 jaar (1743 tot 1751) op die plaas Twee Heuwels in die Slanghoek Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za ( _./ I ---..... 1 , ·­~--n ~~--.d , -~ , :b ~ ' - Figuur 3: Poespasvallei nr 49 suidwes van die huidige Robertson (SG: 3319 DC) , ,' ·loo --~ Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 39 met sy vee gewei het. Op 28 Julie 1751 gee hy kennis dat hy hierdie plaas gaan verlaat (KAB: RLR 10/2: 324). Dit is nie duidelik of hy dit dadelik gedoen het nie, want vier jaar later, op 21 April 1755, doen hy aansoek om met sy vee te gaan wei op die plaas Poespas valleij geleegen over de poesjenels Rivier (KAB: RLR 14/ 1: 96). Sien figuur 3 vir die Jigging van Poespasvallei (SG: 3319 DC). Die Poesjenelsrivier ontspring suidwes van Robertson in die Riviersonderendberge en vloei wes van Robertson in die Breerivier. Sewe jaar later, op 11 Januarie 1763, gee Pieter Swanepoel kennis dat hy hierdie plaas gaan verlaat, waarskynlik om horn te gaan vestig op die plaas Besemfontein geleegen in't buffelsland aan de Swarte berg, zynde de verlatene plaats van den meede landbouer Hendrik Swanepoel (KAB: RLR 14/1: 96). Op 17 September 1765 ontvang Pieter Swanepoel toestemming om vir nog 'n jaar sy vee op Besemfontein te laat wei (KAB: RLR 19/1: 35). Vir die volgende tien jaar sou dit sy staanplek wees. In 1796 sterf Pieter Swanepoel op 78-jarige ouderdom in die distrik Graaff-Reinet (KAB: 1/ GR 114/15a). Op 11 Januarie 1763 ontvang Pieter Swanepoel (b3) se jonger broer Jacobus Swanepoel (b6), toestemming om met sy vee te gaan wei op die plaas Poespasvalleij, oorkant die Poesjenelsrivier in die Swellendam-distrik, zijnde de verlatene plaats van den landbouwer Pieter Swanepoel (KAB: RLR 17/2: 193). Op 20 Julie 1738 het Jan Swanepoel (b2) aansoek gedoen om vir 'n jaar met sy vee te mag wei in de Goudijn aan de boontjes revier (KAB: RLR 10/ 1: 64). Hierdie aansoek is ongelukkig nie baie duidelik nie en dit wek ook die indruk dat Jan Swanepoel in 1738 oorlede is en dat sy weduwee, Margaretha Pyt met Johann Grobbelaar getroud is. Johannes Swanepoel (b5) wat op 29 September 1743 in die Paarl met Dina Brits getroud is, ontvang op 9 April1756 saam met Jacob Marais toestemming om met hulle vee te gaan wei op't kleijne Roggeveldt gent. De Brandfontain (KAB: RLR 14/2: Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 40 200). Drie jaar later op 19 April 1759, gee hierdie twee veeboere kennis dat hulle hierdie plaas gaan verlaat. Intussen het Johannes Swanepoel ook op 16 Junie 1757 toestemming ontvang om sy vee te laat wei op die plaas de Fortuijn geleegen in het roggeveld, wat voorheen aan Pieter Ernst Kruger toegestaan is (.KAB: RLR 15/ 1: 57). Eers in 1775 gee Johannes Swanepoel kennis dat hy hierdie plaas gaan verlaat. Sy nuwe adres word egter nie vermeld nie. Die sesde seun Hendrik Swanepoel is op 23 Maart 1755 getroud met Judith van Eeden nadat hy reeds op 17 Mei 1754 toestemming ontvang het om sy vee vir 'n jaar te laat wei aan de Swarte berg agter de Platte Cloof (.KAB: RLR 14/1: 6-7). Vir die volgende 19 jaar was dit Hendrik Swanepoel se woonplek, want op 29 April1773 gee hy kennis dat hy hierdie veeplaas gaan verlaat. Intussen word daar op 6 Oktober 1760 ook toestemming aan Hendrik Swanepoel verleen om sy vee te laat wei op die plaas Beesem Fonteijn geleegen in 't buffelsland aan de Swarte Bergh (.KAB: RLR 16/1: 95). Op 17 September 1765 gee Hendrik Swanepoel kennis dat hy die plaas wil verlaat. Geen inligting oor die bewegings van Pieter J ansz Swanepoel en M aria Si bell a Sachs se jongste kind, Abraham Christoffel (b8), kon verkry word nie en dit is moontlik dat hy jonk oorlede is. Volgens die Opgaafrolle vir Drakenstein het Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs in 1746 nog twee seuns in die huis gehad (.KAB: J 195). Volgens die kinders se reeds gemelde doopdatums, kan dit net die 15-jarige Hendrik (b7) en die 12-jarige Abraham Christoffel (b8) wees. Die Opgaafrolle vir 1747 het verlore geraak en soos reeds aangetoon, verskyn Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs se besonderhede van 1748 af by die van hulle seun Pieter (b3). Hiervolgens het hulle in 1748 geen kinders rneer in die huis nie (.KAB: J 195). Die 17-jarige Hendrik was in daardie stadium aloud genoeg orn sy eie boerdery op die been te probeer kry, rnaar op 14 was Abraharn Christoffel nog te jonk daarvoor. In 1750 word daar egter weer 'n seun in hulle opgaaf aangedui en in 1751'n dogter (.KAB: J 196). Laasgenoemde is waarskynlik Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 41 bloot 'n skryffout. Daarna word daar nie weer enige kinders by hierdie egpaar aangedui nie. Die moontlikheid bestaan dus dat Abraham Christoffel Swanepoel tot in 1751, toe hy 17 jaar oud was, nog geleef het en by sy ouers gewoon het. Hy is waarskynlik ongetroud oorlede aangesien sy naam nerens in 'n huweliksregister opgespoor kon word nie (Swanepoel1999: 806). Van Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs se 8 kinders het net 5 'n Swanepoel-nageslag gehad. Hulle was Jan (b2), Pieter (b3), Johannes (b5), Jacobus (b6) en Hendrik (b7). Uit hierdie vyf is tot in 1770 altesaam 36 Swanepoel­ kleinkinders gebore, van wie 22 seuns en 14 dogters was. Hiervan is 4 seuns en 1 dogter jonk oorlede. Teen 1799, 'n honderd jaar na die aankoms van Pieter Jansz Swanepoel was die oorblywende 18 kleinseuns reeds as veeboere oor die kolonie versprei, terwyl sommige hulle op die voorposte bevind het. Sodoende is die grondslag gele vir die vestiging van die talryke Swanepoel-familie aan die suidpunt van Afrika (Swanepoel1999: 12, 110, 201, 270, 276, 324, 376, 377, 390, 391, 393, 416, 518, 575, 581, 778, 796, 805, 806). Daarby het Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs se dogter, Rosa (b4), deur haar huwelik met Johannes Hendrik Conradie die stammoeder van die Conradie-familie in Suid-Afrika geword (Heese & Lombard 1989: 647- 653). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 42 1.15 Bylaag 1: Eiendom van Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs in die Opgaafrolle vir Drakenstein, 1701 - 1755 Pieter J ansz voc voc voc voc voc voc voc Swanepoel 4046 4048 4050 4051 4054 4055 A 4058 p 971 p 441 p 259 p 505 p 454 Rol76 Rol79 1701 1702 1703 1704 1705 p 528 p 490 1706 1707 Mannen 1 1 1 1 1 1 F Vrouwen I Zoonen L Dogters M Knegts Slaven 0 Slavinnen N Slave L jongetjies E Slave E meijsjes s Paarden 2 3 B Runderen A Schaapen A Varkens R Wijnstokken Leggers wijn M.Tarwu gezaait M.Tarvu gewonnen M.Rog gezaait M.Rog gewonnen M.Garst gezaait M.Garst gewonnen Snaphane 2 2 2 2 2 1 Degens en Houwers Pistol en Datum 23 Jan Des Des Des Des Des Des geteken 1702 1702 1703 1704 1705 1706 1707 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 43 Pieter J ansz voc voc voc voc voc voc Swanepoel 4060 4062 4065 4066 4068 4070 p 412 p 295 p 689 Rol86 Rol87 Rol90 1708 1709 1710 p 426 p 100 p 471 1711 1712 1713 Mannen 1 1 1 1 F 1 Vrouwen I 1 Zoonen L 1 Dogters M 2 Knegts 1 Slaven 1 F Slavinnen 0 Slave u jongetjies T Slave I meijsjes E Paarden 4 2 3 3 F 1 Runderen 3 16 12 12 11 Schaapen 100 150 150 200 N 132 Varkens A W ijnstokken M Leggers wijn E M. Koring gezaait 2 2 A 2 M. Koring F gewonnen 8 25 G 20 M.Rog E gezaait s M.Rog N .gewonnen y M.Garst gezaait M.Garst gewonnen Snaphanen 1 1 1 1 1 Degens en Houwers 1 1 1 1 1 Pistol en Datum Des Jan 20 Jan Des Des geteken 1708 1711 1712 1712 1713 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 44 Pieter Jansz J 188 J 184 Totaal J 184 J 185 J 184 Totaal Swanepoel & 1714 1716 vir 1717 1719 1720 VIr Maria Sibella distrik distrik Sax 1716 1720 M ann en 1 1 189 1 1 1 171 Vrouwen 1 1 95 1 1 1 100 Zoonen 1 1 178 1 2 2 169 Dogters 2 2 149 2 2 2 182 Knegts - - 13 - - 2 18 Slav en 1 1 369 - - 1 344 Slavinnen - - 45 - - - 44 Slave - - 13 - - - 17 jongetjies Slave - - 20 - - - 14 meijsjes Paarden 7 7 723 5 - 1 175 Runderen 31 31 6 976 24 24 35 6 987 Schaapen - - 14 842 - - 50 25 861 Varkens 4 4 156 3 - 2 255 Wijnstokken - - 825 500 1000 1000 1000 749 300 Leggers wijn - - 370 - - - 235lfz M.Tarwu gezaait 3 3 573 3 4 3 5691Jz M.Tarvu gewonnen 45 45 4 7581Jz 40 12 30 2 794 M.Rog gezaait - - 181Jz - - - 121Jz M.Rog gewonnen - - 2511Jz - - - 79 M.Garst gezaait - - 24 - - - 19 M.Garst gewonnen - - 2901Jz - - - 79 Snaphanen 3 1 191 1 2 2 269 Degens en Houwers 1 1 224 1 1 2 256 Pistolen - 1 84 1 - 1 81 Hoeveel jaar ' t land gehad 7 7 - 7 - - - Hoeveel j. 't land gezaait 7 7 - 7 - - - * Opgaafrol vir 1715 verlore Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 45 Pieter J ansz J 184 J186 J 185 J 187 J 187 Totaal Swanepoel & 1721 1722 1723 1724 1725 vu Maria Sibella distrik Sax 1725 Mannen 1 1 1 1 1 234 Vrouwen 1 1 1 1 1 138 Zoonen 2 2 3 3 3 233 Dogters 3 3 3 3 3 227 Knegts - - 2 - - 19 Slav en 2 2 3 3 2 584 Slavinnen - - - - - 59 Slave jongetjies - - - - - 20 Slave meijsjes - - - - - 15 Paarden 1 2 2 2 2 450 Runderen 32 30 30 20 20 8 424 Schaapen 100 100 150 200 150 36 380 Varkens 3 3 8 - 3 277 W ijnstokken 1000 1000 - - - 798 000 Leggers wijn - - - - - 4131Jz M.Tarwu gezaait 3 3 3 3 3 5831Jz M.Tarvu gewonnen 30 30 281/z 20 20 4 724 M.Rog gezaait - - - - - 211Jz M.Rog gewonnen - - - - - 174 M.Garst gezaait - - V4 - - 121Jz M.Garst gewonnen - - 10 - - 155 Snaphanen - 1 1 1 1 235 Degens en Houwers 2 1 1 1 1 235 Pistolen 2 - - - 1 72 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 46 Pieter J ansz J 187 J 187 J 187 J188 J 188 Swanepoel & 1726 1727 1728 1729 1730 1731 1732 Maria Sibella Sachs Mannen 1 1 1 1 1 Vrouwen 1 0 1 1 0 1 1 Zoonen 4 p 4 4 p 4 5 Dogters 1 G 1 1 G 1 1 Knegts - A - - A - - Slaven 2 A 3 3 A 3 2 Slavinnen - F - - F - Slave - R - - R R - jongetjies 0 0 E Slave - L - - L s - meijsjes Paarden 2 V 4 3 V V 4 Runderen 23 E 20 21 E E 30 Schaapen 200 R 300 200 R R 300 Varkens 2 L - - L K - Wijnstokken - 0 - - 0 E - Leggers wijn - R - - R E - M.Tarwu E E R gezaait 3 3 3 D 4 M.Tarvu gewonnen 11 10 15 G 40 M.Rog E gezaait - - - B - M.Rog I gewonnen - - - N - M.Garst D gezaait - - - - M.Garst gewonnen - - - - Snaphanen 1 1 1 1 Degens en Houwers 1 - 1 1 Pistolen - - - - Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 47 Pieter J ansz J 189 J 190 J 191 J 189 J 192 J 192 Swanepoel & 1733 1734 1735 1736 1737 Totaal Maria Sibella 1737 Sachs Mannen 1 1 1 1 1 341 Vrouwen 1 1 1 1 1 210 Zoonen 5 5 6 6 6 379 Dogters 1 1 1 1 1 386 Knegts - - - - - 29 Slaven 3 - 2 3 2 1113 Slavinnen - - - 1 2 188 Slave jongetjies - - - - - 64 Slave meijsjes - - - - - 68 Paarden 6 7 4 6 3 1159 Runderen 32 38 50 42 48 18 366 Schaapen 400 300 400 400 300 75 930 Varkens 2 - - - - 191 Wijnstokken - - - - - 921000 Leggers wijn - - - - - 470 M.Tarwu gezaait 4 6 4 4 3 830 M.Tarvu gewonnen 55 6o 30 26 20 4 6311/z M.Rog gezaait - - - - - 75 M.Rog gewonnen - - - - - 750 M.Garst gezaait - - - - - 16 M.Garst gewonnen - - - - - 185 Snaphanen 1 1 1 1 1 342 Degens en Houwers 1 1 1 1 1 193 Pistol en 1 - 1 - - 342 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 48 Pieter J ansz J189 J 193 J 194 J 194 J 194 J 195 J 195 Swanepoel & 1738 1739 1740 1741 1742 1743 1744 Maria Sibella Sachs Mannen 1 1 1 1 1 1 1 Vrouwen 1 1 1 1 1 1 1 Zoonen 4 4 4 4 2 2 2 Dogters - - - - - - - Knegts - - - - - - - Slaven 2 2 2 2 2 2 - Slavinnen 2 2 2 2 2 2 - Slave jongetjies - - - - - 1 - Slave meijsjes - - - - - - - Paarden 2 4 4 4 4 3 4 Runderen 48 40 36 32 32 30 25 Schaapen 300 200 300 200 300 300 200 Varkens - - - - - - - Wijnstokken - - - - - - - Leggers wijn - - - - - - - M.Tarwu gezaait 2 4 10 6 3 4 6 M.Tarvu gewonnen 15 - - 65 15 40 10 M.Rog gezaait - - - - - - - M.Rog gewonnen - - - - - - - M.Garst gezaait - - - - - - - M.Garst gewonnen - - - - - - - Snaphanen 1 1 1 1 1 1 1 Degens en Houwers 1 1 1 1 1 1 1 Pistolen - - - 1 - - - Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 49 Pieter Jansz J 195 J 195 J 195 1747 J 195 1749 J 196 Swanepoel & 1745 Totaal 1746 Dra 1748 1750 Maria Sibella 1745 plaas Pieter Sachs oor de 26 Okt oude Mannen 1 445 1 1 1 Vrouwen 1 263 1 0 1 0 1 Zoonen - 493 2 p - p 1 Dogters - 485 - G - G - Knegts - 16 - A - A - Slaven 2 885 2 A - A - Slavinnen 2 202 2 F - F - Slave R R jongetjies - 98 - 0 - 0 - Slave L L meijsjes - 99 - - - Paarden 4 2135 4 V 3 V - Runderen 24 15 029 20 E - E - Schaapen 300 76 050 200 R - R - Varkens - 82 - L - L - Wijnstokken - 1 milj. 0 0 105 000 - R - R - Leggers wijn - 940 - E - E - M.Tarwu gezaait 3 1014 4 - - M.Tarvu gewonnen 10 9 286 15 - - M.Rog gezaait - 75 - - - M.Rog gewonnen - 1026 - - - M.Garst gezaait - 42 - - - M.Garst gewonnen - 539 - - - Snaphanen 1 445 1 1 1 Degens en Houwers 1 445 1 1 1 Pistol en - 386 1 - - Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 50 Pieter J 196 J 197 J 198 J 197 J 199 Swanepoel 1751 1752 1753 1754 1755 1756 1757 de oude en Maria Sibella Sachs Mannen 1 1 1 1 1 Vrouwen 1 1 1 0 1 0 1 Zoonen - - - p - p - Dogters 1 - - G - G - Knegts - - - A - A - Slav en - - - A - A - Slavinnen - - - F - F - Slave R R jongetjies - - - 0 - 0 - Slave L L meijsjes - - - - - Paarden - - 1 V 1 V - Runderen - - - E - E - Schaapen - - - R - R - Varkens - - - L - L - W ijnstokken - - - 0 - 0 - Leggers wijn - - - R - R - M.Tarwu E E gezaait - - - - - M.Tarvu gewonnen - - - - - M.Rog gezaait - - - - - M.Rog gewonnen - - - - - M.Garst gezaait - - - - - M.Garst gewonnen - - - - - Snaphanen 1 1 1 1 1 Degens en Houwers 1 1 1 1 1 Pistol en - - 1 1 - Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 51 1.16 Bylaag 2: Toekenning van weilisensies aan Swanepoels in die 18de eeu 20 April1730: Toestemming aan Jan Swanepoel (b2) Plaas: in de Goudijn aan de boontjes revier 5 April1746: gee Johan Grobbelaar (als in 't huwelik hebbende de wed. fan Swanepoel), kennis dat hy bogenoemde plaas gaan verlaat (KAB: RLR 10/1: 64) 5 Mei 1743: Toestemming aan Pieter Swanepoel jnr (b3) Plaas: in de Slanghoek over de breede Rivier gent twee heuwels synde de verlatene plaats van den meede landbouer Fredrik Botha 28 Julie 1751: Pieter Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas gaan verlaat (KAB: RLR 10/2: 324) 27 April1752: Toestemming aan Jacobus Swanepoel (b6) Plaas: Goedemoed, agter die Kogmanskloof 3 Mei 1763: Jacobus Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas verlaat (KAB: RLR 13: 23) 17 Mei 1754: Toestemming aan Hendrik Swanepoel (b7) Plaas: aan de Swarte berg agter de Platte Cloof 29 Apri11773: Hendrik Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas gaan verlaat (KAB: RLR 14/1: 6,7) 21 April1755: Toestemming aan Pieter Swanepoel jnr (b3) Plaas: Poespas valleij geleegen over de poesjenels rivier 11 Januarie 1763: Pieter Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas gaan verlaat (KAB: RLR 14/1: 96) 1755: Toestemming aan Francina Gilber (nee Vosloo) Plaas: Rietcuijl aan de Wagenboorns Berg agter Cogmans Cloof 1 Augustus 1774: Jacobus Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas verlaat (KAB: RLR 14/1: 104) 9 April1756: Toestemming aan Jacob Marais en Johannes Swanepoel (b5) Plaas: op 't kleijne Roggeveldt gent. De Brandfontain 19 April1759: gee (den burger Cornet) Jacob Marais en (den landbouwer) Johannes Swanepoel kennis dat hulle bogenoemde veeplaas verlaat (KAB: RLR 14/2: 200) 16 Junie 1757: Toestemming aan Johannes Swanepoel (bS) Plaas: de Fortuijn geleegen in het roggeveld, verlate plaas van Pieter Ernst Kruger 25 Maart 1775: Johannes Swanepoel d' oude gee kennis dat hy bogenoemde plaas Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za gaan verlaat (KAB: RLR 15/1: 57) 52 6 Oktober 1760: Toestemming aan Hendrik Swanepoel (b7) Plaas: Beesem Fonteijn geleegen in 't buffelsland aan de Swarte Bergh 17 September 1765: Hendrik Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas verlaat (KAB: RLR 16/1: 95) 12 Februarie 1761: Toestemming aan Johannes Swanepoel, de jonge (b5 ?) Plaas: de Reboksfonteijn geleegen in 't Roggeveld 11 November 1781 woon Johannes Swanepoel steeds op bogenoemde plaas (KAB: RLR 16/2: 164, 165) 11 Januarie 1763: Toestemming aan Jacobus Swanepoel (b6) Plaas: Poespasvalleij, oorkant die Poesjenelsrivier, zijnde de verlatene plaats van den landbouer Pieter Swanepoel 25 November 1766: Jacobus Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas gaan verlaat (KAB: RLR 17/2: 193) 21 April1764: Toestemming aan Frederik Hendrik Swanepoel (b7 ?) Plaas: de hoogte Klipbank, geleegen aan de Swarteberg 10 Mei 1771: Frederik Hendrik Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde veeplaas gaan verlaat (KAB: RLR 18/1: 153) 17 September 1765: Toestemming aan Pieter Swanepoel (b3) om vir nog 'n jaar sy vee te la at wei Plaas: Besemfontein, geleegen in't buffelsland aan de Swarte berg zynde de verlatene plaats van den meede Iandbouer Hendrik Swanepoel (KAB: RLR 19/1: 35) 25 November 1766: Jacobus Swanepoel (b6) gee kennis dat hy gaan woon op: Plaas: Rietvallei, agter de Coggemans Cloofbezyde het warme water 7 Desember 1775: Jacobus Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas verlaat (KAB: RLR 11/2) 9 Januarie 1771: Toestemming aan Johannes Swanepoel (Pietersz. ) (b5 of b3c6) Plaas: aan de Gamka tussen de Swarteberg gehouden wesende 7 Januarie 1775: Johannes Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas verlaat (KAB: RLR 21/1: 164) 26 Oktober 1771: Toestemming aan Pieter Swanepoel (Johannessz.) (b5c5) Plaas: Zeekoegat geleegen in de Camdebo Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 53 10 Maart 1775: Pieter Swanepoel gee kennis dat hy verder wil trek (KAB: RLR 21/1: 330) 4 Februarie 1775: Toestemming aan Johannes Swanepoel (Pietersz) (b3c6) Plaas: de Rietvalleij gelegen in de buffelsrivier, zynde de verlatene plaats van desselfs vader Pieter Swanepoel 4 November 1778: Johannes Swanepoel is 2 jaar en 9 maande agterstallig op bogenoemde plaas (KAB: RLR 23/2: 193) 3 April1775: Toestemming aan Maria Sibilla Swanepoel (b2cl of b5c2) Plaas: de twee Fonteijnen gel. agter de Sneeuwberg, zynde de verlaatene plaats van den landbouwer J an Laategaan 3 November 1778: 2 Jaaren en 7.rnden ten agteren gev. Klaarblyklik is die rekognisiegeld meer as 21/2 jaar agterstallig (KAB: RLR) 16 April1776: Toestemming aan Jan Andries Swanepoel (b3c3) Plaas: de besemfonteijn gelegen in 't buffelsland aan de Swarte Berg, zynde de verlatene plaats van den rneede landbr. Pieter Swanepoel 6 Junie 1778: Jan Andries Swanepoel betaal een jaar se agterstallige geld op bogenoemde plaas (KAB: RLR 24/2: 152) 12 Mei 1778: Toestemming aan Pieter Swanepoel (b3cl of b5c5 of b6c2) Plaas: de brakkefonteijn geleegen agter de coup, in 't nieuweveld over de buffelsvalleij, zynde de verlatene plaats van de landbouweresse Maria Jacobsz 4 Oktober 1780: Pieter Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas gaan verlaat en dat die agterstallige geld van 1 jaar en 9 maande betaal sal word deur Johannes Joachimus Swanepoel (b3c6), aan wie voorsz. plaats op heden in lening is vergund (KAB: RLR 25/2: 246) Vide 20 Boek Fol. 135 28 September 1776: Toestemming aan Christiaan Swanepoel (b6c5) Plaas: de sandfonteijn geleegen agter de Cogrnans Cloof aan de blaauwe Berg zynde de geweesene plaats van den landbouwer Willern Nel 6 Oktober 1777: gee Hendrik Hermanus Bok, als last hebbende van Christiaan Swanepoel kennis dat hy bogenoemde plaas verlaat 3 Oktober 1787: aanget. voor gem. Swanepoel (KAB: RLR 24/2: 220) 29 April1779: Toestemming aan Willem Barend Swanepoel (b3c7) Plaas: de Rietvaleij, gelegen in de Swarteberg, onder de Carndebosberg 1 April 1786: Willem Barend Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas gaan Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za verlaat (KAB: RLR 26: 90) 54 20 Oktober 1779: Toestemming aan Jan Andries Swanepoel Plaas: de besemfonteijnl zynde de verlaatene plaats van den meede landbr. fan Andries Swanepoel (skryffout ?) 20 Oktober : Jan Andries Swanepoel gee kennis dat hy bogenoemde plaas gaan verlaat (KAB: RLR 26: 191) 4 Oktober 1780: Toestemming aan Johannes Joachimus Swanepoel (b3c6) Plaas: de bracke fonteijn gel. agter de Coup. in' t nuwe veld over de buffels valleij zynde de verlatene plaats van den meede landbouwer Pieter Swanepoel (b3cl ?) 23 Julie 1783: permissie omme bij desselfs woonplaats en agter de Coup voor de Sneeuwberg leggende fonteijn gen. de Rheboksfonteijn gel boven de schoemakers Cloof ten zijne gerieve te mogen gebruijken en bij desselfs opgem. plaats te laten intrekken onder dien mits nogthans dat zulx tot geen hinder of nadeel van ijmand hoegenaamd kome te strekken. 3 November 1789: [ ... ] heeft dikwilsgerepte Swanepoel den agterstal van vijfjaren en ses maanden in Is Camps. casa voldaan (KAB: RLR 27/2: 146) 20 Oktober 1783: Toestemming aan Johannes Swanepoel de jonge (b5c4) Plaas: de lange Cloof gel. aan de kleijne roggeveld I die verlate plaas van Gijsbert Schalkwy k Gerri tz (KAB: RLR 31: 14) 31 Desember 1784: Toestemming aan Frederik Hendrik Swanepoel Hendriksz. (b7cl) Plaas: de burgers craal geleegen aan de groote vis Rivier op het eijnd van de groote doorn vlackte 16 November 1785: gee Frederik Hendrik Swanepoel kennis dat hy bogenoemde plaas verlaat (KAB: RLR 33: 51) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 55 1.17 Bylaag 3: Kinders en kleinkinders van Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs J an Swanepoel (b2) "'4-8-1715 Drakenstein t x 1-12-1737 Kaapstad Margaretha Pyl (weduwee Christiaan Rabie) dogter van Sebastiaan Pyl b2cl Maria Sybilla Swanepoel "'29-6-1738 Stellenbosch (Swanepoel1999: 12) "' 17-8-1710 X Susanna Putter Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 56 K. d Ill ers en kl . ki d em n ers van 1eter J ansz s wanepoe 1 en M ana s·b n s h 1 e a ac s Pieter Swanepoel (b3) "'10-7-1718 Drakenstein t Graaff-Reinet-distrik x 11-2-1742 Drakenstein Martha Elizabeth Botha dogter van Willem Botha "'15-12-1726 X Catharina Pyl b3cl b3c2 b3c3 b3c4 b3c5 b3c6 b3c7 b3c8 b3c9 b3c10 b3c11 b3cl2 Pieter Will em Jan Andries Frederik Jacobus Johannes Will em Abraham Catharina Maria Sibella Maria Sibella Hendrik Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Barend Christoffel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Jacobus "'31-3-1743 "' 5-12-1744 "' 17-12-1747 "' 26-4-1750 "' 14-1-1753 "' 29-3-1755 Swanepoel Swanepoel "' 25-12-1762 "'11-10-1765 "' 1-3-1767 Swanepoel Kaapstad tjonk Tulbagh Tulbagh Tulbagh "'1-10-1758 "'25-12-1760 Tulbagh tjonk Tulbagh "'6-10-1770 t voor 1774 tjonk? tjonk? (Swanepoel1999: 12,110, 201 , 270,276, 324) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 61 HOOFSTUK2 JACOBUS SWANEPOEL EN SUSANNA CATHARINA RABIE 2.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Jacobus Swanepoel (b6) Jacobus Swanepoel (b6) is in die jaar 1725 gebore, waarskynlik op die plaas Nieuwmunster in die Land van Waveren. Sy vader het sedert 1709 weidingsregte op hierdie plaas gehad, dit in 1716 in eiendom ontvang en tot in 1747 daarop geboer (De Wet 1964: 77 -78; KAB: J 195). Jacobus was die sesde van agt kinders en die vyfde van sewe seuns van die stamouers Pieter Swanepoel en Maria Sibella Sachs (figuur 4), te wete: bl b2 b3 b4 b5 b6 b7 b8 Jan Jan Pieter Rosa Johannes Jacobus Hendrik Abraham Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Christoffel "'1713 "'1715 "'1718 "'1721 "'1723 "'1725 "'1731 Swanepoel "'1734 Op 25 November 1725 word Jacobus Swanepoel in die Paarl gedoop. Die getuies by sy doop was Jan Oliviers en Helena Burgers. Sy halfsuster, Maria Magdalena Haak en haar man Jacobus van den Berg, laat doop by dieselfde geleentheid 'n dogter, Maria Sibella van den Berg (NGKA: G 3/ 3/ 1: 70). Daar kan aanvaar word dat Jacobus Swanepoel op die plaas Nieuwmunster naby die huidige W olseley grootgeword het en van kleins af reeds met veeboerdery vertroud geraak het. In 1744 toe hy 19 jaar oud was, word daar in die Monsterrolle van die Kompanjie vermeld dat hy en sy ouer broer Johannes (b5) as dragonders van die Kompanjie onder kapt Johannes Louw Jacobsz in die Drakenstein diens gedoen het (KAB: J 195). Jacobus Swanepoel verrig hierdie diens jaarliks tot in 1751 toe sy naam in die Monsterrolle doodgetrek word, en die inskrywing gemaak word dat hy na Swellendam vertek het (KAB: J 196; KAB: J 197). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kwartierstaat van Susanna Catharina Rabie (b6) PN PN Cornelis Catharina PN Jan Margare tha Rabie X Onbekend Onbekend x Onbekend O nbekend x O nbekend Onbe kend x Onbekend Pyl X Onbekend Claasen X van Putter X Onbekend Coenraad x Gerrits van Malabar Visser van Utrecht lndie van Hardeberg Onunen Nederland b2 b2 PN Abraham Cornelia Dietrich Zacharia Rabie X Onbekend Onbekend X Onbekend Bastiaanz X Cornelisse Putter X Visser Pyl Claasen van 29-10-1679 "' 23-8-1665 a c 1691 "' 18-11-1710 Zierenberg t 4-10-1703 in Hesse-Kassel b1 bS PN Sebastiaan Susa nna Rabie X O nbekend Pyl X Putter "'5-2-1690 16-2-1710 "'25-6-1690 b1 cl Christiaa n Margaretha Rabie X Pyl van 20-7-1727 "' 17-8-1710 Leipzig MOOC 6/1: 121 a 1723 t 17-2-1 728? MOOC6/1 184 b2 Susanna Catharina Rabie "' 12-12-"1728 t 1764 FiguurS Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 57 Kinders en kleinkinders van Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs Johannes Swanepoel (b5) "'2-5-1723 t x 29-9-1743 Drakenstein Dina Brits (b6c2) dogter van Rudolplt Brits (b6) "'9-6-1726 X Maria Gerrits (b3) b5cl b5c2 b5c3 b5c4 b5c5 b5c6 b5c7 b5c8 b5c9 Susanna Maria Maria Sibella Martha Elizabeth Johannes Pieter Rudolph Dina Alida Johanna Catharina J ohannes Hendrik Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel "'26-7-1774 "'29-5-1746 "' 1-9-1748 "'7-11-1751 "'3-10-1754 * 17-7-1757 "'3-10-1762 "' 18-8-1765 "'7-10-1770 tjonk Klein Roggeveld Kaapstad "' 17-7-1757 t 10-2-1835 Koue Bokkeveld (Swanepoel1999: 376, 377, 390; Heese & Lombard 1999a: 446; Heese & Lombard1989: 431) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 58 Kinders en kleinkinders van Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs J a eo bus Swanepoel (b6) "' 25-11-1725 Drakenstein t X 13-10-1748 Kaapsta d Susanna Catharina Rabie dogter van Christiaall Rabie "' 12-12-1728 X Margaretlta Pyl b6cl b6c2 b6c3 b6c4 b6c5 b6c6 Margarietha Pieter Susanna Magdalena Jacobus Christiaan Jan Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel "' 28-9-1749 "'29-10-1751 "' 23-9-1753 "' 25-12-1755 * 15-10-1757 "' 15-3-1761 "' 26-3-1758 t Winterberg, Murraysburg (Swanepoel 1999: 390,391, 393, 416, 518) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 59 K" d Ill ers en kl . ki d e1n n ers van p· t J 1e er ansz s wanepoe 1 en M ana s·b n s h 1 e a ac s Hendrik Swanepoel (b7) "' 16-12-1731 Kaapstad t 31-5-1770 Tulbagh-distrik X 23-3-1755 Tulbagh Judith van Eeden dogter vanFrederik JaiiSZ Vall Eedell "' 16-1-1735 X He11drina St evens b7cl b7c2 b7c3 b7c4 b7c5 b7c6 b7c7 b7c8 Frederik Hendrik Pieter An dries Jan Paul Reyntje Johannes Jacobus Maria Sibella Abraham Christoffel Rosa Catharina Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel "'18-4-1758 "'22-3-1758 "' 24-12-1758 "'30-8-1761 "' 25-12-1762 * 13-8-1764 "'5-10-1766 "'8-10-1769 x Johanna xJacoba tjonk x Hendrik xAnna "' 25-12-1764 x Anna x Frans Adriana Joharma Josephus M aria t Cornelia Antonie Lier Go us Hartman van Zyl Winterberg, van Gerber (bll) (b1cld7) (b3) Murraysburg Tonder x Christiaan Swanepoel tWinterberg (Swanepoel 1999: 575, 581, 778, 796, 805) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 60 Kinders en kleinkinders van Pieter Jansz Swanepoel en Maria Sibella Sachs Abraham Christoffel Swanepoel (bS) "' 19-12-1734 t jonk/kinderloos (Swanepoel1999: 806) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Grootouers en ouers van Jacobus Swanepoel (b6) )an (Johann es) M aria Joa chim Susanna Swanepoel X Herrebo ut Sachs X Ho lswig va n van va n N ieu wmunster Egeln Haszleben Brugge Du its! and Turinge Wes-Vlaandere a c 1691 a 1691 a4 b3 Pieter J ansz Maria Sibella Swanepoel X Sachs van Nieuwmunster 1-5-1712 van Gi.i sten Brugge Stellenbosch Ouitsland Wes-Vlaandere a 1691 * 26-1-1678 t na 1775 a 1699 t c 1757 Poespasvalle i Robertson h6 Jacobus Swanepoel "' 25-11-1725 Paa rl Figuur4 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 62 In 1747 toe Jacobus Swanepoel reeds 22 jaar oud was, word daar vir die eerste keer enige besittings van horn in die Monsten-olle verklaar, naamlik: 1 Paard, 1 snaphaan, 1 pistool, 1 Degen. 'n Jaar later word dieselfde besittings by Jacobus Swanepoel se naam aangegee (KAB: J 195- J 197). 2.2 Huwelik met Susanna Catharina Rabie Op 13 Oktober 1748 word die 23-jarige Jacobus Swanepoel (b6) op Tulbagh deur ds Arnoldus Meiring in die huwelik bevestig met Susanna Catharina Rabie (b2), die dogter van Christiaan Rabie en Margaretha Pyl (NGKA: G 4/ 9/ 2: 2). Susanna Catharina was die tweede oudste kind en een van twee dogters en twee seuns van Christiaan Rabie en Margaretha Pyl. b1 b2 Maria Magdalena Susanna Catharina Rabie Rabie "'3-8-1727 "' 12-12-1728 x Jacobus Swanepoel (De Villiers & Pama 1966b: 746- 747) b3 Christiaan Rabie "' 2-7-1730 x Geertruy Grobbelaar b4 J an Bastiaan Rabie "' 2-8-1733 x Hendrina Helena van der Merwe Christiaan Rabie kom oorspronklik van Leipzig in Duitsland en het in 1723 as soldaat na die Kaap gekom. In 1725 kry hy sy ontslag uit die Kompanjiesdiens en vestig horn later as meulenaar in die Drakenstein. Op 20 Julie 1727 trou hy met Margaretha Pyt die dogter van Bastiaan Pyl en Susanna Putter (Potter). Bastiaan Pyl se grootouers aan moederskant was Cornelis Claasen en Catharina van Malabar (figuur 5). Langs hierdie weg het Jacobus Swanepoel en Susanna Catharina Rabie se nageslag dus ook Indiese bloed gekry. 'n Gedeeltelike kwartierstaat van Margaretha Pyllyk soos volg: Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 63 NN Come lis Catharina NN NN Pyl X Onbekend Claasen X van Malabar Putter X Onbekend Visser X Onbekend 1676 b2 Abraham Bastiaanz Cornelia Cornelisse Pyl Claasen Dietrich Zacharia X "' 18-11-1764 Putter X Visser c 1689 29-10-1 679 b1 b5 Bastiaan Susanna Pyl X Putter "' 5-2-1690 16-2-1710 "' 25-6-1690 b1 cl Margaretha Pyl (De Villiers & Pama 1966b: 743, 744; Heese & Lombard 1999a: 583) Catharina van Malabar was, soos haar naam aandui, afkomstig van die kus van Mala bar in Indie en is waarskynlik as slavin na die Kaap gebring. Die eerste slawe aan die Kaap is reeds in 1658 van Angola en die kus van Guinee ingevoer. Hierna is slawe hoofsaaklik van Mosambiek, Indie, Ceylon en die Maleise Skiereiland ingevoer. Die grootste aantal slawe aan die Kaap was egter van Oos-Afrika en Mosambiek afkomstig (Boeseken 1973: 11; Marais 1939: 1; De Wet 1981: 381). Volgens HT Colenbrander was daar van die begin van die Kaapse nedersetting 'n levendig geslachtsverkeer tussen blanke mans en slavinne (1902: 119). Jan van Riebeeck het ook blanke mans toegelaat om met vrygestelde slavinne te trou, op voorwaarde dat hulle die Nederlandse taal kon praat en kennis gedra het van die belydenisskrifte (Muller 1975: 92). Kommissaris HA van Reede wat die Kaap in 1685 besoek het, was egter bekommerd oor die lot van die groot aantal halfbloed­ kinders wat uit losse verkeer tussen blanke mans en nie-blanke vroue gebore is en het onder andere 'n verbod op huwelike tussen blankes en slavinne van volle bloed Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 64 geplaas (Franken 1928: 22; Heese 1971: 20; Boeseken 1973: 15). Daar was egter geen verbod op huwelike tussen blankes en vryswartes nie. Dit wil voorkom asof die meeste gemengde huwelike plaasgevind het tussen blanke mans en vroue wat reeds blanke bloed gehad het. Susanna Catharina Rabie se oupagrootjie, Abraham Bastiaansz Pyl, het op 29 September 1703 in 'n selfmoordpoging sy eie keel met 'n mes gesny. Hy is egter eers vyf dae later oorlede, maar nie voordat hy verklaar het dat sy vrou Cornelia Cornelisz (Catharina van Malabar se dogter) die oorsaak van sy optrede was nie (De Wet 1981: 178 -179). Christiaan Rabie sterf klaarblyklik voor of kort na die geboorte van sy vierde kind in 1733, want op 1 Desember 1737 trou Jan Swanepoel (b2), Jacobus (b6) se oudste broer, in Kaapstad met die weduwee Rabie. Volgens De Villiers en Pama se Geslagregiste1'S van Ou Kaapse Farnilies is daar net 'n dogter, Maria Sibella (b2cl) in 1738 uit die huwelik tussen Jan Swanepoel en Margaretha Pyl gebore (1966c: 949 - 950). In die Opgaafrolle vir Drakenstein gee hierdie egpaar in 1738 egter 1 seun en 3 dogters saam met hulle besittings op (KAB: J 189). Die seun en 2 van die dogters spruit klaarblyklik uit Margaretha Pyl se eerste huwelik met Christiaan Rabie. Dit is waarskynlik ook op hierdie wyse dat Jacobus Swanepoel en Susanna Catharina Rabie mekaar ontmoet het. Jan Swanepoel (b2) het klaarblyklik nie baie lank geleef nie, soos blyk uit die volgende weidingsaansoek van 20 Julie 1738 : Jan Swanepoel (Johan Grobbelaar als in 't huwelik hebbende de wed. fan Swanepoel), om vir 'n jaar met sy vee te gaan wei in de Goudijn aan de boontjes revier (KAB: RLR 10/1: 64). Agt jaar later, op 5 April 1746 gee Johann Grobbelaar kennis dat hy hierdie plaas gaan verlaat. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 66 Susanna Kuun (b1) (NGKA: G 41711: 24; Heese & Lombard 1992b: 521) Trou op 30 Augustus 1772 op Tulbagh met Jacob Diederichs (b5), seun van Jacob Diederichs en Martha Nortje (NGKA: G 41912: 24) Hertrou op 15 Augustus 1790 in Kaapstad met Hendrik Johannes Nieuwenhuizen (Heese & Lombard 1989: 78; Swanepoel1999: 393) c4. Jacobus Swanepoel (vernoem na sy vader) Gedoop op 25 Desember 1755 op Tulbagh Doopgetuies: Johannes Hendrik Conradie (b1) Rosa Swanepoel (b4) (G 41711: 34; Heese & Lombard 1999a: 647; Swanepoel1999: 376) Verhouding met Elizabeth van Deventer (van die Kaap): 5 kinders Verhouding met Catharina Flink (van die Kaap): 3 kinders (Swanepoel1999: 393- 416) c5. Christiaan Swanepoel (vernoem na sy oupa aan moederskant) Gedoop op 26 Maart 1758 in die Paarl Doopgetuies: Christiaan Rabie (b3) Geertruij Grobbelaar (b7) (G 31312: 17; De Villiers & Pama 1966b: 746; Heese & Lombard 1989: 566) Trou op 25 April1784 op Tulbagh met Maria Sibella Swanepoel (b7c6), dogter van Hendrik Swanepoel (b7) en Judith van Eeden (b4c6) (NGKA: G 4 I 9 I 2: 40; Heese & Lombard 1989: 167; Swanepoel1999: 416- 518) c6. Jan Swanepoel (vernoem na sy grootoupa aan vaderskant) Gedoop op 15 Maart 1761 op Tulbagh Doopgetuies: Jan Sebastiaan Rabie (b4) Zacharia Geertruij Gildenhuizen (b6c3d2) (NGKA: G 41711: 53; De Villiers & Pama 1966b: 747; Heese & Lombard 1989: 451) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 8LMUi faititnlBIII ·ll .. !,i p~"'J9 I I I httls !O,~\~'t --¥1. ~ ...... .-f! \. ' ' ::::::S<>·,·1c."' '· -~-::::-----~ <- _ Aa:-.. •• l::!:9fl'b~em-. I '',- __.!lOS ~ ~ ...... .... i;' ~ , AUIIIY I - -- "' ' r.•#; ~'~\ " .,.! /1 40 ~ d'lhi i!ylg 1~8 .i,/< '" ·F S• ~~~ fftrg !59 ftif .~··~ - .. ~ Jf; E. \ f ltnd 16 ~~~tvoorby . ' ~8tHIIYifWtg\lllg I ·f J ·"t ~ ~~ JS~·l Vf'WRfJlil'l~ ._ ~ "'.~, _'< /1 lV .V ' · 28 kealfomti),_... ~ ·~fl~kreM r I ' ·\ ~ · 14 'IJV. ... o:b ''""lilr ~ ' ~er • Dr•fan1~n ';1 ~0/'1314 Not;-."' n - ,...'>t· .-- . ) I .. - _,_-~ "' - 66 f \ ~ ~ 1l l~~m~ifi'... 29~- " .-"-...,: ..... 68 F• '< ~K.,.189 "t .;.o- )( .J ~-~ ... oal"g" 131 ) · 1041 .., } ,--J(l,,. k>Oil,~3' ll-i'IO•:'!"Ilfi , ,./ ' \J;onllul' ' --_.....-, ( _-... ~-<,_•ndm,,,:o.; -.. .. ;: r '34 --<.;,. :-..__)._~--- \ -..'. i '":...{. ~ \ V1trillfS Mui.LII-il- t' ..:: Veldma•sw•rf \.. ( ' ., i ,_. l ':-«hpbokskraal · k:~b_Ckf• ' lll --, ICltllfflli tfl! _ >Y!room~ 141' o$99 1 \ ' """ Ill ' _,/~OOiljllltmf "" / "' r-.1 ........ w ... >'.....--. \\uM. " "-;.;.. ., CKhplal ' ",PoOfljii ~.,_/;.<- ~i,k_.,J 1 • ' . ~~~~"" / ~·-~ -- & ,, , ,.,.__..-c / f'J , .,.4,. A"- ·-- .$ec,.<",. L.; / v.;; ' ./...-;1,-a-~,·--.;f ~-/'4 ~1"-"'-'N <~_,.,. M,~ L; ?:t ~.~ . ; //. 4- ~ "' .- /;.""" " . ... ,/~ c;.J'~-~" / ·' £~. --~, , 4J.~ J /.,,r_/--~ ,ij,., ~- ~· if . /.,;.~--- ~ ._ J ~ , /_,,., ,ij ..... ~ • ..h.: ,vr v.- .. v,-"O' .tL I ~'1Ait',it 77 ~,_....., # • /f. / ,. - /";r i -!:;/.f: ~ /cr/~L- Figuur 15: Huweliksinskrywing van Pieter Johannes Swanepoel en Francina Christina Coertze (NGKA: G 12/7/1: nr 760) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 180 (Afrikaans) deur die meerderheid gebruik is, en die sterk invloed van die kerk (Barman 1989: 23, 25). Hoewel 'n goewermentskool in 1836 op Beaufort-Wes tot stand gekom het met JG Fivaz as onderwyser, is dit nie duidelik watter tipe onderrig Pieter Johannes en Johanna Frederika Petronella Swanepoel se tien kinders ontvang het nie (Vivier 1969: 77). 4.8 Tweede huwelik met Francina Christina Coertze Soos vroeer in hierdie hoofstuk aangedui, is Johanna Frederika Petronella Swanepoel klaarblyklik tydens of kort na die geboorte van haar jongste kind in 1840 oorlede, want op 1 September 1842 (figuur 15) hertrou die 43-jarige Pieter Johannes Swanepoel van Rietkuil, Kouka, met die 29-jarige Francina Christina Coertze (bllc3) (Heese & Lombard 1999a: 602). Hulle word op Traka in de Parochie van Beaufort deur ds Colin Fraser in die huwelik bevestig (NGKA: G 12/ 7/1: nr 760). Hoewel die handtekeninge moeilik leesbaar is, lyk dit na FN Geyer en HP van der Westhuizen wat die huweliksregister as getuies onderteken. Francina Christina Coertze (bllc3) is op 22 Februarie 1813 gebore en op 13 Februarie 1814 op Graaff-Reinet gedoop. Sy was die derde van ses kinders uit die eerste huwelik van Roelof Jacobus Coertze (bll) met Martha Magdalena du Toit (KAB: MOOC 6/9/32, 7187). Die Coertze-kinders se besonderhede is soos volg: b11c1 bll c2 bllc3 b11c4 bll c5 bll c6 Ann a Roelof Francina Mart ha Franco is M aria Elizabeth Jacobus Christina Magdalena Johannes Catharina Coertze Coertze Coertze Coertze Coertze Coertze *1810 • 5-1-1811 • 22-2-1813 • 23-2-1816 • 8-6-1817 * 10-7-1821 x Henry x Cathari11a x Pieter x Petms t 17-5-1836 x Matthys Philip Margaretha f oltamtes J oltamtes Stolskraa l facobw; Eybers Mostert Swa11 epoel va 11 Eck Jallse 1Jall (b6c5d7) V11ure11 (Heese & Lombard: 1999a: 602) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 181 Met die afsterwe van Johanna Frederika Petronella Swanepoel was al tien kinders uit haar huwelik met Pieter Johannes Swanepoel nog minderjarig. Die tien kinders met hulle ouderdomme ten tye van hulle vader se tweede huwelik in 1842 was: b6c5d7el Christiaan Hendrik Swanepoel 20jaar b6c5d7e10 Judith Susanna Swanepoel 2 jaar b6c5d7e2 b6c5d7e3 b6c5d7e4 Johanna Frederik Pieter Adriana Hendrik Johannes Swanepoel Swanepoel Swanepoel 17jaar 15 jaar 13jaar b6c5d7e5 b6c5d7e6 b6c5d7e7 b6c5d7e8 b6c5d7e9 Jacobus M aria Abraham Jan Geertruida Johannes Sibella Christoffel Abraham Susanna Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel 10jaar 9jaar 7jaar Sjaar 3jaar As 'n mens die kinders se ouderdomme in aanmerking neem, is dit sekerlik nie vreemd dat Pieter Johannes Swanepoel so gou as moontlik weer sou wou trou nie. 'n Opvallende tendens wat telkens in hierdie studie na vore kom, is die aantal kere waar 'n jong vrou in die huwelik getree het met 'n heelwat ouer wewenaar. In die proses moes Francina Christina Coertze eensklaps die rol van stiefmoeder vertolk vir 'n hele aantal kinders. In hierdie geval was Pieter Johannes se jongste kind nog nie twee jaar oud nie, terwyl die oudste net 9 jaar jonger as sy stiefmoeder was. In daardie stadium was Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e1) egter al reeds getroud met Johanna Adriana Geertruida Deysel en het reeds sy eie boerdery op die been gekry (Heese & Lombard 1989: 72). Op 13 Mei 1844 hertrou bogenoemde Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e1) met Francina Christina Coertze se jonger halfsuster, Susanna Abigael Coertze (bllc9) (NGKA: G 12/7 /2; Heese & Lombard 1999a: 602). Volgens die huweliksinskrywing was Susanna Abigael Coertze in daardie stadium nog minderjarig en was Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) haar voog, omdat beide haar ouers reeds oorlede was. By nadere ondersoek blyk dit dat Martha Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 182 Magdalena du Toit tydens of kort na die geboorte van haar en Roelof Jacobus Coertze se sesde kind in 1821 oorlede is (Heese & Lombard: 1999a: 602). Op 13 Oktober 1825 hertrou Roelof Jacobus Coertze op Beaufort-Wes met Cornelia Susanna van Zyl. Uit hierdie huwelik word die volgende ses kinders gebore voordat Cornelia van Zyl op 15 Maart 1837 en Roelof Jacobus Coertze op 29 Julie 1842 oorlede is: b11 c7 bllc8 bllc9 bllclO bllc11 bll c12 Susanna Casper Susanna Cornelia Gideon Aletta Abigael Cornelis Abigael Johanna Jacobus Elizabeth Coertze Coertze Coertze Coertze Coertze Coertze * 19-11-1827 * 10-7-1829 * 20-2-1830 * c 1832 * c 1834 * l -6-1836 t jonk x Allna Susamta x Christiaau x Elsje Elizabeth x A rend Jacobus Sibella de Beer Heudrik Willemse Keulder Swa~tepoel (b1cld6e3) (b6c5d7e1) (Heese & Lombard 1999a: 602; 1992: 257) Uit bogenoemde gegewens blyk dit dat die tydsverloop tussen Casper Cornelis (bllc8) en Susanna Abigael Coertze (bllc9) se geboortedatums volgens Heese & Lombard minder as sewe maande was (1999a: 602). lndien Susanna Abigael se geboortedatum korrek is, beteken dit dat sy ten tye van haar huwelik met Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e1) slegs 14 jaar oud was. Pieter Johannes Swanepoel het na alle waarskynlikheid ook die voog geword van Susanna Abigael Coertze (bllc9) se oorlewende susters en broers. Dit is moontlik in hierdie hoedanigheid dat hy en Francina Christina Coertze (bllc3) tot trou gekom het, sodat sy terselfdertyd ook pleegmoeder vir haar jonger halfboeties en -sussies kon wees. By die afsterwe van haar vader, Roelof Jacobus Coertze, in Julie 1842 was hierdie kinders se ouderdomme soos volg: Cas per Susanna Cornelia Gideon Aletta Cornelis Abigael Johanna Jacobus Elizabeth Coertze Coertze Coertze Coertze Coertze 13 jaar 12 jaa r ±10jaa r ± 8 jaa r 6 jaa r Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za ~-Birtb·place of the Deceased. "~ /~~~::-;,._ ~ / . d / f-Wllllel of the Parents of the De~~ased. ~ ..;~ r4~;r:~~ -~ ­ ~~~ ~~a.- OA.- /~· ~ I ' or unmarri~d, \Vidower or Wit.luw. _,~-vZ.e-~-~ - " · of the t!ecea~e. ~. "·hat House, or wh ere th~ J>~rsou di~ll. ~/-r;#~ /:~-Y; £..:.-.A//:a.~ - er Deceased hns left any P~·o 11!rty, ani of £. /-/ / b k . rl 'X ... J./-/ ./. / ./ // /. /ih<-7.:'/t ·"" -c:.-6 w at ·m . _ .:P".a..r;-~/ .-a-~~/ ~k-r--/ ' _ ..,,. .;<.:.~/ -rv7.-:··n. / t'l-'fA-~ ... ~ r-~-: . . ~ ~;?/.j/~~o~ If the Deceased Id not n married Person or not .· d t b d 't\ · s· D ' man te in community of GoOlb,- o• hu> left 11 u H' ill,- nms e ma e w1 11n 1.t: ays after the death. If otherwise, it must be made within Six Weeks. •, 1 It must be fill ed up and signed by the nearest R 1 t' C · . at or near thl'l place of death --or in th.: . b ; a t~e or onnec~ton of the Decensecl, who shall at the the chief charge of the Hou~e· in or :f ~~~c~lo sue . net·r !Relfttv: or Connection, Ly the Pe rson who Master in Cape Town or to' the Rest'd t Muce _on w ucf t, t •e . eath shull occur, und must Le s~nt d . . ' en agtstrate o the Dtstrict ·r ·11 · _. . '-1 · 1stance, 1t must be forwarded to the Fl'eld C . t f l D' . ., 1 tV! 11" olx <. OUIS dt>luttc~ - 01ne o t 1e 1stnct. Figuur 16: Sterftekennis van Francina Christina Coertze (MB: MOOC 6/9/32, 7187) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 183 Die verbintenis tussen Pieter Johannes Swanepoel en Francina Christina Coertze was nie bestem om lank te duur nie, want skaars agtien maande na hulle troue, in Januarie 1844 speel'n stukkie tragedie horn in die woonhuis op die ewigdurende erfpagplaas Rietkuil af. Op 7 Januarie 1844 word die eerste en enigste kind uit hierdie huwelik gebore. Klaarblyklik was daar komplikasies met die geboorte, want vyf dae later, op 12 Januarie 1844, stel die egpaar 'n lywige testament op en die volgende dag, op 13 J anuarie 1844, sterf Francina Coertze kort voor haar 31ste verjaarsdag (figuur 16). Twee weke later, op 28 Januarie 1844, sterf die ongedoopte baba ook (KAB: MOOC 54/125; KAB: MOOC 6/9/32, 7187). Hoewel dr James Christie sedert 1833 op Beaufort-Wes woonagtig was, in 1837 die dorp se eerste voltydse goewermentsdokter geword het en in 1838 die eerste hospitaal laat inrig het, kan 'n mens aanvaar dat Francina Coertze op die ver afgelee Rietkuil op die dienste van 'n vroedvrou aangewese sou wees. Sy en haar baba sou dus ook met boererate gedokter word, eerder as om die dienste van die dokter te bekom (Vivier 1969: 53- 54). Uit verslae van magistraat Jacobus Meintjes aan die Koloniale Sekretaris, blyk dit dat masels in 1839 in die Beaufort-Wes distrik voorgekom het, terwyl pokke in die daaropvolgende jaar onder inwoners uitgebreek het. In 1844 is daar ook gevalle van melaatsheid aangemeld. Dit blyk dat pokke, ingewandskoors en sifilis in die neentiende eeu die drie mees gevreesde siektes onder die inwoners van die Beaufort-Wes-distrik was. In 1876 is selfs die Volksraad se hulp in die bekamping van sifilis ingeroep, terwyl kwarantynhuise in 1882 vir pokke ingerig is. Gedurende die laaste kwart van die neentiende eeu moes die Dorpsraad van Beaufort-Wes verskeie maatreels ten opsigte van vullishantering en higiene neerle om ingewandskoors in bedwang te hou (Vivier 1969: 53- 54). Dit is nie duidelik presies wat die oorsaak van dood van beide Johanna Frederika Petronella Swanepoel en Francina Christina Coertze was nie, maar uit die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 184 beskikbare gegewens blyk dit dat dit in beide gevalle komplikasies as gevolg van kindergeboorte was. Die testament wat deur Pieter Johannes Swanepoel en Francina Coertze opgestel is, het soos volg gelui: Testament Filed 20th March 1844 ofte uiterste wil en begeerte des Doods willen en begeren wij ondergeschrevenen in den naam der Heilige drievuldigheid. Amen By den inhoud van dit tegenwoordige instrument zy het kennelyk aan een eigelyk die het behoort te weeten dat in het jaar onzes Heer en Zaligmaker Jesus Christus Een duizend Achthonderd vier en viertig en op den Twalfden dag van January heben wy Testatuuren: Ik Peter Johannes Swanepoel en Francina Christina Swanepoel gebaren Coertse beide gebortig van Cap de goede hoop wel overdagt hebende de brosheid der Menschlyke natuur dat er niets zekerder is dan de Dood en niets onzekerder dan de uure derzelve willende daarom van dit Ellendige tranendaal niet scheiden zonder van onze tydelyke Goederen te desponeeren en bevelen hetzelve doend met bedagsamheid zerven en memorum volkomen magtig en gebruikende en wel openlyk verklaren wy zulks doende u.it onze eigen vryen wil zonder aanrading of misleiding van iemand te wereld. Verder verklaren wy Elkander Receprocialy, dat is over en weder den eerste sterven vermakt en geeft aan Langst Levenden onze Euwigduurend Erfpacht Plaats Rietku.il voor een somma van Twee duizend Riksdalders Kapsch gangbare geld zoo als die tans gerekend word tegens Achtien pence Sterling tot de riksdalder. Langst Levende gemelde Plaats tc heben, te behouden, en besiten als zyner of haren volkomen eigendom voor boven gemelde som van Rds. 2000 zonder eenige verder Forale [?] Ofverkooping hoe oak genarnt. Nadien dat ik Peter Johannes Swanepoel volle Kinder bewys van wegens myne voorige overledene vrou Johanna Frederika Petronella Swanepoel gedaan heeft aan en de mondige, en de onmondige nog in myne handen is en wel te verstaan moet oak eerst uitgekeerd warden. Naar welke uit-Keering- de tans tezamentlik Boedel geheel en al den Langstlevende als Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 185 zyne of haren volkornen vrye Eigendorn rnoet beschoud en angernerkt. Verder steld nornaneerd en instatueerd, de erst stervend den Lang Levende tot Exequteer of Exequtaresse Voogd of Voogdesse, ja eenig en alleen Boedel rederaar of Boedel rederesse - orn als boven gerneld is in volle bezit van alle goederen te blyven zoo wel roerende als onroerende Acten Credieten ende Schulden en wat des te rneer zy ornrne by den Langst Levenden zoodanig gehandeld gedan en gelaten te warden als met eigen vrye goed zonder Contradictie van iernand ter wereld. Doch ind den Langst Levend een tweede Huwelyk rnagte verzinen[?] Zoo zal ztyd zy voor het voltreking van den aanstanden huwelyk zoodanige Vader of Moederlyke bewys passeren het zy door verkooping of Folatu[?] Als den staat des Boedels in dien tyd zal voorkornen te alle treceeren te lyvende in volle bezit tot dat een V ads[?] Kind of Kinderen tot hune rnondige jaaren of Huwelyke staat zal gekornen als dan zal ze eers behoef uitgekeerd te warden. Maar indien er by den Langst levende geen tweede Huwelyk plaats find zoo zal er geen Kind of Kinderen behalve iets behoeft uitgekeerd te warden maar langstlevend in het volle bezit blyven voor zoo lang als God hem of haar het leven verleent. Uitstu.cte [?] Wy Testatuuren te den einde alle Wesen, de Master van het hoog achtbare Geregts Hoff alle Wees Heeren Magestrats personen ofte eenig ander die uit Kragt !runner arnpten eenigzinds zou.den willen benwyen alle dezelve en een iegelyk van dien voor haar wordt gans vriendelyk bedankt by dezen. Al het geen voorschreven stat verklaaren wy te wezen onze latste wille mening en begeerte willende en begeerende dat het daar voor zal gehoud warden volle deeren [?] En Efectueeren als het zy Testament Solanmeel Codoceel gifte uit zaake des Doodes en onder de Levendige het zelve best einde of bestendigst zal kunen of rnogen bestaan al ware de zaak die hier in gekomenteerd is niet volkomen ingelyft zal het doch daarvoor gehouden warden en in zegten zal ku.nen en magen aangenomen warden. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 186 Als dus gedan en gepasseerd van ons Testatuuren ter plaats Riet-Kuil op jaar mand en dag voor meld ter percentie van deze hiertoe verzagte geloofbou getuigen die nevens ons Testatuuren mede heben geteekend. Getuigen f.S. Wright [?] Boeyens C.H.Swanepoel H. F. v d Westhuizen f. Van Eck Abrie P. Van Eck f.L.Streydom P.f. Swaanepoel F.C dit is Swannepoel X de merck Geboren Coertse van Volgens die boedel-inventaris wat na Francina Christina Coertze se dood opgestel word, blyk dit dat Pieter Johannes Swanepoel in 1844 redelik welvarend was. Afgesien van sy aansienlike veestapel en ander roerende eiendom skuld Willem Strumpher, Chistiaan Ratting, Hendrik Wright? en Piet Hendriks horn gesamentlik Rds 1 417. In teenstelling daarmee verklaar Swanepoel dat hy self geen skuld het nie (KAB: MOOC 54/125; KAB: MOOC 7/1/176, 126). Die volledige inventaris lyk soos volg: Movable Property 2 ox wagons 2 guns 1 table 6 chairs 2 soap-pots 4 cooking pots 3 spades 1 plough Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 1 pick axe 1 dozen plates 1 dz knives & farks 2 dishes 2 Feather beds, complete 1 meal-service ? 1 candlestick 2 kettles 2 axes [?] 1 saddle [ ... ] 1 gridiron 1 Frying pan Cattle 12 oxen 30 breeding cattle 2 saddle horses 1600 sheep and Goats Debts due to the Estate Willern Strumpfer R 516 Christiaan Hattingh R 250 Hendrik Wright [?] R 571 Piet Hendriks R 80 Debts due bv the Estate None Geteken: P.]. Swanepoel (KAB: MOOC 7/1/176, 126) 4.9 Lewensomstandighede 187 Die karige huisraad wat in die boedel-inventaris verrneld word, dui op 'n Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 188 eenvoudige leefstyl wat in daardie jare algemeen in die Karoo was. Afgesien van twee volledige verebeddens, is daar 'n tafel met ses stoele en 'n kandelaar. Lichtenstein vermeld dat hy op 'n plaas in die Karoo besoek afgele het waar 'n groot kis as tafel diens gedoen het, terwyl kleiner kiste vir sitplekke gebruik is (Green 1973: 97). Verder is die huishouding toegerus met 2 seeppotte, 4 kookpotte, 1 braaipan, 'n rooster, 2 ketels, 2 skottels, twaalf borde, 'n stel van 12 messe en vurke, asook 'n eetservies wat waarskynlik uit koppies en pierings bestaan het. Volgens 'n beskrywing van Lawrence Green het 'n tipiese Karoo-kombuis in daardie stadium oor 'n vuurherd beskik met driepoot-potte wat op die vuur gestaan het. Panne het aan hake in die muur gehang, terwyl 'n buite-oond meestal van klei gebou is en nie oor 'n skoorsteen beskik het nie. Soms is 'n uitgeholde muurshoop ook as bakoond gebruik (Green 1973: 99). Hoewel Pieter Johannes Swanepoel volgens die boedel-inventaris in 1844 1 600 skape en bokke besit het, kan 'n mens aanvaar dat hy horn hoofsaaklik op skaapboerdery toegespits het. Dit word ook bevestig deur die Opgaafrolle waar die aantal skape in sy besit tussen 1817 en 1833 die aantal bokke ver oortref het (KAB: J 149- J 164; KAB: J 14- J 18). Reeds in 1836 het 'n wetsagent van Beaufort-Wes, ene Arthur Kinnear, die eerste merino-wolskape, wat hy by JF Reitz in Swellendam gekoop het, na die distrik gebring. Die veeboere in die verafgelee distrikte het egter steeds die inheemse vetstert Afrikanerskaap verkies. Nie alleen was hierdie skape goed by plaaslike omstandighede aangepas nie, maar hulle was veral gewild vanwee hulle vleis en ook vet wat vir allerlei huishoudelike gebruike aangewend kon word. Skaapvet is vir kookdoeleindes gebruik, het as 'n plaasvervanger vir botter gedien en is ook aangewend vir die maak van kerse, seep en stysel. Verder is 'n besonder helder olie uit die sterte verkry wat vir lampe gebruik is. Daarby is hulle velle gebrei en gebruik vir die maak van skoene en klere (Bryer & Hunt 1984: 65-66; Vivier 1969: Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 189 106 -107; Green 1973: 147). In teenstelling hiermee was 'n Engelse setlaar van 1843, ene George Nicholson, wat horn in die Sneeuberg in die distrik Graaff-Reinet met 3 000 wolskape gevestig het nie tevrede met die opbrengs van sy boerdery nie. In 'n verslag daaroor meld hy dat probleme soos roofdiere, strooptogte deur die KhoC brandsiekte, ingewandsiektes en die voortdurende droogtes tot gevolg gehad het dat hy teen die heersende wolpryse nooit meer as vier persent wins op sy insetkoste gemaak het nie (Green 1973: 144). Pieter Johannes Swanepoel besit in 1844 ook 2 saalperde, twee ossewaens, 'n ploeg en 12 osse, 3 grawe, 'n kielpik (bospik) en 2 byle. Hieruit is dit duidelik dat hy, hoewel op beperkte skaal, oor die nodige gereedskap beskik het om grand voor te berei vir die aanplant van vrugtebome, groente en moontlik ook koring of mielies vir eie gebruik. Die ossewaens is as vervoermiddel gebruik vir besoek aan Beaufort-Wes vir kerkaangeleenthede en ook om produkte na die mark te vervoer. Produkte van plaaslike oorsprong wat teen die middel van die neentiende eeu op die mark op Beaufort-Wes te koop aangebied is, was batter, vleis, mielies, rosyntjies, droevrugte, lemoene, kastaiings, velle van wilde diere, riempievelle, soolleer, tabak, wyn en brandewyn, sweepstokke, wa- en kardisselbome, langwaens, stink- en geelhoutplanke en gansvere (Vivier 1969: 121). Die 30 aanteelbeeste waaroor Pieter Johannes Swanepoel in 1844 beskik, sou die huishouding voorsien het van melk, wat ook vir die maak van batter aangewend sou word. In gevalle waar boere nie oor melkbeeste beskik het nie, is bokmelk gebruik (Green 1973: 100). Wild en vera! springbokke was in die agtiende eeu nog volop in die Karoo en boere kon dus in 'n groat mate deur jag in hulle vleisbehoeftes voorsien, terwyl die velle vir 'n verskeidenheid gebruike aangewend is. Voordat plase teen die einde van die eeu omhein is, het trekbokke gereeld oor die vlaktes van die Karoo Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 190 geswerm. Reeds in 1821 toe Pieter Johannes Swanepoel en sy jong bruid hulle in die veldkornetskap Op Sneeuberg in die distrik Graaff-Reinet gevestig het, doen landdros Andries Stockenstrom aan die Koloniale Sekretaris oor so 'n trek verslag. Die distrik is in daardie jaar reeds deur 'n droogte geteister en nadat die ontelbare troppe springbokke daar deur beweeg het, was die plase so van weiding gestroop dat sommige boere noodgedwonge moes verhuis. Boere van die Sneeuberg het selfs hope droe mis aan die brand gesteek in die hoop dat die rook die trekkende springbokke in 'n ander koers sou dwing, maar sonder sukses (Green 1973: 41, 148 - 149). In 1849 het Beaufort-Wes ook deurgeloop onder so 'n trek of migrasie van springbokke, wildebeeste, blesbokke, kwaggas en elande wat drie dae lank geduur het en 'n spoor van verwoesting gelaat het (Green 1973: 41- 42). Na 1850 het boere ook op wilde volstruise jag gemaak om vere vir die uitvoermark te bekom. Sedert 1860 is volstruise mak gemaak en vanaf 1870 is hierdie voels se vere bemark (Vivier 1969: 106 -107). Beaufort-Wes het reeds teen die middel van die neentiende eeu oor 'n Agricultural Society beskik wat in Februarie 1860 die eerste landbouskou op die dorp aangebied het. Veeveilings is ook jaarliks gehou, veral tydens Nagmaal in September, wanneer dankofferskape ook opgeveil is. Besonder groot veilings is in 1870, 1877 en 1878 gehou (Vivier 1969: 107). 'n Brief wat Pieter Johannes Swanepoel in April 1838 aan magistraat Meintjes van Beaufort-Wes skryf, bied verdere inligting oor hulle lewensomstandighede (KAB: 1/ BW 9/ 61). Uit die brief blyk dit dat Pieter Johannes Swanepoel aangese is om op 11 Mei 1838 as lid van die jurie op Beaufort-Wes in die hof te verskyn. Hoewel hy vra om verskoon te word, is dit 'n aanduiding dat hy 'n bepaalde status in die gemeenskap gehad het. Die brief lui soos volg: Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 191 Kouka den 24 April1838 Mijn Waar de heer Mijnties. ik Wensche U Een goed Wel stand toe. aan siel En lighamn. En was het anders. het souw mijn leed sijn. En mets dese maak te ik Mijn heer beken.d Dnt ik Aan geroepen ben door Jacobus Wrigh orn op den Elfde Meij aan Staande Persen.d te Wesen Als Jurie op Beaufort. Mijn heer het is van dit maal onmoogelijk Voor mijn am te kootnen. Wand de laatste Paard is doot beij mijn en Mijn ossen loop Onder Winter berg aan Karie ga en ik ben Sander Volk en V er dens Weet Mijn Heer dog Wel dat dat te Swaar V oar Mij is am dertien uuren te paard afte Loopen naa dat ik een siekelijke en gebrekkelijke 1nan ben. Mijn heer mijn een knie is uijd de liet geweest en nu hendert de been mijn geduurig . En soo is rnijn versoek Aan Mijn achbaare heer am Van dit maal Vreij te weesen. Als u belieft En Verdens blijve ik op een goede Ver Wagteng dat mijn Heer Voor 1nijn sorgen sal als Een Vaader over Sijne kind. mijn lteer Schrijft mijn als u blief rnet de eer ste post and Woord op mijn Versoek. Verdens ver blijve ik na groete UE dienaar. P] Swanepoel (KAB: 1/BW 9/61) Die onderdanige toon van die brief val dadelik op. In daardie tyd was dit egter nie vreemd wanneer daar met die owerheid gekorrespondeer is nie. 'n Brief wat veldkornet HP van der Westhuizen van Traka ongeveer dieselfde tyd aan magistraat Meintjes skryf, getuig hiervan (KAB: 1/BFW 9/51). Onderstaande afskrif van hierdie brief is egter 'n aanduiding dat Pieter Johannes Swanepoel vir sy tyd 'n deeglike skoolonderrig ontvang het en in staat was om sy gedagtes op papier weer te gee. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 193 4.10 Derde huwelik met Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter Die vroee dood van Francina Christina Coertze en haar ongedoopte baba moes vir Pieter Johannes Swanepoel en sy kinders 'n besonder traumatiese ervaring gewees het. Dit is egter duidelik dat hy nie kans gesien het vir die rol van wewenaar met ' n klomp klein kinderljies nie, want drie maande na Francina Christina Coertze se dood is hy vir die derde maal getroud. Op 29 April1844 tree Pieter Johannes Swanepoel in die NG Kerk op Beaufort-Wes in die huwelik met Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter, die dogter van Jan Adriaan en Maria Elizabeth Catharina Venter (NGKA: G 12/9/4). Ds Colin Fraser doen weer die huweliksbevestiging. Aangesien Johanna Venter nog minderjarig was, verleen haar moeder toestemming daarvoor. Volgens Johanna Venter se sterftekennis is sy in September 1825 gebore (KAB: MOOC 6/ 9/337, 298). Volgens die inskripsie op haar grafsteen op die plaas Vliegekraal is sy op 21 September 1825 gebore. Ten tye van haar huwelik met die 44-jarige wewenaar van Rietkuil, Kouka, was sy dus 18 jaar oud. Weer eens val die rol en die plek van die vrou in hierdie pioniersdae 'n mens op. Self nog minderjarig, was Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter eensklaps stiefmoeder vir kinders van haar eie portuur, terwyl sy ook ma moes wees vir die kleinljies van wie die jongste 3 jaar oud was. Die oudste twee, Christiaan Hendrik en Johanna Adriana was in daardie stadium egter self reeds getroud en uit die huis uit, terwyl die moontlikheid bestaan dat Frederik Hendrik ook reeds daaraan sou begin dink het om sy eie boerdery op die been te bring. Die Swanepoel-kinders se ouderdomme was soos volg: Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za b6c5d7e1 b6c5d7e2 Christiaan Johanna Hendrik Adriana 22 jaar 19 jaar b6c5d7e3 b6c5d7e4 Frederik Pieter Hendrik Johannes 17 jaar 15 jaar 194 b6c5d7e5 b6c5d7e6 Jacobus Maria Johannes Sibella 12jaar lOjaar b6c5d7e7 A bra ham Christoffel 8 jaar b6c5d7e8 Jan Abraham 6 jaar b6c5d7e9 Geertruida Susanna 4 jaar b6c5d7e10 Judith Susanna 3jaa r Uit die huwelik tussen Pieter Johannes Swanepoel en Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter is nog tien kinders gebore waarvan die name bekend is, sowel as 'n moontlike elfde kind (naam onbekend). Hulle besonderhede is soos volg: e12. Jan Adriaan Swanepoel (vernoem na sy oupa aan moederskant) Gebore op 21 Mei 1845 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 7 Julie 1845 op Beaufort-Wes Doopgetuies: Johannes Hendrik Venter Johanna Adriana Venter, nee Swanepoel (b6c5d7e2) Jan Adriaan Venter Anna Johanna J Venter (NGKA: G 12/ 6/5: gp) Trou op 5 Augustus 1867 op Willowmore met Anna Catharina Loots van Bosjesmanspoort (NGKA: G 97/5/2: nr 13) Hertrou op 25 Augustus 1879 op Prins Albert met Aletta Johanna Catharina van Eck, dogter van Johannes van Eck (NGKA: G 64/4/3: nr 705) Hertrou op 7 Desember 1897 op Oudtshoorn met Catharina Anthoinetta Coetzee Oorlede op 18 September 1904 op Rietkuil, Prins Albert (Swanepoel1999: 502) e13. Abraham Christoffel Swanepoel (vernoem na sy oorlede halfbroer, b6c5d7e7) Gebore op 28 November 1846 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 10 Junie 1847 op Beaufort-Wes Doopgetuies: Onleesbaar weens beskadiging van bladsy (NGKA: G 12/6/ 5: gp) Trou op 19 Februarie 1866 op Willowmore met Ignasina Johanna Maria Bekker (b4cld1e12f2) (NGKA: G 97/5/1: nr 4; Heese & Lombard 1999a: 204) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 195 Oorlede op 13 November 1913 (ouderdom 67 jaar) op Vliegenkraal (Swanepoel 1999: 504) e14. Maria Elizabeth Catharina Swanepoel (vernoem na haar ouma aan moederskant) Gebore op 8 November 1848 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 25 Desember 1848 op Beaufort-Wes Doopgetuies: Willem Venter Anna Christina Oosthuizen (NGKA: G 12/6/5: gp) Trou op 28 Maart 1864 op Prins Albert met Henry John Wright (NGKA: G 64/4/1: nr 330) Oorlede op 28 Mei 1890 op Rietfontein, Willowmore (Swanepoel1999: 509) e15. Willem Frederik Swanepoel (klaarblyklik vernoem na Willem Venter, moontlik sy moeder se broer, wat as doopgetuie optree) Gebore op 12 Maart 1850 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 7 Julie 1850 op Prins Albert Doopgetuies: Willem Venter Anna Christina Oosthuizen (NGKA: G 64/3/1: 61) Trou op 20 Julie 1868 op Willowmore met Catharina Johanna Booyens (NGKA: G 97/5/1: nr 7) Oorlede op 2 Apri11907 op Prins Albert (Swanepoel1999: 509) e16. Johannes Hendrik Swanepoel (vernoem na Johannes Hendrik Venter, eggenoot van sy ouer halfsuster, Johanna Adriana Swanepoel) Gebore op 6 Februarie 1851 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 12 Oktober 1851 op Prins Albert Doopgetuies: Johannes Hendrik Venter Johanna Adriana Swanepoel (b6c5d7e2) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 196 (NGKA: G 64/4/1: 7) Trou op 19 Julie 1869 op Willowmore met Dorothea Regina Loots van Bosjesmanspoort (NGKA: G 97/5/1: nr 3) Oorlede op 24 Desember 1900 op Rietkuil, Prins Albert (Swanepoel1999: 511) e17. Pieter Johannes Swanepoel (vernoem na sy vader, asook sy ouer halfbroer, b6c5d7e4) Gebore op 13 November 1852 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 21 November 1852 op Prins Albert Doopgetuies: Pieter Johannes Swanepoel Johanna Jacomina Venter PJ Cloete Martha MJM Oosthuizen (NGKA: G 64/3/1: 88) e18. Francina Christina Swanepoel (vernoem na haar vader se tweede vrou, Francina Christina Coertze, wat in 1844 oorlede is) Gebore op 15 Augustus 1853 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 1 September 1853 op Prins Albert Doopgetuies: Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e1) Susanna Abigael Coertze (b11c9) (NGKA: G 64/3/1: 103) Trou op 24 Junie 1870 op Prins Albert met Hendrik Philippus van Eck (NGKA: G 64/4/2: nr 447) Oorlede in 1893 op De Pannen, Aberdeen (Swanepoel1999: 514) e19. Susanna Catharina Jacoba Swanepoel (vernoem na haar vader se suster, b6c5d3, wat ook as doopgetuie optree) Gebore op 29 Mei 1855 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 15 Julie 1855 op Prins Albert Doopgetuies: Dirk Jacobus Swanepoel (b3c6d5) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 197 Susanna Catharina Jacoba Swanepoel (b6c5d3) (NGKA: G 64/ 3/ 2: 8) Trou op 4 Julie 1870 op Prins Albert met Jan Louis Venter (NGKA: G 64/ 4/ 2: nr 458) Oorlede op Beaufort-Wes op 11 Desember 1901 (Swanepoel1999: 514) e20. Dirk Jacobus Swanepoel (vernoem na sy vader se swaer en kleinneef, b3c6d5) Gebore op 3 September 1859 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 2 Oktober 1859 op Prins Albert Doopgetuies: Willem Venter Anna Christina Oosthuizen (NGKA: G 64/3/ 2: 61) Trou op 4 Maart 1878 op Prins Albert met Martha Jacoba Venter (NGKA: G 64/4/3: nr 654) e21. Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel (gedeeltelik vernoem na sy oorlede halfbroer, b6c5d7e1, asook na sy oupa aan vaderskant). Gebore op 17 Januarie 1863 op Rietkuil, Prins Albert Gedoop op 19 Mei 1863 op Prins Albert (NGKA: G 64/3/2) Trou op 15 Mei 1882 op Beaufort-Wes met 18-jarige Josina Cornelia Bothma van Nieuwejaarskraal, Beaufort-Wes Adres ten tye van troue: Rietkuil, Prins Albert (NGKA: G 12/ 9/ 5: nr 1881) Oorlede op 1 Januarie 1939 (ouderdom 75 jaar en 7 maande) op Rietbron (Swanepoel 1999: 517) e22. Volgens 'n inskrywing in die Prins Albert Doopregiste1' op 13 Jan 1867 is daar moontlik nog 'n kind uit Pieter Johannes Swanepoel se derde huwelik gebore. Op hierdie datum laat doop Pieter Johannes Swanepoel en Johanna ]acoba Petronella Catharina Venter 'n kind op Prins Albert. Die naam van die kind is egter nie ingeskryf nie. Die doopgetuies by hierdie geleentheid is Salomon Johannes Abraham Pitout, Anna Johanna Petronella Loots, Louis van Zyl en Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 198 Ambrencia Petronella Meiring (NGKA: G 64/3/2: 167). 4.11 Afsterwe van Pieter Johannes Swanepoel Dit blyk dat Pieter Johannes Swanepoel reeds op 2 April1873 die plaas Rietkuil in vier gelyke dele aan sy seuns Jan Adriaan (b6c5d7e12), Willem Frederik (b6c5d7e15), Johannes Hendrik (b6c5d7e16) en sy skoonseun, Hendrik Johannes Wright, oorgedra het (AK: Transportakte 367, 2-4-1873). In daardie stadium was Pieter Johannes Swanepoel reeds 74 jaar oud en hoewel hy klaarblyklik nie self meer geboer het nie, woon hy tot met sy afsterwe steeds op Rietkuil. Op 15 Mei 1882 gee sy jongste kind, Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel (b6c5d7e3f21), Rietkuil nog as sy adres op in die Beaufort-Wes Huweliksregister (NGKA: G 12/9/5). Op 26 Maart 1885, in die ouderdom van 86 jaar, sterf Pieter Johannes Swanepoel in sy woning op Rietkuil in die distrik van Prins Albert (KAB: MOOC 6/9/220, 822). Pieter Johannes Swanepoel is waarskynlik op Rietkuil begrawe en volgens sy boedelrekening is 'n bedrag van £1:10 aan begrafniskoste bestee (KAB: MOOC 13/1/496, 94). Tydens 'n besoek aan die plaas kon geen graf gevind word nie. Die huidige eienaar (2002), mnr JG van Eck, is ook nie bewus van 'n begraafplaas uit daardie tyd, of die ligging van die oorspronklike opstal nie. Volgens sy sterftekennis was Pieter Johannes Swanepoel se ouers Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Elizabeth Catharina Swanepoel (KAB: MOOC 6/9/220, 822). Pieter Johannes se ouers is egter as Christiaan en Maria Sibella Swanepoel gedoop. Die sterftekennis word onderteken deur sy seun, Abraham Christoffel (b6c5d7e13), uit sy derde huwelik met Johanna Jacomina Petronella Venter en dit is moontlik dat hy uit onkunde die foutiewe inligting verskaf het. Volgens die sterftekennis word Pieter Johannes Swanepoel oorleef deur vier van sy kinders by sy eerste vrou, naamlik: Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 199 -Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) -Jacobus Johannes Swanepoel (b6c5d7e5) -Jan Abraham Swanepoel (b6c5d7e8) -Judith Susanna Swanepoel (b6c5d7e10), getroud met Bezuidenhout Die kinders by sy derde vrou wat in sy sterftekennis vermeld word, is: -Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e13) -Jan Adriaan Swanepoel (b6c5d7e12) -Maria Elizabeth Catharina Swanepoel (b6c5d7e14), getroud met Hendrik Wright -Willem Frederik Swanepoel (b6c5d7e15) -Johannes Hendrik Swanepoel (b6c5d7e16) -Francina Christina Swanepoel (b6c5d7e18), getroud met Hendrik van Eck, hertrou Jan Venter -Susanna Catharina Jacoba Swanepoel (b6c5d7e19) -Dirk Jacobus Swanepoel (b6c5d7e20) -Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel (b6c5d7e21) (KAB: MOOC 6/9/220, 822) Die feit dat die 11de onbekende kind uit Pieter Johannes Swanepoel se derde huwelik nie hier vermeld word nie, is 'n aanduiding dat hierdie kind jonk oorlede is, of dat dit bloot 'n skryffout in die betrokke doopregister is. Volgens Pieter Johannes Swanepoel se boedelrekening laat hy 'n bedrag van £601:7:16 na. Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter is op grond van die feit dat hulle binne gemeenskap van goedere getroud is, geregtig op die helfte van hierdie bedrag, terwyl sy as enigste erfgenaam ook die ander helfte kry . Sy onderteken dan ook op 1 Desember 1886 op Prins Albert die boedelrekening as Executrix Testamentair (KAB: MOOC 13/1/496, 94). Aangesien die boedelrekening nie 'n volledige inventaris bevat nie, is dit moeilik om 'n idee van hulle lewenstyl te vorm. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 200 Pieter Johannes Swanepoel se weduwee, Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter, bring haar laaste lewensjare aan huis van haar seun, Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e13), op 'n aangrensende plaas, Vliegekraat deur. Volgens 'n eis van £229 vir losies wat Abraham Christoffel na haar dood teen haar boedel instet het sy van 10 Junie 1885 tot 26 Desember 1894 by horn gewoon (KAB: MOOC 13/1/752, 175). Op 26 Desember 1894, nege jaar na haar man, sterf Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter in die ouderdom van 69 jaar en 3 maande en word op Vliegekraal begrawe. Volgens haar boedelrekenening is die bedrag van £480 kontant na haar dood in die huis gevind (KAB: MOOC 6/9/337, 298; KAB: MOOC 13/1/752, 175). Nie alleen is dit 'n aanduiding dat sy spaarsamig met haar erfgeld gewerk het nie, maar dit is ook 'n bewys dat mense in daardie jare nog verkies het om self na hulle spaargeld om te sien en nie van banke gebruik gemaak het nie. Dit ten spyte van die feit die Beaufort Bank (Standard Bank) reeds in 1854 en die Cape Commercial Bank in 1879 takke op Beaufort-Wes geopen het terwyl'n tak van Standard Bank in 1879 op Prins Albert tot stand gekom het (Vivier 1969: 66; Stockenstrom gd: 36). Die plaas Vliegekraal nr 89 is gelee aan die Hannetjieskraalrivier op die pad tussen Prins Albert en Willowmore (SG: 3322). Tans (2002) behoort die plaas aan WP Loock. In die begraafplaas op Vliegekraal is die indrukwekkende grafstene van die volgende persone: 1. Johanna Jacomina Petronella Swanepoel (gebore Venter) Gebore: 21 September 1825 Oorlede: 28 Desember 1894 2. Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e13) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Gebore: 28 November 1846 Oorlede: 13 November 1913 201 3. Ignasina Johanna Maria Swanepoel (nee Bekker, Abraham C se vrou) Gebore: 27 Januarie 1849 Oorlede: 1 Oktober 1923 4. Maria Magdalena Swanepoel (b6c5d7e13f2) Gebore: 27 November 1870 Oorlede: 18 Maart 1925 5. Johanna J.P. Lamb (nee Swanepoet b6c5d7e13f4) Gebore: 18 Julie 1876 Oorlede: 17 November 1941 6. Thomas James Lamb Gohanna JP Swanepoel se man) Gebore: 14 September 1878 Oorlede: 20 Desember 1951 Ten opsigte van bogenoemde Johanna Jacomina Petronella Swanepoel (b6c5d7e13f4) begaan AJ Swanepoel die fout om Thomas James Lamb ook as eggenoot van haar niggie Johanna Jacomina Petronella Catharina Swanepoel (b6c5d7e15f3) aan te dui (1999: 508, 511). Op die plaas Biesiefontein, wat aan Vliegekraal grens, is ook ' n groot begraafplaas, maar ongelukkig is die grafte ongemerk. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 202 Die gra£ van Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e13) op die plaas Vlieekraal Die begraafplaas op Vlieekraal. Let daarop dat die inskripsie aan die agterkant van die grafstene aangebring is Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 203 4.12 Nalatenskap Pieter Johannes Swanepoel het 'n besonder lang en vrugbare lewe gehad in 'n tyd toe mense oor die algemeen nie baie oud geword het nie. Dit blyk uit die feit dat hy twee huweliksmaats en agt van sy een-en-twintig kinders oorleef het. Altesaam dertien seuns en agt dogters is uit sy eerste en derde huwelike gebore en hoewel hulle nie almal 'n nageslag gehad het nie, het Pieter Johannes Swanepoel 'n besondere bydrae gelewer in die uitbreiding van die Swanepoel-familie in Suid­ Afrika. Volgens AJ Swanepoel is twee van die tien kinders uit Pieter Johannes Swanepoel se huwelik met Johanna Frederika Petronella Swanepoel, te wete Johanna Adriana (b6c5d7e2) en Jan Abraham Christoffel (b6c5d7e7), klaarblyklik jonk of ongetroud oorlede aangesien geen verdere besonderhede oor hulle gevind kon word nie (Swanepoel1999: 48t 501). Uit die huwelik van hulle oudste seun, Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e1), met Johanna Adriana Geertruida Deysel (b6c6d1) is een kind in 1844 gebore, wat ongedoop oorlede is. Op 11 Januarie 1844 sterf ook Johanna Adriana Deysel op Rietkuil, waarskynlik as gevolg van komplikasies tydens die geboorte. Skaars vier maande later hertrou Christiaan Swanepoel met Susanna Abigael Coertze (NGKA: G 12/ 7 / 2). Uit hierdie huwelik word drie dogters en 'n seun gebore. Drie van hierdie kinders is egter jonk oorlede en slegs een dogter, Johanna Cornelia Swanepoel (b6c5d7elf4), bereik volwassenheid (Swanepoel 1999: 481). Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e1) boer op die plase Klipgat, Spogtersgang, Brandeaux, Perskelaagte en Kafferskraal in die distrik Prins Albert en sterf op 27 Januarie 1863 op 40-jarige ouderdom (KAB: MOOC 6/ 9/ 102, 401) . Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) se huwelik met Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl) lewer ses seuns en twee dogters op, wat almal volwassenheid bereik en in die huwelik tree (Swanepoel1999: 481- 493). Hoewel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 204 Frederik Hendrik Swanepoel met Catharina Carolina Wilhelmina Beukes (b1c2d3e5f1) hertrou, is hierdie huwelik kinderloos (Heese & Lombard 1999a: 254) . Frederik Hendrik Swanepoel boer onder andere op die plaas Swanepoelsaanleg en sterf op 82-jarige ouderdom op Prins Albert (KAB: MOOC 3526 heropen na 94514). Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e4) trou eers met Maria Christina Elizabeth Catharina Venter en na haar dood met Cornelia Hermina van Zyl. Die drie seuns en drie dogters wat uit hierdie huwelike gebore is, bereik almal volwassenheid en tree ook in die huwelik (Swanepoel 1999: 494 - 497). Pieter Johannes Swanepoel sterf in 1869 op 41-jarige ouderdom op Kapteinskraal in die Prins Albert-distrik (KAB: MOOC 6/9/127, 519). Die volgende seun, Jacobus Johannes Swanepoel (b6c5d7e5), trou met Johanna Louisa Venter. Uit hierdie huwelik word vyf dogters en 'n seun gebore. Tot dusver kon geen verdere besonderhede oor die oudste twee dogters opgespoor word nie. Die moontlikheid bestaan dus dat hulle jonk of ongetroud oorlede is. Jacobus Johannes Swanepoel word 63 jaar oud en sterf op die plaas Paardefontein in die distrik Prins Albert (Swanepoel1999: 497- 498) . Jan Abraham Swanepoel (b6c5d7e8) trou op Prins Albert met Catharina Louisa Dolphina Botes (b2c3d3e8) (Heese & Lombard 1999a: 357 -358). Uit hierdie egpaar se huwelik word ses seuns en ses dogters gebore waarvan drie seuns en een dogter klaarblyklik jonk of ongetroud oorlede is. Op 13 Augustus 1898 sterf Jan Abraham Swanepoel in die ouderdom van 61 jaar op sy geboorteplaas, Rietkuil, in die distrik Prins Albert (Swanepoel1999: 499- 501). Soos reeds gemeld, is die oudste van Pieter Johannes en Johanna Frederika Petronella Swanepoel se vier dogters, Johanna Adriana Swanepoel (b6c5d7e2), volgens AJ Swanepoel nooit getroud nie en is sy op 20 September 1877 in die ouderdom van 52 jaar op Leeukraal in die distrik Prins Albert oorlede (1999: 481). AJ Swanepoel meld egter dat Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3fl) op 30 April Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 205 1886 trou met Johanna Frederika Petronella Venter, die dogter van Johannes Hendrik Venter en Johanna Adriana NN (1999: 482). Laasgenoemde was in werklikheid Johanna Adriana Swanepoel (b6c5d7e2). Johannes Hendrik Venter en Johanna Adriana Swanepoellaat doop tussen 25 Desember 1847 en 20 Augustus 1865 tien kinders op Prins Albert (NGKA: G 64/3/1: 38, 45, 68, 105; NGKA: G 64/ 3/2: 15, 33, 78, 114, 151). As grootouers tree Johannes Hendrik Venter en Johanna Adriana Swanepoel op 6 Augustus 1871 oak op as doopgetuies by die doop van Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3fl) en Johanna Frederika Petronella Venter se seun, Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3flg1) (NGKA: G 64/3/2: 227). Johanna Adriana (b6c5d7e2) se jonger suster, Maria Sibella Swanepoel (b6c5d7e6), trou met Frans Andries Rothman (NGKA: G 64/4/1: nr 132). Hierdie egpaar laat doop op 14 September 1856 'n seun, Matthys Petrus Rothnaar op Beaufort-Wes (NGKA: G 12/6/5: gp). By hierdie geleentheid tree Johanna Adriana Swanepoel en Johannes Hendrik Venter as doopgetuies op. Op 16 Augustus 1860 laat doop hulle oak 'n dogter, Johanna Frederika Petronella Roamer op Prins Albert (NGKA: G 64/3/2: 79). Op 10 September 1861 sterf Maria Sibella Swanepoel op 28-jarige ouderdom op HoogekraaC Bankrivier, in die distrik Beaufort-Wes (Swanepoel 1999: 499). Geertruida Susanna Swanepoel (b6c5d7e9) is waarskynlik ongetroud oorlede aangesien geen verdere besonderhede oar gevind kon word nie (Swanepoel 1999: 501). Die jongste dogter uit Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) se eerste huwelik, Judith Susanna (b6c5d7e10), trou aanvanklik met Willem Gideon Gouws. Tussen 3 Junie 1860 en 10 Augustus 1873 laat doop hierdie egpaar sewe kinders op Prins Albert (NGKA: G 64/3/2: 107, 148, 158, 186, 223, 253). Volgens AJ Swanepoel hertrou sy op 9 November 1874 op Kroonstad met Hendrik Cornelis Bezuidenhout (1999: 502). Volgens haar vader se sterftekennis is sy in 1885 steeds getroud met Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 206 Bezuidenhout (KAB: MOOC 6/9/ 220, 822). Dit is egter nie duidelik of daar enige kinders uit haar tweede huwelik gebore is nie. Uit Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) se huwelik met Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter is nog sewe seuns en drie dogters gebore. Die oudste, Jan Adriaan Swanepoel (b6c5d7e12), trou in 1867 met Anna Catharina Loots (b2c3d3elf?) en na haar dood in 1879 met Aletta Catharina van Eck (b5cld5elf?) (NGKA: G 97/5/2: nr 48; NGKA: G 64/4/3: nr 705; Heese en Lombard 1999b: 204; Heese & Lombard 1989: 161). In 1897 gaan hy 'n derde huwelik aan met Catharina Anthoinetta Elizabeth Coetzee (Swanepoel 1999: 502 - 504). Uit hierdie drie huwelike word sestien kinders (vier seuns en twaalf dogters) gebore. Jan Adriaan Swanepoel woon sy hele lewe op Rietkuil en sterf op 18 September 1904 in die ouderdom van 59 jaar (Swanepoel 1999: 502). Die volgende seun, Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e13), is in 1866 getroud met Ignasina Johanna Maria Bekker (b4cld1e12f2g1) en sewe kinders (drie seuns en vier dogters) is uit hierdie huwelik gebore (NGKA: G 97/ 5/ 1: nr 4; Heese & Lombard 1999a: 204). Abraham Christoffel Swanepoel hoer op die plaas Vliegekraal, wat aan Rietkuil grens en sterf in 1913 kort voor sy sewe-en-sestigste verjaarsdag (Swanepoel1999: 504- 509). Willem Frederik Swanepoel (b6c5d7e15) trou in 1868 met Magdalena Catharina Johanna Booyens (b6c2d4e8f?) en vier kinders (twee seuns en twee dogters) word uit hierdie huwelik gebore (NGKA: G 97/ 5/ 1: nr 7; Heese & Lombard 1999a: 328). Willem Frederik Swanepoel word 57 jaar oud en sterf op 2 April 1907 op Prins Albert (Swanepoel1999: 509, 511). Johannes Hendrik Swanepoel (b6c5d7e16) trou in 1869 met Dorothea Regina Loots (b2c3d3elf?) (NGKA: G 97/ 5/1: nr 3; Heese & Lombard 1999b: 204). Hierdie egpaar woon ook op Rietkuil en het elf kinders, waaronder vier seuns (Swanepoel 1999: 511 - 514). Op 24 Desember 1900 sterf Johannes Hendrik op 49-jarige Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 207 ouderdom op Rietkuil. Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e17) sterf klaarblyklik op 'n jong ouderdom, terwyl die volgende seun, Dirk Jacobus Swanepoel (b6c5d7e20), in 1878 met Martha Jacoba Venter in die huwelik tree (NGKA: G 64/4/3: nr 654). Hierdie egpaar het vyf seuns en vier dogters. Hoewel dit bekend is dat hulle derde kind op Wolwekraal in die distrik Prins Albert gebore is, is daar min inligting oor hierdie gesin gevind (Swanepoel1999: 514- 517). Die jongste seun uit Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) se derde huwelik, Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel (b6c5d7e21), trou met Josina Cornelia Bothma (NGKA: G 12/9/5: nr 1881; Heese & Lombard: 1999a: 391). Uit hierdie huwelik word sewe kinders gebore (vyf seuns en twee dogters). Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel word byna 76 jaar oud en sterf op 1 Januarie 1939 op Rietbron (Swanepoel1999: 517- 518). Die oudste dogter uit Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) se derde huwelik, Maria Elizabeth Catharina Swanepoel (b6c5d7e14), trou met Hendrik Johannes Wright en hulle word in 1873 mede-eienaars van Rietkuil (AK: Transportakte 367, 2-4-1873; Swanepoel 1999: 509). Op 28 Mei 1890 sterf Maria Elizabeth Catharina Swanepoel op 41-jarige ouderdom op Rietkuil. Francina Christina Swanepoel (b6c5d7e18) trou in 1870 op Prins Albert met Hendrik Philippus van Eck (NGKA: G 64/4/2: nr 447). Ook sy bereik nie 'n hoe ouderdom nie en in 1893 sterf sy op 40-jarige ouderdom op De Pannen in die distrik Aberdeen (Swanepoel1999: 514). Die jongste dogter Susanna Catharina Jacoba Swanepoel (b6c5d7e19) trou in 1870 op Prins Albert met Jan Louis Venter (NGKA: G 64/4/2: nr 458). Sy haal die ouderdom van 46 jaar voordat sy op 11 Desember 1901 op Beaufort-Wes oorlede is (Swanepoel1999: 514). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 208 4.13 Bylaag 1: Opgaafrolle vir Graaff-Reinet en Beaufort-Wes Pieter J ohannes en J oh ann a Frederika Petronella Swanepoel J149, 150 JlSt 152 J153, 154 J155, 156 J157, 158 1817 1818 1819 1820 1821 Mans 1 1 1 1 1 V roue - - - 1 1 Seuns - - - - - Dogters - - - - - Slawe bo 16 - - - - - Slawe benede 16 - - - - - Slavinne bo 14 - - - - - Slavinne benede 14 - - - - - Hottentotte bo 16 - - - - 1 Hottentotte benede 16 - - - - 1 Hottentottinne bo 14 - - - - 1 Hottentottinne benede 14 - - - - 1 Ryperde - 1 - - - Aanteelperde - - 5 - - Trekosse - - 6 8 10 Aanteelbeeste - 50 42 36 20 Spaanse skape - - - - - Aanteelskape - 106 145 110 38 Hamels - - - - - Bokke - 17 10 - - Rytuie/Waens - - 1 1 1 Woonplek Zwarte- Zwarte- Op Op Op ruggens ruggens Sneeuberg Sneeuberg Sneeuberg Jl59, 160 1822 1 1 1 - - - - - - - - - - - 8 15 - 107 - - - Op Sneeuberg * In 1817 G 149) verskyn Pieter Johannes Swanepoel se naam die eerste keer in die Opgaafrolle. * Pieter Johannes Swanepoel se naam verskyn in hierdie tydperk saam met die van sy ouers, broers Christiaan Hendrik en Jan Abraham, en swaer Dirk Jacobus Swanepoel. Dit is 'n aanduiding dat hulle na aan mekaar gewoon het. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 209 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet en Beaufort-Wes Pieter J ohannes en J ohanna Frederika Petronella Swanepoel J161, 162 1823 Mans 1 V roue 1 Seuns 1 D Slawe bo 16 Slawe benede 16 Sla vinne bo 14 Slavinne benede 14 Hottentotte bo 16 Hottentotte benede 16 Hottentottinne bo 14 Hottentottinne benede 14 6 12 12 310 Waens 1 Woonplek Op Sneeuberg J163, 164 1824 1 1 1 1 4 12 16 200 1 Op Sneeuberg 1825 1826 1827 1828 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 210 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet en Beaufort-Wes Pieter J ohannes en J ohanna Frederika Petronella Swanepoel J 14 J 15 J 16 J 17 J 18 1829 1830 1831 1832 1833 Mans 1 1 - 1 1 V roue 1 1 - 1 1 Seuns 3 - - - - Dogters 1 - - - - Slawe bo 16 - - - - - Slawe benede 16 - - - - - Slavinne bo 14 - - - - - Slavinne benede 14 - - - - - Hottentotte bo 16 - - - - - Hottentotte benede 16 - - - - - Hottentottinne bo 14 - - - - - Hottentottinne benede 14 - - - - - Ryperde - - - - - Aanteelperde - - - - - Trekosse 8 - - - - Aanteelbeeste 3 8 8 8 8 Spaanse skape - - - - - Aanteelskape 223 200 400 400 200 Hamels - - - - - Bokke - - 1 - - Rytuie/Waens 1 - - - - Woonplek Gauph Gauph Gauph Gouph Gamka B/Wes B/Wes B/Wes B/Wes B/Wes *Die streek Koup/Coup/Kaup/Gauph/Gouph/ is gelee aan die voet van die Nuweveldberg, effens oos van die Gamkarivier in die Hooivlakte. Dit sluit die gebied in waar die Leeu- en Gamkariviere hulle bronne het (Raper 1972: 55). * In 1830 en 1831 verskyn Pieter Johannes Swanepoel se naam saam met die van sy broers Christiaan Hendrik en Jan Abraham, asook Frederik Hendrik Fred H Son Swanepoel. PJ Swanepoel teken die Opgaafrol namens hulle. * In 1832 G 17) verskyn verskyn Pieter Johannes en Jan Abraham Swanepoel se name bymekaar in die Opgaafrol. Uit die feit dat hulle presies ewe veel besittings aangee, lyk dit asof hulle saam geboer het. PJ Swanepoel teken Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 211 die Opgaafrol namens hulle. * In 1833 a 18) verhuis Pieter Johannes Swanepoel na die veldkornetskap Gamka. Jan Abraham Swanepoel woon nog steeds in die veldkornetskap Koup. * Die Opgaafrolle vir Beaufort-Wes strek van 1819 tot 1833. a 5- J 18). * Die Opgaafrolle vir Graaff-Reinet strek van 1787 tot 1840. a 107- J 180). * Die Opgaafrolle vir Swellendam strek van 1752 tot 1840. a 316 - J 368). * Die Opgaafrolle vir Uitenhage strek van 1805 tot 1826. a 394- J 408). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 212 4.14 Bylaag 2: Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes en Johanna Frederika Petronella Swanepoel Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e1) * 20-4-1882 Ruggens "' 6-10-1822 Beaufor t-Wes t 27-1-1863 Huis van Gert Beneke Kruisrivier x 6-6-1842 Beaufort-Wes xx 13-5-1844 Beaufort-Wes Susanna Abigael Coertze (b11c9) dogter van Roelof Jacobus Coertze (b11) J ohanna Adriana * 20-2-1830 xx 13-10-1825 Beaufort-Wes Geertruida Deysel (b6c6d1) "'28-11-1830 Beaufort-Wes Cornelia Susmma van Zyl * 17-1-1825 Beaufort-Wes-distrik t 9-10-1892 Klipgat, Prins Albert "'26-12-1825 Beaufort-Wes t 11-1-1844 Rietkuil, Kouka dv Gerrit Comelis Joltan11es Deysel x 4-1-1824 Beaufort-Wes Juditlt Jacoba Maria Gertntida Susara Swanepoel (b7c1d1) b6c5d7e1fl b6c5d7elf2 b6c5d7elf3 b6c5d7elf4 b6c5d7elf5 Ongedoopte kind Johanna Johanna Johanna Christiaan * c 1844 Cornelia Cornelia Cornelia Roelof t c 1844 Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel * 24-7-1848 • 28-5-1851 *10-6-1859 * 17-8-1861 "'30-10-1848 "'21-9-1851 "'21-8-1859 "'13-10-1861 Beaufort-Wes Prins Albert Prins Albert Prins Albert tjonk tjonk X 25-7-1887 tjonk Willowmore WJ Kilia11 (Swanepoel1999: 481, 575; Heese & Lombard 1999a: 602; Heese & Lombard 1989:72) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 213 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes en Johanna Frederika Petronella Swanepoel Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) * 16-4-1827 Vlakfontein "'29-7-1827 Beaufort-Wes t 8-9-1909 Prins Albert X 14-4-1845 Prins Albert Catharina Elizabeth J ohanna Booyens (b6c2d4e2fl) dogter van Matthys Booyms (b6c2d4e2) * 20-7-1830 x 21-6-1829 Beaufort-Wes "'18-9-1830 Beaufort-Wes Catltarilla Elizabeth Esterlmizen (b2c5d2e4) t 2-10-1879 Swanepoelsaanleg xx 1-3-1880 Prins Albert Catharina Carolina Wilhelmina Beukes (b1 c2d3e5fl) dogter van Barend He11drik Beukes (b1 c2d3e5) * 30-6-1854 X X "' 7-1-1855 Prins Albert Willtelmilla Caro lilza Jacoba Swa11epoel (?) t 30-4-1944 Prins Albert Geen kinders is uit tweede huwelik gebore nie. b6c5d7e3il b6c5d7e3f2 b6c5d7e3f3 b6c5d7e3f4 b6c5d7e3f5 b6c5d7e3f6 Pieter Catharina Matthys Johanna Frederik Barend Johannes Elizabeth Frederik Frederika Hendrik Matthys Swanepoel Johanna Swanepoel Petronella Swanepoel Swanepoel * 8-9-1846 Swanepoel * 29-3-1850 Swanepoel * 20-4-1858 * 26-7-1860 "'8-11-1846 * 19-12-1849 Wolvenkraal * 31-12-1853 "' 4-7-1858 "' 17-8-1860 Prins Albert "'8-7-1850 "' 27-4-1851 "' 1-3-1854 Prins Albert Prins Albert t 3-3-1924 Prins Albert Beaufort-Wes Prins Albert t 20-10-1924 t2-7-1929 Leeukraal Schietkuil Beaufort-Wes Zeekoega t Rietbron (Ka pteinskraa] ?) (Swanepoel 1999: 481, 482, 484, 485, 487, 489, 490, 491, 492, 493; Heese & Lombard 1999a: 254, 328; Heese & Lombard 1989: 236) b6c5d7e3t7 b6c5d7e3f 8 Christiaan Jan Hendrik Abraham Swanepoel Christoffel * 14-7-1864 Swanepoel "'25-9-1864 * 19-10-1867 Prins Albert "' 26-12-1867 t 14-11-1927 Prins Albert Boterkraal t 16-10-1918 Zeekoegat Hopetown Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za ----------------------------------------------------------------------------------------------- 214 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes en Johanna Frederika Petronella Swanepoel Pieter J ohannes Swanepoel (b6c5d7e4) * 11-12-1828 "'26-4-1829 Beaufort-Wes t 8-5-1969 Ka pteinskraal, Prins Albert x 19-1-1852 Prins Albert Maria Christina Elizabeth Catharina Venter dogter van Joltamtes Hendrik Venter * c 1830 Komrnandokraal, Beaufort-Wes X Anna Cltristina Venter? t 15-5-1858 Kapteinskraal, Prins Albert b6c5d7e4f1 b6c5d7e4f2 b6c5d7e4f3 Pieter Hendrik Ann a Johannes Johannes Christina Swanepoel Swanepoel Swanepoel * -12-1852 * 3-11-1853 * 26-5-1856 Prins Albert "'27-11-1853 "'13-7-1856 Prins Albert Prins Albert (Swanepoel 1999: 494, 496, 497) xx 27-9-1858 Beaufort-Wes Cornelia Hermina van Zyl (b3c2d2e7f6) dogter van Casper Wilftelmus Albertus Valt Zyl * 5-5-1839 Kapteinskraal x 3-2-1830 Graaff-Reinet "' 25-8-1839 Janetta van Zyl. t 12-10-1890 Willowmore b6c5d7e4f4 Casper Wilhelmus Albertus Swanepoel * 2-7-1860 "' 14-8-1860 Prins Albert t 20-9-1941 Swanepoelshoek Willowmore b6c5d7e4£5 Jeanetta Cornelia Swanepoel * 31-10-1862 "'26-12-1862 Prins Albert b6c5d7e4f6 Johanna Frederika Petronella Swanepoel * 28-10-1863 "'27-12-1863 Prins Albert Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 225 4.15 Bylaag 3: Ligging van Rietkuil en Vlieekraal Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kwartierstaat van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) a4 b3 b1c1 a4 b3 b4 b2 a4 b3 b4 b2 b6 Pieter M aria Christiaan Margaretha Pieter M aria Frederik Hendrina Pieter M aria Frederik Hendrina Joseph Anna Johann x Geertruy Swanepoel x Sibella Rabie X Pyl Swanepoel x Sibella van X Stevens Swanepoel x Sibella van X Stevens Jost x llse Bronkhorst Boshouwer van Sachs van "" 1710 van Sachs Eeden • c 1705 van Sachs Eeden • ( 1705 Lier Bolmayer van Nieuw- van Le ipz ig Nieuw- van * 1694 Nieuw- van * 1694 Emrnerich munste r Glisten a 1723 munster Glisten munste r Glisten Duitsland Brugge Duitsland Brugge Duitsland Brugge Duitsland a 1699 * 1678 a 1691 * 1678 a 1691 • 1678 a 1691 t c 1757 t na t c 1757 t na t c 1757 na 1775 1775 1775 b6 b2 b7 b4c6 b7 b4c6 b8 Jacobus Susanna Hendrik Judith Hendrik Judith Jan Geertruy Swanepoel X Catharina Swanepoel X van Eeden Swanepoel X van Eeden Joost X Bronkhorst "' 25-11-1725 1748 Rabie "' 16-12-1731 1755 "'16-1-1735 "'16-12-1731 1755 "' 16-1-1735 Lier 3-5-1750 " 25-10-1734 Paarl Tulbagh " 12-12-1728 Kaapstad Tulbagh Kaapstad Tulbagh a.1742 Paarl t 1764 Poespasvallei t 31-5-1770 t 31-5-1770 Hameln Robertson Tulbagh Tulbagh Duitsland b6c5 b7c6 b7c1 bll Christiaan Maria Sibella Frederik Johanna Swanepoel X Swanepoel Hendrik X Adriana *15-10-1757 25-4-1784 • 13-8-1764 Swanepoel 9-11-1800 Lier Goedemoed, Montagu Tulbagh "' 25-12-1764 Tulbagh " 18-4-1756 Kaapstad * 2-7-1774 " 26-3-1758 Paarl t "' 2-4-1775 t 1831 Winterberg, Murraysburg t 9-4-1855 Kleinrivier, Humansdorp Winterberg, Murraysburg neef X niggie b6c5d7 b7c1d2 Pieter Johannes Johanna Frederika Petronella Swanepoel X Swanepoel * 13-2-1799 7-1-1821 • 29-8-1804 "" 11-8-1799 Graaff-Reine t Beaufort- Wes "' 16-6-1805 Tulbagh t 26-3-1885 Rietkuil, Prins Albe rt t c 1840 Uitenhage/ Rietkuil, Prins Albert neef & kleinneef X nigxie & kleinniggie b6c5d7e3 Frederik Hendrik Swanepoel * 16-4-1827 Vlakfonte in, Beaufo rt-Wes "' 29-7-1827 Beaufort-Wes t 8-9-1909 Markstraat 5, Prins Albe rt Figuur17 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 215 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes en Johanna Frederika Petronella Swanepoel J a eo bus J ohannes Swanepoel (b6c5d7e5) • 7-11-1831 Vlakfontein, Beaufort-Wes "' 26-12-1831 Beaufort-Wes t 2-9-1895 Paardefontien (Cyferfonte in?) , Prins Albert X 26-1-1852 Prins Albert J ohanna Louis a V enter dogter van PN Venter • c 1832 X A mta J oltamta NN b6c5d7e5f1 b6c5d7e5f2 b6c5d7e5f 3 b6c5d7e5f4 b6c5d7e5f 5 b6c5d7e5f6 Ann a Johanna Maria Christina Geertruida Pieter Johan na Frederica Elizabeth Wilhelmina Jacoba Johannes Swanepoel Petronella Catharina Swanepoel Swanepoel Swanepoel • 23-10-1852 Swanepoel Swanepoel • 8-10-1857 • 21-8-1859 • 24-11-1861 "' 12-12-1852 • 16-5-1854 • 8-12-1855 "'27-12-1857 " 2-10-1859 Kaalplaats, Willowmore Prins Albert " 1-7-1854 "' 14-4-1856 Prins Albert Prins Albert " 15-12-1861 Prins Albert Prins Albert t 21-8-1935 Cyferfontein, Prins Albert (Swanepoel1999: 497, 498) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 216 Kinders en kleinkinders van Pieter ohannes en ohanna Frederika Petronella Swane oel Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e7) * 20-5-1835 "' 26-7-1835 Beaufort-Wes Klaarblyklik jonk oorlede (Swanepoel1999: 499) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 217 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes en Johanna Frederika Petronella Swanepoel Jan Abraham Swanepoel (b6c5d7e8) * 7-8-1837 Rietkuil, Kouka "' 1-10-1837 Beaufort-Wes t 13-8-1898 Rietkuil, Kouka x 14-3-1859 Prins Albert Catharina Louisa Dolphina Botes (b2c3d3e8) dogter van Nicolaas Lourens Botes (b2c3d3) * c 1839 Weltevreden, Prins Albert x 2-6-1822 Beaufort-Wes "' Johamta Marllta Maria Raath t 4-1-1910 Jakkalsgora, Willowmore b6c5d7e8fl b6c5d7e8f2 b6c5d7e8£3 b6c5d7e8f4 b6c5d7e8f5 b6c5d7e8f6 b6c5d7e8f7 b6c5d7e8f8 b6c5d7e8f9 b6c5d7e8fl0 b6c5d7e8fll b6c5d7e8fl2 Pieter Johanna Nicolaas Jan Pieter Nicolaas Johanna Catharina M aria Martha Getruida Christiaan Johannes Mart ha Lourens Abraham Johannes Lourens Martha Louisa Izabella M aria Susara Frederik Swanepoel M aria Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Petronella Dolphina Swanepoel Swanepoel Swanepoel Hendrik * 29-11-1859 Swanepoel * 14-8-1862 * 7-8-1864 * 12-10-1866 * 22-6-1868 Swanepoel Swanepoel * 25-10-1874 * 12-7-1876 * 10-5-1878 Swanepoel "'26-12-1859 * 17-1-1861 "'26-12-1862 "' 26-12-1864 "'23-12-1866 "'25-10-1868 * 27-4-1870 * 22-7-1872 "'25-12-1874 "'7-1-1877 "'13-10-1878 * 13-8-1881 Prins Albert "'1-9-1861 Prins Albert Prins Albert Prins Albert Prins Albert "'3-7-1870 "'25-8-1872 Prins Albert Beaufort-Wes Beaufort-Wes "'2-10-1881 tjonk B-Wes tjonk Prins Albert Prins Albert Beaufort-Wes tjonk (Swanepoel1999: 499; Heese & Lombard 1999a: 357-358) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 218 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes Swanepoel en Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter J an Adriaan Swanepoel (b6c5d7e12) * 21-5-1845 Rie tkuil, Kouka "' 7-7-1845 Beaufort-Wes t 18-9-1 904 Rie tkuil, Kouka x 5-8-1867 Willowmore Anna Catharina Loots (b2c3d3elf?) dogter van Pltilippus Comelis Petms Loots (b2c3d3e1) * c 1848 Willowmore x 18-4-1841 Beaufort-Wes Elizabetlt M aria Susmwa Loots (b2c3d2e2) t 5-4-1879 Rietkuil, Kouka b6c5d7e12f1 Elizabeth M aria Susanna Swanepoel * 17-6-1868 "' 19-7-1869 Willowmore b6c5d7e12f2 Johanna Jacomina Petronella Catharina Swanepoel· * 2-5-1870 "' 22-5-1870 Willowmore b6c5d7e12f3 Pieter Johannes Swanepoel * 2-4-1872 "' 7-7-1872 Willowmore XX 25-8-1879 Prins Albert Aletta Ca tharina V an Eck dogter van Joltamtes Vall Eck (b5cl d5e1) * c 1860 Haggas, Prins Albert x 15-3-1858 Prins Albert Jacomiua Joltamta Li11deque b6c5d7e12f6 Jacornina Johanna Swanepoel * 13-6-1880 "' 26-9-1880 Willowmore t 2-5-1897 Rietkuil, Kouka b6c5d7e12f 7 b6c5d7e12f 8 Johanna Maria Catharina Elizabeth Swanepoel Catharina * 1-3-1882 Swanepoel Rietkuil * 29-3-1884 "' 2-7-1882 "'6-7-1884 Willowmore Willowmore t 8-1-1943 b6c5d7e12f9 b6c5d7e12f 10 Anna Johannes Catharina Christoffel Susanna Swanepoel Swanepoel * 12-12-1888 * 30-7-1886 Rietkuil "' 26-9-1886 "' 21-5-1889 Willowmore Willowmore t 23-1-1957 Prins Albert (Swanepoel1999: 502, 503, 504; Heese & Lombard 1989:161; Heese & Lomba rd 1999b: 204) b6c5d7e12f 11 Susanna Jacoba Catharina Swanepoel * 20-1 2-1890 "' 18-3-1891 Willowmore b6c5d7e12f4 Philippus Cornelis Petrus Swanepoel * 6-5-1874 "' 28-6-1874 Willowmore b6c5d7e12f12 b6c5d7e12f13 Martha Francina Magdalena Christina Swanepoel Swanepoel * 9-1-1895 * c 1897 Traka "' 13-3-1895 Willowmore b6c5d7e12f5 Ann a Catharina Swanepoel * 11-7-1876 "' 24-9-1876 Willowmore tjonk xxx 7-12-1897 Oudtshoorn Catharina Anthoinetta Elizabeth Coetzee dogter van Jau Adriaa11 Coetzee * C 1876 X Elsie NN b6c5d7e12fl4 b6c5d7e12f 15 b6c5d7e12f16 Elsie Jan Adriaan Catharina Swanepoel Coetzee Antoinetta * c 1899 Swanepoel Elizabeth * 22-1-1901 Swanepoel "' 28-3-1901 * c 1903 Willowmore Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 219 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes Swanepoel en Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e13) * 28-11-1846 Rietkuil "'10-6-1846 Beaufort-Wes t 13-11-1913 Vliegekraal, Willowmore X 19-2-1866 Willowmore Ignasina J oh ann a M aria Bekker (b4cld1e12f2g1) dogter van Stepltamts Joftamtes Bekker (b4cld1e12f2) * 27-1-1849 x 11-10-1847 George "'29-4-1849 George Maria Magdalena Venvey t 1-1 0-1923 Vliegekraal b6c5d7e13fl b6c5d7e13f2 b6c5d7e13f3 b6c5d7e13f4 b6c5d7e13f5 b6c5d7e13f5 b6c5d7e13£7 Pieter Maria Stefanus Johanna Ignatina Francina Abraham Johannes Magdalena Johannes Jacomina Johanna Christina Christoffel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Petronella M aria Swanepoel Swanepoel * 15-6-1868 * 27-11-1870 * 5-11-1872 Swanepoel Swanepoel * 21-10-1882 * 5-6-1892 Rooirivier, Uniondale "' 1-3-1871 "'25-12-1872 * 18-7-1876 * 14-5-1879 Vliegekraal "'21-8-1892 "'25-10-1868 Willowmore Prins Albert "'24-9-1876 "'13-7-1879 "'Des 1882 Willowmore Prins Albert t 18-3-1925 t 27-4-1960 Willowmore Willowmore Willowmore t 4-10-1892 t 2-5-1935 Vliegekraal Arbeidsgenot, De Rust t 17-11-1941 X x 17-2-1904 Wolwekraal Vliegekraal Ryskuil, Beaufort-Wes Ongetroud x 14-8-1893 Willowmore Vliegekraal Gerltardus Petms van Zyl Cltristiaan Hmdrik Venter x 17-6-1889 Willowmore Susamta Joftamta Maria x 7-5-1912 Willowmore xx 14-6-1927 Prins Albert Sara Petronella Maria Jattse va1t Rmsburg Thomas James Lamb Hendrik Will em Fourie Jattse 1Jalt Re11sburg (Swanepoel1999: 504, 507,508, 509; Heese & Lombard 1999a: 203-204) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 220 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes Swanepoel en Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter Willem Frederik Swanepoel (b6c5d7e15) *12-3-1850 "'7-7-1850 Prins Albert t 2-4-1907 Prins Albert X 20-7-1868 Willowmore Magdalena Catharina J ohanna Booyens (b6c2d4e8f?) dogter van Bareud Matthys Booyeus (b6c2d4e8) * c 1851 x 24-6-1850 Prins Albert b6c5d7e15fl Petrus Johannes Swanepoel * 1-7-1871, Kouka "'27-8-1871, Willowmore t t 3-7-1921, Sevenfontein, Prins Albert X Maria Isabella Swattepoel (b6c5d7e8f9) b6c5d7e15f2 Andrisa Catharina Susanna Swanepoel • 22-10-1873 "'29-3-1874 t 4-7-1892 x 2-3-1891 Prins Albert fan Abraham Swanepoel (b6c5d7e8f4) (Swanepoel 1999: 509, 511; Heese & Lombard 1999a: 328) Andriesa Susa111ta Catharitta va11 Wyk b6c5d7e15i3 Johanna Jacomina Petronella Catharina Swanepoel • 21-2-1876 "'25-6-1876 Willowmore b6c5d7e15i4 Barend Matthys Swanepoel *13-10-1878 "'1-12-1878 Willowrnore Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 221 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes Swanepoel en Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter J ohannes Hendrik Swanepoel (b6c5d7e16) * 26-2-1851 Rie tkuil, Kouka "' 12-10-1851 t 24-12-1900 Rietkuil, Kouka x 19-7-1869 Willowmore Dorothea Regina Loots (b2c3d3elf?) dogter van Pltilippus Comelis Petrus Loots (b2c3d3e1) * 1852 X "' Elizabeth Cathari11a NN t b6c5d7e16fl b6c5d7e16f2 b6c5d7e16f3 b6c5d7e16f4 b6c5d7e16f5 b6c5d7e16f6 b6c5d7e16f7 b6c5d7e16f8 b6c5d7e16f9 b6c5d7e16fl0 b6c5d7e16fll Pieter Elizabeth Johanna Dorothea Philippus Johannes Ann a Jan Johanna M aria Francina Johannes Catharina Jacomina Regina Cornelis Hendrik Catharina Adriaan Adriana Elizabeth Christina Swanepoel Swanepoel Petronella Swanepoel Petrus Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Catharina Swanepoel * 10-5-1870 * 28-8-1871 Swanepoel * 27-11-1873 Loots * 27-8-1877 • 10-5-1881 * 7-8-1883 * 3-5-1886 Swanepoel * 31-12-1891 Rie tkuil "' 7-1-1872 * 28-8-1871 "' -12-1873 Swanepoel Rietkuil Rietkuil Rietkuil Rietkuil * 24-8-1888 "'17-3-1892 "'26-6-1870 Willowmore "'7-1-1872 Willowmore * 29-3-1876 "'2-11-1877 "' 25-9-1881 "'30-9-1883 "' 4-8-1886 "'27-11-1888 Klipgat Willowmore X Willowmore X 28-11-1892 Rietkuil Willowmore Willowmore Willowmore Willowmore Prins Albert Willowmore t 29-5-1905 Hendrik Willowmore "' 25-6-1876 t 27-4-1947 X 31-5-1897 t 18-7-1942 X 8-6-1915 X 29-8-1910 Koelhoogte Diederiks Hmdrik Willowmore Prins Albert Willowmore Prins Albert Rietbron Willowmore Prins Albert Johatmes t 10-9-1936 X Da~tiel X 2-11-1908 Tobias Fralls Jacobus X 26-3-1894 Gerber Wolvekraal Rietbron Stmw ig Willowmore J oltamtes Bettjamitt Willowmore X 20-11-1905 Elizabeth A letta Joltamta My~thardt de Jager fs(lbella Willowmore Margaretlta Catltarilla Elizabeth Louis a Jacoba Swa~tepoel Gerber Comelia Wagller (b6c5d7e12f7) Tweeling Tweeling vatt Eck (Swanepoel1999: 511, 512, 513, 514; Heese & Lombard 1999b: 204) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 222 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes Swanepoel en Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter Pieter J ohannes Swanepoel (b6c5d7e17) * 13-11-1852 "' 21-11-1852 Klaarblyklik ongetroud en kinderloos oorlede (Swanepoel1999: 514) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 223 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes Swanepoel en Johanna Jacomina Petronella Catharina Venter Dirk Jacobus Swanepoel (b6c5d7e20) * 3-3-1859 ""2-10-1859 t X 4-3-1878 Prins Albert Martha J a eo ba V enter dogter van Jalt Adriaalt Vettter * X "" Amta Johatttta Jacomitr.a NN t b6c5d7e20fl b6c5d7e20f2 b6c5d7e20f3 b6c5d7e20f4 b6c5d7e20f5 b6c5d7e20f6 b6c5d7e20f7 b6c5d7e20f8 b6c5d7e20f9 Ann a Pieter Jan Johanna Martha Dirk Johannes Maria Abraharn Johanna Johannes Adriaan Jacornina Jacoba Jacobus Hendrik Susanna Christoffel Jacomina Swanepoel Swanepoel Petronella Swanepoel Daniel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel * 9-1-1881 * 13-3-1883 Catharina * 28-12-1887 Swanepoel * 27-9-1891 * c 1893 * 17-11-1896 * 15-12-1878 ""30-3-1881 Wolvekraal Swanepoel 2-5-1888 * 8-5-1890 "'23-10-1891 20-12-1896 ""9-2-1879 Willowmore ""3-6-1883 * 8-5-1885 Prins Albert ""30-7-1890 Prins Albert Prins Albert Prins Albert X 19-5-1902 Traka, Willowmore ""2-5-1885 X 10-7-1911 Prins Albert X 30-12-1901 Prins Albert t 5-4-1952 Prins Albert Willowmore X 24-10-1910 PrinsA!bert J oltamr.a Adria11a Willowmore X 27-7-1912 f a11 Attdries Beaufort-Wes Abel Henttalttls Swattepoel X 13-3-1902 Willowmore le Roux johamr.a jacomitta Vettter (b6c5d7e3f6g1) CatTtaritta Hettdrilul Hettdrik Petrottella vatt der Westfmizett Lodewikus DorotTtea Vettter My111tardt XX 26-10-1931 Petrottella ]CM vatt der Mescltt (Swanepoel1999: 514, 516, 517) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 224 Kinders en kleinkinders van Pieter Johannes Swanepoel en Johanna Jacomina Petronella Cathanna Venter Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel (b6c5d7e21) * 17-1-1863 "'19-5-1863 Prins Albert t 1-1-1939 Rietbron X 19-5-1882 Beaufort-Wes J os in a Comelia Bothma dogter van Come lis Cltristoffel Botltllta * c 1864 x 14-5-1855 Prins Albert b6c5d7e2lf1 Catharina Magdalena Swanepoel * 5-3-1883 Rietkuil "'3-6-1883 Traka x 8-5-1911 Beaufort-Wes Mattltys Petms Rotlmer t b6c5d7e21f2 Johanna Jacomina Petronella Swanepoel * 28-7-1885 Nuwejaarskraal "'16-8-1885 Beaufort-Wes (Swanepoel 1999: 517, 518; Heese & Lombard 1999a: 391) Catltari11a Joltamra Magdalma Swa11epoel b6c5d7e2lf3 Pieter Johannes Swanepoel * 7-8-1887 Nuwejaarsfontein "'30-10-1887 Beaufort-Wes t 20-6-1968 Rietbron x 19-9-1910 Beaufort-Wes Jacomilla J olta1ma va1t Eck b6c5d7e21f4 Come lis Christoffel Swanepoel * 30-8-1888 "'27-11-1888 Prins Albert tjonk b6c5d7e21f5 Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel * 27-10-1889 "'27-11-1889 Prins Albert x 13-12-1926 Beaufort-Wes Aletta Joltamta Venter b6c5d7e21f6 Come lis Christoffel Swanepoel * 5-4-1892 "'3-8-1892 Kouka b6c5d7e21t7 Jan Swanepoel * c 1894 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 226 HOOFSTUKS FREDERIK HENDRIK SWANEPOEL EN CATHARINA ELIZABETH JOHANNA BOOYENS gebore: 16 April 1827 oorlede: 8 Septern ber 1909 gebore: 20 Julie 1830 oorlede: 2 Oktober 1879 5.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Frederik Hendrik Swanepoel Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) was die derde van tien kinders en die tweede van ses seuns van Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) en Johanna Frederika Petronella Swanepoel (b7cld2). b6c5d7e1 b6c5d7e2 b6c5d7e3 b6c5d7e4 b6c5d7e5 b6c5d7e6 b6c5d7e7 b6c5d7e8 b6c5d7e9 Christiaan Johanna Frederik Pieter Jacobus M aria Abraham Jan Geertruida Hendrik Adriana Hendrik Johannes Johannes Sibella Christoffel Abraham Susanna * 1822 * 1825 * 1827 * 1828 * 1831 * 1833 * 1835 * 1837 * 1839 Ruggens Ruggens Vlakfontein Vlakfontein Vlakfon tein Rietkuil Koup Koup B/ Wes B/Wes B/Wes P/ Albert (Swanepoel1999: 481, 494, 497, 499, 501, 502) Frederik Hendrik Swanepoel se ouers was nie net neef en niggie nie, rnaar ook kleinneef en -niggie. Sy twee oupas was neefs, terwyl sy oupa aan rnoederskant en ourna aan vaderskant broer en suster was (figuur 17). Op 16 April 1827 word Frederik Hendrik Swanepoel gebore op die plaas Vlakfontein nr 325 in die distrik Beaufort-Wes (KAB: MOOC 3526 heropen na 94514; SG: 3222). Op 29 Julie 1827 word hy op Beaufort-Wes gedoop (NGKA: G 12/6/4: nr 89). Soos die gebruik in daardie dae was, ontvang hy as tweede seun die name van sy oupa aan rnoederskant te wete Frederik Hendrik Swanepoel (b7cl). Die getuies by sy doop is Christiaan Hendrik Swanepoet rnoontlik sy vader se ouer broer (b6c5d4), en Anna Maria Swanepoel (b5c4d2?). Hoewel Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) volgens sy sterftekennis gebore is op die plaas Vlakfontein suidwes van Beaufort-Wes, bring hy waarskynlik die b6c5d7e10 J udith Susanna * 1840 Traka P/ Albert Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za ORIG NEEL llEGIS'"'~El~. ~~~·~--- R"uwetylt bevestigd -m -t:{.-2.~~ ~~::.-?' h~ de Pal'ochie van L<--~-<../2-- c:-/,--.~y__:) in bet Distn'ltt van /Ac.C'<-<- /-~ ~18 ¥--.:7 Namen en Toenamen. Figuur 18: Huweliksertifikaat van Frederik Hendrik Swanepoel en Catharina Elizabeth Johanna Booyens (NGKA: G 64/4/1: nr 2) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za '227 grootste deel van sy kinderjare deur op die plaas Rietkuil aan die Koukarivier, in die distrik Prins Albert. Dit word bevestig deur die feit dat hierdie plaas reeds in 1837 as die geboorteplek van Frederik Hendrik se jonger broer, Jan Abraham Swanepoel (b6c5d7e8), aangedui word (NGKA: G 12/6/4: 204). Soos in die vorige hoofstuk volledig aangetoon, word Rietkuil nr 118 op 15 April 1841 aan Pieter Johannes Swanepoel toegeken en tot met sy dood in 1885 as sy woonplek aangegee (KAB: MOOC 6/9/220, 822). 5.2 Huwelik met Catharina Elisabeth J ohanna Booyens Op 14 April 1845, twee dae voor sy agtiende verjaarsdag, word Frederik Hendrik Swanepoel van Kouka in die NG Kerk Zwarteberg, vandag Prins Albert, deur ds PK Albertyn in die huwelik bevestig met die 15-jarige Catharina Elisabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl). Aangesien beide die bruid en bruidegom minderjarig was, moes hulle vaders toestemming vir die huwelik verleen (figuur 18) (NGKA: G 64/4/1: nr 2). Die ingesetenes van die nedersetting op die oorspronklike plaas Kweekvallei aan die voet van die Swartberg, later Prins Albert, het reeds in 1841 die Ring van Graaff-Reinet versoek om van die gemeente van Beaufort-Wes af te stig. Op 24 November 1842 het die gemeente Swartberg amptelik tot stand gekom toe goewerneur Napier die ouderlinge en diakens wat deur die Sinode in Kaapstad vir hierdie gemeente benoem is, bekragtig het. Aanvanklik het ds Colin Fraser van Beaufort-Wes nog dienste in hierdie nuwe gemeente gelei, maar op 1 Augustus 1844 is die jong ds Pieter Kuipers Albertyn deur die goewerneur as predikant van die nuwe gemeente Swartberg aangestel en vroeg in 1845 het hy op Prins Albert aangekom (Stockenstrom gd: 10- 12). Die jong egpaar Swanepoel was dus een van die eerste paar~ies wat deur ds PK Albertyn in hierdie nuwe gemeente in die eg verbind is. Hulle huwelik is waarskynlik voltrek in die pas voltooide NG Kerkgebou van die gemeente Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kwartierstaat van Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl ) b6 b3c6 b7c3 b3c2 b2c3d10 b2c4 b1 c4 b2 b2 b7c4 b4 b2c2d2 b8cl b2c2 Barend Elizabeth Pieter Magdalena Petrus Martha Jacobus Catharina Will em Johanna Jan Catharina Francois Ann a Pieter Martha Booyens x Catharina Go us X Brits Venter X du Smit X van Esterhuizen x Carelsen Joachim X Elizabeth Retief X Marais Joubert X du Toit "' 1727 Strydom "' "' 1736 "' 1726 Plessis "'1716 Dyk * 1701 van der Scholtz van Wyk "' 1708 "' 1722 "' 1726 " 1729 " 1724 "' "' 1724 Burg * 1730 "' 1730 t 1789 "' t 1804 b6c2 b3 b3c2d1 b2c4d7 b2c5 b2c1 b4c7 c1d2 Mattheus Ann a Jan Johanna Hermanus Ann a Jacobus Deborah Booyens X Go us Louis X Jacomina Esterhuizen X Elizabeth Retief X Joubert "' 29-11-1750 1777 "' 22-10-1758 Venter 1777 Smit "' 16-5-1734 1761 Scholtz "'7-9-1754 1772 "'4-5-1749 "'9-8-1754 "' 18-5-1760 "' 1749 tl2-5-1821 t 9-6-1814 Ouers van VoortrekkerleierPiet Relief b6c2d4 b3c2d1e7 b2c5d2 b4c7d4 Barend Elizabeth Joachim Deborah Matthys X Johanna Christoffel X Retief Booyens Oktober 1807 Venter Esterhuizen 16-12-1798 "' 13-5-1787 "' 29-4-1786 "' 22-10-1790 "' 1-10-1768 b6c2d4e2 b2c5d2e4 Matthys Catharina Boo yens X Elizabeth "' 27-11 -1809 21-6-1829 Esterhuizen Beaufort-Wes "' 2-10-1808 b6c2d4e2f1 Catharina Elizabeth Johanna Boo yens * 20-7-1830 "' 18-9-1830 Beaufort-Wes t 2-10-1879 Swanepoelsaanleg, Wolvenkraal, Prins Albert Figuur19 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 228 Swartberg. 'n Paar maande later, op 31 Julie 1845, is die dorp en gemeente van Swartberg volgens 'n kennisgewing in die Govermnent Gazette amptelik tot Prins Albert vernoem. Die hoeksteen van die huidige NG Kerkgebou op Prins Albert is op 1 Oktober 1860 gele, maar die gebou is eers in 1865 voltooi en op 18 Maart van daardie jaar amptelik ingewy (Stockenstrom gd: 12, 24, 25). Binne vyf jaar na die stigting van die nuwe gemeente is 'n hele paar huise in die omgewing van die kerk en pastorie opgerig en op 1 Januarie 1849 het Prins Albert sy eerste posmeester in die persoon van W Beneke gekry. In Augustus 1855 is JG Borcherds as eerste magistraat aangestel teen 'n salaris van £300 per jaar en in 1859 is dr Van Dolderen as eerste distriksgeneesheer van Prins Albert aangestel (Stockenstrom gd: 16, 20, 23). Eers in 1881 het Prins Albert 'n dorpsbestuur gekry en aan die begin van 1902 is die dorpsbestuur deur 'n munisipaliteit vervang (Stockenstrom gd: 37, 65). 5.3 Geboorte, herkoms en jeugjare van Catharina Booyens Catharina Elisabeth Johanna Booyens (b2c2d4e2fl) was die dogter van Matthys Booyens (b6c2d4e2) en Catharina Elizabeth Esterhuizen (b2c5d2e4) van die plaas Van Aardsfontein nr 109 (Heese & Lombard 1999a: 328; Heese & Lombard 1989: 236). Laasgenoemde plaas grens aan Rietkuil nr 119 wat in 1841 aan Frederik Hendrik Swanepoel se vader, Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7), toegeken is (SG: 3322). Catharina Elizabeth Johanna Booyens is gebore op 20 Julie 1830 en op 18 September van dieselfde jaar is sy op Beaufort-Wes gedoop (NGKA: G 12/6/ 4). Catharina Elizabeth Johanna Booyens se grootouers aan moederskant (figuur 19) was Joachim Christoffel Esterhuizen (b2c5d2) en Deborah Retief (Heese & Lombard 1989: 236). Laasgenoemde was 'n suster van die Voortrekkerleier Piet Retief, wat op 6 Februarie 1838 deur Dingaan vermoor is (De Villiers & Pama 1966c: 777). Catharina Booyens was in daardie stadium 8 jaar oud en 'n mens kan aanvaar dat sy in haar ouerhuis van hierdie tragiese gebeure kennis sou geneem Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 229 het. Dit blyk dat die inwoners van Prins Albert deeglik bewus was van die lot van die Voortrekkers. Volgens 'n sinodale besluit van 23 Oktober 1847 is die predikante van Prins Albert en Graaff-Reinet afgevaardig om die Voortrekkers oorkant die Grootrivier aan die Madder- en die Rietrivier te gaan besoek. Dit het daartoe gelei dat ds Albertyn vroeg in 1848 na die binneland vertrek het en afgesien van 'n besoek aan die Voortrekkers tussen die Madder- en die Rietrivier, ook op Winburg, Potchefstroom, Schoonspruit Suikerbosrand, Vaalrivier en Magaliesberg besoek afgele het om dienste te hou en veral kinders te doop (Stockenstrom gd: 15 -16). Aan vaderskant lyk Catharina Elizabeth Johanna Booyens se stamboom so os volg: Pieter Booyens b6 Barend Booyens "' 1727 b6c2 Mattheus Booyens "' 29-11-1750 b6c2d4 Barend Matthys Booyens "'29-4-1786 b6c.2d4e2 Matthys Booyens "'27-11-1809 b6c2d4e2f1 Catharina Elizabeth J ohanna Boo yens * 20-7-1830 "' 18-9-1830 Beaufort-Wes X 30-5-1717 X 28-1-1748 X 16-3-1777 X Oktober 1807 Swellendam X 21-6-1829 Beaufort-Wes b3 Geertruida Blom 3c6 Elizabeth Catharina Strydom "' 1724 b3 Anna Gous "'22-10-1758 b3c2d1e7 Elizabeth Johanna Venter "' 22-10-1790 b2c5d2e4 Catharina Elizabeth Esterhuizen "' 2-10-1808 (Heese & Lombard 1999a: 308,327, 328; Heese & Lombard 1989; 236; De Villiers & Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 230 Pama 1966c: 1008) 5.4 Woonplek Ten tye van sy huweliksbevestiging op 14 April 1845 was Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3), volgens die Prins Albert Huweliksregister, afkomstig van Kou.wka (NGKA: G 64/4/1: nr 2). Klaarblyklik het hy in daardie stadium nog op sy vader se plaas Rietkuil aan die Koukarivier in die veldkornetskap Traka gewoon. Volgens AJ Swanepoel was sy adres Louwika (1999: 481). Dit is egter 'n lees- of 'n skryffout. Dieselfde fout word deur AJ Swanepoel begaan in verband met die veldkornetskap Traka wat foutiewelik as Tarka aangedui word (1999: 480, 502). In April 1851, met die doop van Frederik Hendrik Swanepoel en Catharina Elizabeth Johanna Booyens se derde kind, Matthys Frederik (b6c5d7e3f3) op Beaufort-Wes, word hulle woonplek aangegee as die plaas Wolwekraal in die distrik Prins Albert (NGKA: G 12/6/5). Hierdie plaas is ongeveer 80 kilometer van Prins Albert op die pad na Rietbron gelee. Wolwekraal nr 17 het aanvanklik 14 502 morg beslaan en is op 15 April 1841 in eiendom toegeken aan Johannes Hendrik Venter (AK: Qts vol 6, folio 9). Op 20 November 1855 word Johannes Hendrik Mostert en Jan Adriaan Venter die gesamentlike eienaars van hierdie plaas (AK: Transportakte 294, 20-11-1855). Minder as twee jaar later, op 10 Maart 1857, verdeel die twee eienaars die plaas in twee gelyke dele. Die een deel van 7 251 morg word geregistreer in die naam van Jan Adriaan Venter en sou voortaan bekend staan as Venterskraal (AK: Transportakte 149, 10-3-1857). Die oorblywende gedeelte van Wolwekraal word geregistreer in die naam van Johannes Hendrik Mostert (AK: Transportakte 150, 10-3-1857). Jan Adriaan Venter het intussen reeds 'n deel van Venterskraal afgestaan aan Jacobus Johannes Swanepoel, want op dieselfde dag (10 Maart 1857) word 2 000 morg van Venterskraal in Swanepoel se naam geregistreer as Swanepoel's Aanleg Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 231 (AK: Transportakte 151, 10-3-1857). Uit 'n transaksie wat later in hierdie hoofstuk bespreek word, blyk dit dat bogenoemde Jacobus Johannes (b6c5d7e5) 'n jonger broer van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) was. Die volgende aanduiding van Frederik Hendrik (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna (b6c2d4e2f1) se woonplek wat gevind kan word, verwys na 1866. Op 30 April 1866 word hulle oudste seun, Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3f1), se woonplek tydens sy huweliksbevestiging op Prins Albert as die plaas Antjesfontein aangegee (NGKA: G 64/4/1: nr 363). Vier jaar later op 28 Februarie 1870 word hulle tweede seun, Matthys Frederik (b6c5d7e3f3), se adres ook in die Prins Albert Huweliksregister as Antjesfontein vermeld (NGKA: G 64/4/2: nr 448). Die plaas Antjesfontein nr 14 is oos van Prins Albert en le digby die N12- roete (voorheen R29) tussen Beaufort-Wes en Meiringspoort (SG: 3322). Antjesfontein in die distrik Prins Albert is in 1868 opgemeet en toegeken aan Matthys Booyens (AK: Qts 1-23: 25-9-1868). Hoewel hierdie persoon nie nader ge'identifiseer word nie, is dit moontlik Catharina Elizabeth Johanna Booyens se vader (b6c2d4e2) of haar broer (b6c2d4e2f?) (Heese & Lombard 1999a: 328). Op 18 Oktober 1875 word Antjesfontein aan 'n Frederik Hendrik Swanepoel oorgedra, maar op dieselfde dag dra hy dit weer oor aan Constant Wilsnach (AK: Transportakte 279 & 280, 18-10-1875). Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl) verhuis intussen na Swanepoelsaanleg, want met die huweliksbevestiging van hulle seuns Frederik Hendrik (b6c5d7e3f5) op 14 April 1879 en Barend Matthys (b6c5d7e3f6) op 25 Augustus 1879, is Swanepoelsaanleg die adres wat hulle in die Prins Albert Huweliksregister aangee (NGKA: G 64/ 4/3: nr 691 & 703). Soos reeds gemeld was Swanepoelsaanleg oorspronklik deel van die plaas Wolwekraal nr 17 in die huidige Prins Albert-distrik. Op 22 April 1879 word 1 458 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 232 morg van Swanepoelsaanleg deur Jacobus Johannes Swanepoel aan Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) oorgedra (AK: Transportakte 430, 22-4-1879). Vir die volgende 18 jaar sou laasgenoemde die eienaar van Swanepoelsaanleg wees. Bogenoemde Jacobus Johannes Swanepoel was waarskynlik Frederik Hendrik se jonger broer (b6c5d7e5). Swanepoelsaanleg in die Divisie van Prins Albert is ook die plek waar Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl), volgens haar sterftekennis, op 2 Oktober 1879 oorlede is. Sy is vermoedelik ook hier begrawe (KAB: MOOC 7349, 1879). Haar graf kon egter nie tydens 'n besoek a an die plaas gevind word nie. Ses maande na haar dood, op 2 Maart 1880, hertrou Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) van Swanepoelsaanleg op Prins Albert met Catharina Carolina Wilhelmina Beukes en woon hierna steeds op Swanepoelsaanleg (NGKA: G 64/4/3: nr 720). Dit word bevestig deur die feit dat sy seun, Jan Abraham Christoffel (b6c5d7e3f8), in 1888 Swanepoelsaanleg as sy adres in die Prins Albert Huwelilcsregister aangee (NGKA: G 64/4/3: nr 909). Dit is ook teen bogenoemde agtergrond dat Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) se seun, Christiaan Hendrik (b6c5d7e3f7), op 2 Januarie 1882 sy adres in die Prins Albert Huwelilcsregister as 'n veeboer van Wolvenkraal aangee (NGKA: G 64/4/3: nr 760). In daardie stadium het hy waarskynlik reeds sy eie boerdery op die been gebring. Die erfporsie van £39:5:4 wat hy uit sy gestorwe moeder se boedel ontvang het, sou in so 'n geval handig te pas gekom het (KAB: MOOC 13/1/365, 53). Jan Adriaan Venter sny met verloop van tyd nog dele van Venterskraal af en verkoop uiteindelik die hele plaas van 7 251 morg, wat aanvanklik as Venterskraal bekend gestaan het aan verskillende persone. Op 19 Maart 1879 word 600 morg en op 10 Mei 1894 nog 1 489 morg aan Willem Adriaan Venter oorgedra, terwyl die oorblywende deel van 3 162 morg op dieselfde dag in die naam van Matthys Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 233 Frederik Swanepoel geregistreer word (AK: Transportakte 2375, 10-5-1894; AK: Transportakte 2376, 10-5-1894). Op sy beurt verkoop Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) op 14 Desember 1897 die plaas Swanepoelsaanleg aan Willem Adriaan Venter (AK: Transportakte 10724, 14-12-1897). Dit is nie bekend hoe lank Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Carolina Beukes hierna nog op Swanepoelsaanleg aangebly het nie, maar op 23 April1898 koop hy eiendom in Markstraat 5 op Prins Albert en verhuis waarskynlik daarheen (AK: Transportakte 3155, 1898). Op 8 September 1909 sterf hy in sy woning op Prins Albert (KAB: MOOC 3526 heropen na MOOC 94514). Intussen volg verskeie transaksies waarin verskillende Swanepoels dele van die oorspronklike Wolwekraal bekom. Dit is egter moeilik om hierdie persone sonder twyfel te identifiseer. Vanwee die tradisie van naamgewing wat reeds in die eerste hoofstuk bespreek is, het dit dikwels gebeur dat 'n vader, seun en kleinseun dieselfde naam gedra het. Boonop het dit ook dikwels gebeur dat tot soveel as vyf neefs na hulle oupa aan vaderskant vernoem is en dus dieselfde naam gedra het. Daarby het die gebruik om 'n persoon in amptelike dokumente byvoorbeeld te idenfiseer as Christiaan Swanepoel Jacobszn, of Jacobus Swanepoel d'jonge, in die negentiende eeu in onbruik geraak (KAB: 1/SWM 12/74; KAB: 1/GR 12/1: gp). In een van hierdie transaksies bekom ene Frederik Hendrik Swanepoel op 21 Januarie 1895 'n stuk grond van 8 morg en 450 roede2, bekend as Willem Minnies Krantz, van Matthys Frederik Swanepoel (AK: Transportakte 240, 21-1-1895). Op 26 Junie 1900 neem 'n Frederik Hendrik Swanepoel nog 63 morg 280 roede2 van Matthys Frederik Swanepoel se deel van Venterskraal oor (AK: Transportakte 3689, 26-6-1900). Op dieselfde dag word die oorblywende 3 089 morg 470 roede2 van Matthys Frederik Swanepoel se Venterskraal aan 'n Pieter Johannes Swanepoel en Frederik Hendrik Swanepoel oorgedra (AK: Transportakte 3690 & 3691, 26-6-1900). Skaars 'n maand later word bogenoemde Frederik Hendrik Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 234 Swanepoel se eiendomsreg op Willem Minnies Krantz (8 morg 450 roede2) aan Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel oorgedra (AK: Transportakte 4138, 11-7- 1900). Bogenoemde Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel is waarskynlik Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) se jongste broer, (b6c5d7e21), wat op 15 Mei 1882 met Josina Cornelia Bothma van die nabygelee Nieuwejaarskraal getroud is (Swanepoel 1999: 517). Die ander drie persone wat hier bo ter sprake is, is klaarblyklik Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl) se drie oudste seuns, naamlik Pieter Johannes (b6c5d7e3fl), Matthys Frederik (b6c5d7e3f3) en Frederik Hendrik (b6c5d7e3f5) (Swanepoel1999: 482, 484, 485). Op 28 Februarie 1908 word die oorblywende 3 089 morg 470 roede2 van Venterskraal in 'n Frederik Hendrik Swanepoel se naam geregistreer (AK: Transportakte 1137, 28-2-1908). In Maart 1937 word hierdie plaas weer opgemeet en as Leeuw Rivier geregistreer (AK: Transportakte 3093, 31-3-1937). Volgens die nuwe opmeting is die plaas slegs 3087.0061 morg groot. Die laaste inskrywing in die register dui die transportnemer van hierdie plaas in 1937 aan as Frederik Hendrik Swanepoel (Estate late) (AK: Transportakte 3093, 31-3-1937). Laasgenoemde Frederik Hendrik Swanepoel kan moontlik met behulp van ' n graf op die plaas Venterskraal ge'identifiseer word. Digby die huidige woonhuis op Wolwekraal was volgens oorlewering 'n begraafplaas sonder enige gemerkte grafte, wat 'n aantal jare gelede plek gemaak het vir lusernlande (mnr C Fuller 1998: onderhoud). Ongeveer 'n kilometer verder, op die aangrensende Venterskraal op 'n deel wat vandag as Kommetjieskraal bekend staan, is egter 'n begraafplaas met ongeveer 25 grafte, waarvan die volgende twee duidelik gemerk is: Frederik Hendrik Swanepoel gebore 11 Mei 18 71 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za oorlede 31 Desember 1934. en Johanna J.L. Swanepoel (gebore Visser) gebore 16 September 1876 oorlede 23 November 1898 235 Die graf van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f1gl) op Venterskraal Bogenoemde Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f1g1) was die seun van Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3fl) en Johanna Frederika Petronella Venter en is op 6 Augustus 1871 op Prins Albert gedoop (Swanepoel1999: 482). Die getuies by sy doop was sy grootouers aan beide kante, te wete: Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2f1), asook Johannes Hendrik Venter enJohanna Adriana Swanepoel (b6c5d7e2) (NGKA: G 64/3/2). Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3flg1) was dus 'n kleinseun van Frederik Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 236 Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl) oor wie hierdie hoofstuk handel. Daarby was sy vader, Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3fl), 'n broer van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) oor wie die volgende hoofstuk handel. Volgens oorlewering het hierdie Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3flg1) 'n winkel op die plaas Kommetjieskraal (Venterskraal) bedryf en die bynaam Freek Jood gehad wat hy op sy beurt van sy vader, Piet Jood, geerf het (mnr C Fuller 2002: onderhoud). Dit word bevestig deur die feit dat sy beroep op 19 Junie 1899 in die Prins Albert Huwelilcsregister as winkelier van Venterskraal aangegee word (NGKA: G 64/4/4: nr 1187). Om een of ander rede is daar 'n Dawidster op sy eerste vrou, Johanna Jacomina Louisa Visser, se grafsteen. Hoewel die datums nie meer behoorlik leesbaar is nie, is dit sander twyfel die graf van Johanna Jacomina Louisa Visser, dogter van Ernestus Visser en Johanna Venter wat op 16 September 1876 op Venterskraal gebore is en op 23 November 1898 daar oorlede is. Sy is op 16 April1894 op Prins Albert met bogenoemde Frederik Hendrik Swanepoel getroud (NGKA: G 64/4/3: nr 1053). Na die dood van Johanna Jacomina Louisa Visser trou Frederik Hendrik Swanepoel met Getruida Johanna Weyers (gebore 1881, oorlede 4 September 1929) en later met Maria Catharina Elizabeth Christina Swanepoel (b6c5d7e4flg4) (NGKA: G 64/4/4: nr 1187). Laasgenoemde was die dogter van Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e4flg4) en Anna Margaretha J van Vuuren en was die wed uwee van Barend J Esterhuizen (Swanepoel 1999: 494, 495). Met verloop van tyd word dele van die oorspronklike W olwekraal verder verdeel, terwyl ander dele weer saamgevoeg word. Tot onlangs (2002) behoort 3 035 morg 450 roede2 van die oorspronklike Wolwekraal, asook portion 3 of portion 1 (600 morg), portion 6 of portion 1 (8 morg 450 roede2), portion 7 of portion 1 (63 morg 280 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 237 roede2), portion 8 of portion 1 (920 morg), portion 9, Welbedacht (3295 morg 150 roede2), portion 10, Amara (184 morg 200 roede2) en portion 11 of portion 1, Leeuw Rivier (1543.5058 morg) aan mev Fransina Christina (Christa) Schneider, gebore De Swardt. Mev Schneider is 'n nasaat van Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) oor wie die vorige hoofstuk handel. Laasgenoemde se seun, Abraham Christoffel (b6c5d7e13), jonger halfbroer van Frederik Hendrik (b6c5d7e3), is getroud met Ignasina Johanna Maria Bekker (b4cld1e12f2g2) (NGKA: G 97/ 5/ 1: nr 4; Heese & Lombard 1999a: 204). Uit hierdie huwelik is 'n dogter, Francina Christina Swanepoel (b6c5d7e13f6), op 21 Oktober 1882 op Vliegekraal gebore (Swanepoel 1999: 504, 508). Op 17 Februarie 1904 trou sy op Wolwekraal met Christiaan Hendrik Venter, vermoedelik 'n neef van haar (NGKA: G 64/4/ 4: m 1300). Francina Christina Swanepoel was ook 'n niggie van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) oor wie die volgende hoofstuk handel. Uit die huwelik van Christiaan Hendrik Venter en Francina Christina Swanepoel is 'n dogter, Ignasina Johanna Maria Venter, gebore. Sy word in die huwelik bevestig met Adam de Swardt en hulle word later die eienaars van Wolwekraal. Op hulle beurt bemaak hulle Wolwekraal aan hulle dogter, Francina Christina Schneider (nee de Swardt), tot onlangs die eienaar (mev C Schneider 2001: onderhoud). Wolwekraal het dus na meer as 150 jaar steeds aan 'n afstammeling van die oorspronklike eienaars behoort. Daarby leef die naam van Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) se tweede vrou, Francina Christina Coertze (bllc3), wat soos haar pasgebore eersteling in Januarie 1844 oorlede is, steeds voort (KAB: MOOC 54/ 125, 1844; KAB: MOOC 6/ 9/32, 7187). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 238 5.5 Kinders uit die huwelik Uit die huwelik tussen Frederik Hendrik Swanepoel en Catharina Elizabeth Johanna Booyens is agt kinders gebore, waarvan sewe op Prins Albert gedoop is. Die derde kind, Matthys Frederik, is in 1851 op Beaufort-Wes gedoop. Die kinders se besonderhede is soos volg: fl. Pieter Johannes Swanepoel (vernoem na sy oupa aan vaderskant) Gebore op 8 September 1846 Gedoop op 8 November 1846 op Prins Albert Doopgetuies: Matthys Booyens (oupa aan moederskant) Catharina Elizabeth Esterhuizen (ouma aan moederskant) Pieter Johannes Swanepoel (oupa aan vaderskant?) (NGKA: G 64/3/1: nr 28) Trou op 30 Apri11866 op Prins Albert met sy niggie, Johanna Frederika Petronella Venter van Leeukraal (oorlede op 7 Augustus 1913), dogter van Johannes Hendrik Venter en Johanna Adriana Swanepoel (b6c5d7e2) Woon op Anljesfontein, Prins Albert, ten tye van huweliksbevestiging (NGKA: G 64/4/1: nr 363; KAB: MOOC 13/1/2229, 160) Oorlede op 3 Maart 1924 op Leeukraal, Zeekoegat, op 77 jaar en 6 maande (Swanepoel 1999: 482) f2. Katharina Elizabeth Johanna Swanepoel (vernoem na haar ouma aan moederskant, asook na haar moeder) Gebore op 19 Desember 1849 Gedoop op 8 Julie 1850 op Prins Albert Doopgetuies: Matthys Booyens (oupa aan moederskant) Catharina Elizabeth Esterhuizen (ouma aan moederskant) Johannes Hendrik Venter (getroud met Johanna Adriana Swanepoel) Johanna Adriana Swanepoel (vader se suster, b6c5d7e2) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 239 (NGKA: G 64/3/1: nr 52) Trou op 27 Mei 1872 op Prins Albert met haar nee£, Petrus Johannes Venter van Leeukraal, seun van Johannes Hendrik Venter en Johanna Adriana Swanepoel (NGKA: G 64/4/2: nr 499) £3. Matthys Frederik Swanepoel (vernoem na sy oupa aan moederskant) Gebore op 29 Maart 1851 op Wolwekraal, Prins Albert Gedoop op 27 April1851 op Beaufort-Wes Doopgetuies: J ohannes Hendrik Venter Johanna Adriana Swanepoel (vader se suster, b6c5d7e2) Frederik Hendrik Swanepoel (waarskynlik sy vader) (NGKA: G 12/6/5: gp) Trou op 28 Februarie 1870 op Prins Albert met Maria Elizabeth Catharina Venter, gebore op Wolwekraal, oorlede 27 Maart 1918 op Rietgat, dogter van J an Adriaan Venter en Anna J ohanna J acomina NN Woon op Anljesfontein, Prins Albert, ten tye van huweliksbevestiging (NGKA: G 64/4/2: nr 488) Latere adres: Rietgat, Beaufort-Wes (Swanepoel1999: 484- 485) Ten tye van die troue van hierdie egpaar se eersteling, Anna Johanna Jacomina Swanepoel (gebore 5 Desember 1870) met Barend Johannes van Eck op 16 Januarie 1888 op Prins Albert, word haar adres as Botterkraal aangegee (NGKA: G 64/4/3: nr 906) £4. Johanna Frederica Petronella Swanepoel (vernoem na haar ouma aan vaderskant) Gebore op 31 Desember 1853 Gedoop op 1 Maart 1854 op Prins Albert Doopgetuies: Barend Matthys Booyens Margaretha Wilhelmina Freysen Catharina Maria Magdalena Swanepoel (NGKA: G 64/3/1: 108) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 240 Trou op 30 Mei 1870 op Prins Albert met Marthinus Johannes Esterhuizen, 'n wewenaar van Van Stadenskraal (NGKA: G 64/ 4/2: nr 453) f5 . Frederik Hendrik Swanepoel (vernoem na sy vader) Gebore op 20 April 1858 Gedoop op 4 Julie 1858 op Prins Albert Doopgetuies: Matthys Michiel Brits Johanna Maria van Eck Frederik Hendrik Swanepoel (waarskynlik sy vader) (NGKA: G 64/3/2: 50) Trou op 14 April1879 op Prins Albert met Carolina Elizabeth Venter, dogter van Willem Venter; sy is oorlede op 20 Oktober 1924 op Schietkuil, Rietbron Ad res tydens troue: Swanepoelsaanleg, Prins Albert (NGKA: G 64/ 4/ 3: nr 691) Oorlede op Kapteinskraal, Prins Albert (Swanepoel1999: 485) f6 . Barend Matthys Swanepoel (waarskynlik vernoem na sy moeder se broer, asook sy oupagroo~ie, Barend Matthys Booyens) Gebore op 26 Julie 1860 Gedoop op 17 Augustus 1860 op Prins Albert deur ds W A Krige Doopgetuies: Louis Daniel van Zyl Jacobus Johannes Gert van Zyl Martha Cornelia van der Westhuizen (NGKA: G 64/3/2: 81) Trou op 25 Augustus 1879 op Prins Albert met sy niggie, Gertruida Jacoba Venter (oorlede op 9 Maart 1932 op Prins Albert), dogter van Johannes Hendrik Venter en Johanna Adriana Swanepoel (b6c5d7e2) Adres tydens troue: Swanepoelsaanleg (NGKA: G 64/4/3: nr 703) Oorlede op 2 Julie 1929 op Beaufort-Wes (Swanepoel1999: 487) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 241 f7. Christiaan Hendrik Swanepoel (vernoem na sy vader se oudste broer, asook sy oupagrooljie aan vaderskant) Gebore op 14 Julie 1864 Gedoop op 25 September 1864 op Prins Albert deur ds WA Krige Doopgetuies: Casper Wilhelmus Albertus van Zyl Anna Susanna Sarah Petronella van Zyl (NGKA: G 64/3/2: 139) Trou op 2 Januarie 1882 met Maria Susanna Jacoba van Zyl (NGKA: G 64/4/3: nr 760). Laasgenoemde is op 15 April1866 op Willowmore gebore en was die dogter van Jacobus Johannes Gert van Zyl en Maria Catharina Johanna Stefina Rosina Helena Martina Blignault (NGKA: G 6/3/16: nr 758). Maria Susanna Jacoba van Zyl sterf op 17 Julie 1938 op Prins Albert en word op Botterkraal begrawe (KAB: MOOC 60556, 1938). Christiaan Hendrik Swanepoel se ad res ten tye van huwelik: W olwekraat Prins Al bert Hierdie egpaar woon ook op Plaaljiesrivier, Putfontein, Losdoorns en Botterkraal (NGKA: G 12/6/5: gp; NGKA: G 12/ 6/6: 147; NGKA: 64/4/5: nr 1542) Oorlede op 14 November 1927 op Botterkraat Prins Albert (KAB: MOOC 17452, 1927) f8. Jan Abraham Christoffel Swanepoel (vernoem na sy vader se broers, Jan Abraham (b6c5d7e8) en Abraham Christoffel (b6c5d7e7)) Gebore op 19 Oktober 1867 Gedoop op 26 Desember 1867 op Prins Albert Doopgetuies: Pieter Johannes Swanepoel (sy oudste broer b6c5d7e3f1) Johanna Frederika Petronella Venter (vrou van bg PJ Swanepoel) Jan Christoffel Anthony Booyens (NGKA: G 64/3/2: 180) Trou op 23 Januarie 1888 op Prins Albert met Susanna Maria Hattingh Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 242 (gebore c 1870) van Blaauwkrantz Adres ten tye van huwelik: Swanepoelsaanleg (NGKA: G 64/4/3: nr 909) Oorlede op 16 Oktober 1918 op Hopetown Sy eggenote hertrou op 4 Junie 1928 op Hopetown met Francois Johannes Gerhardus Wiid (Swanepoel1999: 493) 5.6 Opvoeding Kragtens 'n regeringsminuut van 23 Mei 1839 sou 'n Superintendent-generaal van Onderwys voortaan oor onderwys in die Kaapkolonie toesig hou. Verder sou eersteklasskole in die groot sentra tot stand kom en elementere en gevorderde onderwys bied, terwyl tweedeklasskole in die kleiner sentra slegs elementere onderwys sou bied. Elementere onderwys in beide tipes skole sou gratis wees, godsdiensonderrig sou deel van die leerplan wees, Engels sou die onderrigmedium wees, maar Hollands is nie heeltemal uitgesluit nie (Borman 1989: 32). Die yl verspreiding van die plattelandse bevolking het daartoe gelei dat hierdie twee tipes skole slegs in die groter sentra tot stand gekom het. Teen 1846, toe Frederik Hendrik Swanepoel en Catharina Elizabeth Johanna Booyens se eersteling gebore is, was daar slegs 17 eersteklasskole en 4 tweedeklasskole in die Kaapkolonie. Een van hierdie eersteklasskole was op Beaufort-Wes. Die verwaarlosing van Hollands en die totstandkoming van privaatskole het daartoe bygedra dat hierdie tipe staatskole nooit werklik suksesvol was nie. Gevolglik is die afskaffing van staatskole deur Onderwyswet nr 13 van 1865 aanbeveel (Borman 1989: 39-82). Die behoefte aan onderwysfasiliteite op die platteland het uiteindelik gelei tot derdeklasskole. Dit was gewoonlik skole wat deur plaaslike inisiatief tot stand gekom het en het ook bekend gestaan as boereskole. Vanaf 1843 kon hierdie skole finansiele steun van die Kaapse regering kry indien hulle aan sekere voorwaardes Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 243 voldoen het. Een hiervan was die bevordering van Engels. Hierdie skole is beheer deur 'n skoolkomitee wat deur die plaaslike borge verkies is. Verder moes die borge vir 'n tydperk van drie jaar 'n bedrag gelykstaande aan die regeringstoelae van £30 waarborg as gedeeltelike bydrae tot die onderwyser se salaris. Hierdie skole het 'n groot leemte gevul (Barman 1989: 40). Die gemeente Swartberg het reeds kort na sy ontstaan aandag aan onderwys gegee. In 1844 is met ene mnr Van der Poet wat vir die pos van voorleser aansoek gedoen het, ooreengekom dat hy ook as onderwyser in beide Hollands en Engels moes optree. Tussen 1845 en 1852 het die kerkraad met die superintendent van onderwys gekorrespondeer oor finansiele hulp vir die bedryf van 'n skool en die besoldiging van 'n voorleser en onderwyser. Owerheidshulp sou egter slegs verleen word indien die skool van 'n kerkskool na 'n goewermentskool sou verander. Daarby sou die reg om 'n onderwyser aan te stel by die regering berus. Hiervoor was die kerkraad egter nie te vinde nie. In 1851 het die kerkraad besluit om die kerkgebou ook as skool te benut en teen 1859 was daar reeds sowat 90 kinders in hierdie skool (Stockenstrom gd: 13, 14, 19, 23). Dit is egter onwaarskynlik dat kinders op verafgelee plase, soos Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2f1) se kinders, by hierdie skool sou gebaat het. Alhoewel'n paar rondgaande onderwysers 'n klein salaris en 'n toelae vir 'n perd van die regering ontvang het, was daar tussen 1839 en 1859 nie 'n vaste beleid hieroor nie. Koloniste wat dit kon bekostig, het ook voortgegaan om private onderwysers in diens te neem (Barman 1989: 42). Dit is nie bekend of Frederik Hendrik Swanepoel en Catharina Elizabeth Johanna Booyens se kinders op hierdie wyse onderrig ontvang het nie. Vanaf 1 Julie 1858 kon enige 15 huiseienaars van ' n dorp of veldkornetskap volgens Wet no 14, die magistraat, vrederegter of veldkornet versoek om die nodige maatreels te tref vir die totstandkoming van ' n skool. Die plaaslike Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 244 inwoners kon dus hulle eie behoeftes bepaal en self besluit in watter mate hulle daarin kon voorsien. Dit blyk egter dat fondse meestal 'n struikelblok was (Barman 1989: 65). Daarby het 'n ernstige droogte in 1865 en die gepaardgaande ekonomiese depressie veral onderwys op die platteland ernstig geknou (Stockenstrom gd: 26). Die skool op Prins Albert het tot in 1865 die rang van distrikskool gehad, maar vanaf 1866 het dit verhoogde status gekry en as tweedeklas publieke skool voortbestaan. Prins Albert het in daardie stadium ook reeds oor 'n biblioteek en 'n leeskamer beskik wat deur intekenare en 'n jaarlikse regeringstoelaag van £10 ondersteun is (Stockenstrom gd: 29). Reeds in 1867 het die destydse Superintendent-generaal van Onderwys, Langham Dale, verklaar dat kinders in die distrikte Fraserburg, Clanwilliam en Calvinia sander enige vorm van onderrig grootword. In sy jaarverslag van 1868 spreek hy sy kommer uit oor die armoedige toestande waarin die yl verspreide landelike bevolking hulle bevind. Dit het daartoe gelei dat kinders so gou moontlik uit die skool gehaal is om op die plase te help (Barman 1989: 84, 85, 95). Op Prins Albert het ds AJL Hofmeyr in 1884 die kerkraad oorreed om jaarliks 'n bedrag van £24 uit die kerkkas beskikbaar te stel vir die opvoeding van arm kinders in die gemeenskap en sodoende by te dra tot die opheffing van die armes en minderbevoorregtes (Stockenstrom gd: 42). Langham Dale was verder ook bekommerd oor die feit dat baie mense die hoofdoel van skoolbywoning bloat gesien het as 'n geleentheid om hulle kinders voor te berei om lidmate van die kerk te word (Barman 1989: 95). 'n Studie van die handtekeninge van Frederik Hendrik Swanepoel en Catharina Elizabeth Johanna Booyens se agt kinders in die Prins Albert Doopregister bevestig Dale se bevinding (NGKA: G 64/4/1: nr 363; NGKA: G 64/4/2: nrs 499, 488, 453; NGKA: G64/ 4/3: nrs 691, 703, 760, 909). Hieruit lyk dit ook asof die twee oudste seuns, Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3f1) en Matthys Frederik Swanepoel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 245 (b6c5d7e3f3), heelwat meer skryfoefening as hulle susters en broers gehad het. Deur Langham Dale se toedoen is distrikskosskole sedert 1873 opgerig om losies en elementere onderwys te verskaf aan plattelandse kinders wat verder asses myl van die naaste openbare skool gewoon het. Vrygewige toelaes is onder gunstige voorwaardes hiervoor beskikbaar gestel en die skole kon vir seuns of dogters opgerig word. Dit blyk dat hierdie distrikskosskole nie die resultate gelewer het waarop Dale gehoop het nie (Barman 1989: 85,86,88). Hoewel daar in 1932 'n plaasskool op Swanepoelsaanleg bedryf is, is dit nie bekend wanneer hierdie skool tot stand gekom het en of Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl) se kinders daar onderrig ontvang het nie (Bates & Bates 1992: 73). Uit amptelike dokumente blyk dit datal agt hulle kinders wel geletterd was. 5.7 Leefwyse Die distrik Prins Albert is periodiek geteister deur droogtes, wat groat veeverliese en finansiele teespoed tot gevolg gehad het. So is die vernietigende gevolge van 1865 se droogte en die gepaardgaande depressie deeglik deur die inwoners van die distrik gevoel. In 1865 doen magistraat JG Borcherds verslag dat daar van gesaaides geen sprake is nie en dat die ingesetenes in groat ellende gedompel is. Veeboere wat agter weiveld aan getrek het het ontsaglike verliese gely. Daarby het misdaad en veral veediefstal as gevolg van die droogte grootliks toegeneem. So erg was die droogte dat die goewerneur, sir Philip Wodehouse, 12 Januarie 1866 as biddag vir reen uitgeroep het. Ook op Prins Albert is hieraan gehoor gegee (Stockenstrom gd: 26). Die jaar 1881 is ook deur 'n droogte gekenmerk. Daarby het ontydige ryp in November van daardie jaar groat skade aan vrugteboorde en wingerde aangerig. Terselfdertyd is die volstruisbedryt wat geruime tyd reeds in die distrik beoefen Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 246 is, ernstig geknou deur 'n skerp daling in die prys van volstruisvere (Stockenstrom gd: 37). In die dorp self en op die plase teen die Swartberge waar genoeg water beskikbaar was, is hoofsaaklik op vrugteboerdery en wynbou gekonsentreer (Stockenstrom gd: 31). Teen die laaste kwart van die neentiende eeu was veeboerdery die vernaamste bedryf in die distrik van Prins Albert, met wol die vernaamste produk (Stockenstrom gd: 31). Aangesien plase in daardie stadium nog nie omhein was nie, was 'n goeie skaapwagter vir die skaapboer goud werd. In die laat neentiende eeu het 'n goeie skaapwagter £1 per maand verdien. Daarby is hy en sy gesin ook van rantsoene soos 'n slagskaap, meel, sout en tabak voorsien. In 1885 is die Karoo in die omgewing van Beaufort-Wes deur swaar sneeuneerslae getref, wat die lewens van minstens 20 skaapwagters geeis het (Greene 1973: 141). Teen die begin van 1888 was die situasie so haglik dat ook die NG Gemeente Prins Albert finansieel noustrop getrek het. Dit was so ernstig dat ds AJL Hofmeyr in Maart 1888 aan die hand gedoen het dat die kerkraad die pastorie teen £60 per jaar moes verhuur en dat hy op eie onkoste vir homself 'n kleiner huis sou huur (Stockenstrom gd: 47). Teen bogenoemde agtergrond is dit dus nie vreemd dat Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en sy gesin tussen 1845 en 1879 periodiek van woonplek verwissel het nie. In hoofstuk drie is daar verwys na die sogenaamde legplaasstelsel wat in die agtiende eeu in die Karoo ontwikkel het, waarvolgens 'n aantal boere 'n stuk grond gemeenskaplik gebruik het (Van der Merwe 1938: 77). Daarby het twee of selfs drie gesinne in maatschappij op 'n leenplaas gewoon (KAB: J 107 - J 171). Ten spyte van Cradock se ewigdurende erfpagstelsel van 1813, het baie boere-gesinne in die distrik Prins Albert in die middel en laat negentiende eeu steeds 'n half-nomadiese bestaan gevoer en nie oor hulle eie plase beskik nie (De Kock 1972: 151). Die gereelde droogtes, swak finasiele omstandighede en 'n toenemende gebrek aan grond het waarskynlik 'n belangrike rol hierin gespeel. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 247 Teen die einde van 1875 is die telegraaflyn na Prins Albert voltooi en sodoende is kommunikasie tussen die dorp en Kaapstad vergemaklik. In daardie stadium was die naaste spoorwegstasie op Ceres-weg, die huidige Wolseley, wat sowat 180 myl van Prins Albert was. In 1879 is die spoorlyn tot op Fraserburg-weg voltooi, terwyl'n doeltreffende wapad tussen Prins Albert en Prins Albert-weg ook in 1879 voltooi is. In dieselfde jaar is 'n voetpad oor die Swartberg na Oudtshoorn voltooi op die roete wat deur Bain vir 'n wapad, die latere Swartbergpas, uitgele is. Eers op 1 November 1881 is daar begin met die bou van die Swartbergpas (Stockenstrorn gd: 31, 32, 34, 35. 37) Die pad deur die Seweweekspoort wat Prins Albert met Ladismith verbind, is in Mei 1869 amptelik geopen (Stockenstrom gd: 29). 5.8 Afsterwe van Catharina Elizabeth Johanna Booyens Byna 12 jaar na die geboorte van haar jongste kind, sterf Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl) op 2 Oktober 1879 in die ouderdom van 49 jaar, in haar huis op Swanepoelsaanleg in die Divisie van Prins Albert (KAB: MOOC 7349, 1879). Die feit dat haar sterfplek in haar seun Christiaan Hendrik Swanepoel se sterftekennis op 14 November 1927 as Prins Albert aangedui word, is klaarblyklik foutief (KAB: MOOC 17452, 1927). Soos vroeer gemeld, is Catharina Elizabeth Johanna Booyens na alle waarskynlikheid op Swanepoelsaanleg begrawe. Hoewel Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl) en Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) volgens haar sterftekennis op 1 Augustus 1855 'n testament opgestel het, kon hierdie testament nie in die Kaapse Argiefbewaarplek opgespoor word nie. Volgens die sterftekennis bestaan hulle gesamentlike boedel uit roerende en onroerende eiendorn en beloop £786:10:0. Daar word verder vermeld dat die sterftekennis op die plaas Blikkraal, Beaufort-Wes voor GIR Hitge opgestel is en dat MBS Honeyborne van Commandokraal, Prins Albert, as eksekuteur van Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 248 die boedel aangewys word (KAB: MOOC 7349, 1879). Hoewel daar in Catharina Elizabeth Johanna Booyens se sterftekennis van 'n boedelrekening en -inventaris melding gemaak word, kon slegs die boedelrekening in die Kaapse Argiefbewaarplek gevind word. Hiervolgens is die volgende uitgawes teen die boedelrekening ingebring: Begrafniskoste Boedeladministrasie Mediese koste N.C. Bantjes Barend Swanepoel ]an Swanepoel ]. A. Swanepoel fan le Roux 5% komrnissie op £386-10-0 roerende eiendom 21;2 % kormnissie op £400-0-0 onroerende eiendom 4% Meesterskommissie Advertensie in die Government Gazette Agentsfooie vir opstel en indien van boedelrekening Inventarisseel Balans vir distribusie Distribusie Halwe aandeel aan oorlewende eggenoot ooreenkomstig gemeenskap van goedere 1/9 aandeel as gesamentlike erfgenaam Meerderj arige erfgename Pieter ]ohannes £ 10 3 5 3 5 8 19 10 1 5 706 s 15 10 10 15 10 6 0 3 10 5 10 10 786 10 353 39 392 39 8 5 13 5 d 6 0 6 6 3 4 7 4 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 249 Catharina Elizabeth Johanna, getroud P.f. Venter 39 5 4 Matthys Frederik 39 5 4 Johanna Frede-rika Petronella, getroud M. Esterhuizen 39 5 4 Frederik Hendrik 39 5 4 Barend Matthys 39 5 4 Minderjariges Christiaan Hendrik 39 5 4 ]an Abraham 39 5 4 Geskatte waarde van roerende eiendom 268 15 Geskatte waarde van onroerende eiendom 400 Geskatte sku.ld teen boedel 117 15 786 10 Bedrag vir distribusie 706 16 6 Hierdie boedelrekening word op 10 November 1879 deur Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) onderteken as Eksekuteur Testamenter (KAB: MOOC 13/ 1/365, 53). 5.9 Tweede huwelik met Catharina Carolina Wilhelmina Beukes In teenstelling met die verklaring in die boedelrekening, was drie van Catharina Elizabeth Johanna Booyens se agt kinders ten tye van haar afsterwe nog minderjarig. Hulle is: Jan Abraham Christoffel (12 jaar), Christiaan Hendrik (15 jaar) en Barend Matthys (19 jaar). Dit is dus nie vreemd dat die 52-jarige Frederik Hendrik Swanepoel ses maande later op 2 Maart 1880, op Prins Albert met die 25- jarige Catharina Carolina Wilhelmina Beukes (b1c2d3e5f1) hertrou nie (G 64/ 4/ 3: nr 720). Catharina Beukes is gebore op 30 Junie 1854 en op 7 Julie 1855 op Prins Albert gedoop (Heese & Lombard 1999a: 254). Haar ouers was Barend Beukes en Wilhelmina Carolina Jacoba Swanepoel. Geen kinders is uit hierdie huwelik van 29 jaar gebore nie (KAB: MOOC 93273, 1944). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 250 Agtien jaar na hulle huweliksbevestiging stel Frederik Hendrik Swanepoel en Catharina Carolina Wilhelmina Beukes die volgende testament op Prins Albert op: Op heden den achtsten dag der Maand February, in het faar onzes Heeren Een Duizend Acht Honderd Acht en Negentig verklaren wy FREDERIK HENDRIK SWANEPOEL en CATHARINA CAROLINA WILHELMINA SWANEPOEL, Geboren Beukes. Echte lieden, besloten te hebben over onze met den dood na te latene goederen te beschikken, doende zulks uit eigene vrye gemoedsbeweging, waarvoor wy, of een onzes, herroep alle Tes tamenten, Codicillen, en andere Acten vroeger door ons gepasseerd. n( Testateur verklaar hiermede dat het myne expresse wil en begeerte IS, dat myne echtgenoote de Testatrice in deze in het vol en ongestoord bezit blyven zal, indien ik v66r haar mocht te komen overlyden, van al het vastgoed aan dezen onzen gezamenlyken Boedel toebehoorende, alsook van al het losgoed van den gezamenlyken Boedel; zullen echter na /wren dood, indien zy de langstlevende van ons beiden zyn mocht, het vastgoed en nog overblyvende losgoed per publieke vendu.tie verkocht en de opbrengst daarvan, na aftrek van alle onkosten verdeeld warden onder de kinderen verwekt in myn vorig huwelyk met wylen Catharina Elizabetha Johanna Swanepoel, Geboren Booyens. En ik de Testatrice verklaar hetzelfde als hierboven, dat myn echtgenoot, de Tes tateur in deze vol en ongestoord bezit hebben zal van het vast en losgoed des Boedels, mocht hy rny overleven, als wanneer by zyn overlyden, na publieke vendutie van gezegde vastgoed en overblyvend losgoed, en aftrek van alle onkosten, de gelden zullen warden verdeeld onder de kinderen verwekt in zyn huwelyk met Catharina Elizabetha Johanna Swanepoel, Geboren Booyens. Het is verder onze wil en begeerte dat de langstlevende van ons beiden, geen verband of beleening van geld opnemen zal op het vastgoed tot den Boedel behoorende; en dat de langstlevende gerechtigd zal zyn, jaarlyks te trekken op de uitstaande sommen gelds tot den Boedel behoorende, tot het bedrag van Veertig Ponden (£40) sterling, doch niet daarboven, en welke som insluiten zal de rente op de uitstaande sommen. Wy benoemen hiermede tot Executeur van dit ons Testament, en Redderaar van onzen Boedel, Matthys Frederik Swanepoel, en zulks met macht van Assumptie verklaren wy te zyn, ons Testament en uiterste wil met imploratie van het uiterste beneficie des rechts . Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 251 Aldus gedaan te Prince Albert op datum voornoemd. GETUIGEN: 1. G.D. Rossauw F.H. Swanepoel 2. 5. de Kock C.C.W. Swanepoel (KAB: MOOC 3526 heropen na 94514) Die rede waarom Frederik Hendrik Swanepoel se tweede seun, Matthys Frederik (b6c5d7e3f3), en nie die oudste seun, Pieter Johannes (b6c5d7e3fl), as eksekuteur van die boedel aangewys is nie, is nie bekend nie. 5.10 Afsterwe van Frederik Hendrik Swanepoel Op 8 September 1909 sterf Frederik Hendrik Swanepoel in die ouderdom van 82 jaar en 5 maande in sy woning in Markstraat 5, Prins Albert (KAB: MOOC 3526, heropen na MOOC 94514). Ten spyte van 'n deeglike soektog in die begraafplase op Prins Albert kon sy graf nie opgespoor word nie. Die moontlikheid bestaan egter dat hy in 'n ongemerkte grafter ruste gele is, of dat sy oorskot by die van sy eerste vrou op Swanepoelsaanleg begrawe is. Indien hy wel op Prins Albert begrawe is, le sy oorskot in 'n ongemerkte graf in die nuwe begraafplaas. Reeds op 26 November 1877 het die kerkraad van die NG Gemeente Prins Albert gerapporteer dat die bestaande begraafplaas in Markstraat na 33 jaar reeds so vol was dat daar met die voorbereiding van 'n nuwe begraafplaas aan die bo-end van die dorp begin moes word. Op 20 Desember 1884 is daar aan die kerkraad gerapporteer dat die nuwe begraafplaas gereed is. Daar is gevolglik besluit dat geen begrafnisse van die begin van 1885 meer in die ou begraafplaas in Markstraat gehou sou word nie (Stockenstrom gd: 32,33,42). Volgens die boedelinventaris, gedateer 16 Oktober 1909, laat Frederik Hendrik Swanepoel die volgende bates na: Vaste eiendom in die dorp van Prins Albert, synde 'n gedeelte van Erf nommer 5 in Markstraat. Volgens die Transportakte Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 252 was die grootte van hierdie eiendom 45 roede2, 64 voet2 en 63 duim2. Die woning in Markstraat 5 op Prins Albert waarin Frederik Hendrik Swanepoel tot met sy dood op 8 September 1909 gewoon het Hoewel die boedelinventaris geen melding maak van enige geboue nie, word die er£ se waarde op £200 gestel. Verder is daar ook huisraad bestaande uit tafels, stoele, kiste, ledekante en keukengereedschap ter waarde van £7 en 10 sjielings. Die boedelinventaris sluit ook 'n Bewys van £50 in wat die totale waarde van die boedel op £257: 10 te staan bring. Matthys Frederik Swanepoel (b6c5d7e3£3) onderteken die inventaris as Executeur Testamentair (KAB: MOOC 3526 heropen na MOOC 94514; AK: Transportakte 3155,23-4 -1898). Catharina Carolina Wilhelmina Beukes hertrou later met 'n wewenaar, Hendrik Willem Samuel Alberts, en ster£ op 30 April 1944 in die ouderdom van 89 jaar en 8 maande (KAB: MOOC 93273, 1944). Uit haar sterftekennis blyk dit dat sy geen bates nagelaat het nie, en dat daar ook geen kinders uit haar tweede huwelik Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 253 gebore is nie. 'n Jaar voor haar dood, op 30 Maart 1943, stel sy egter 'n testament op Prins Albert op. Hierdie testament word op 14 November 1944 as kodisil by haar en Frederik Hendrik Swanepoel se gesamentlike testament van 1898 gevoeg (KAB: MOOC 3526 heropen na MOOC 94514; KAB: MOOC 93273, 1944). Ek, die ondergetekende, CATRINA CARLINA WILLEMINA ALBERTS, gebore BEUKES, vroer gehuud met nou wyle FREDERICK HENDRIK SWANEPOEL en nou die wettige eggenote van HENDRIK WILLEM SAMUEL ALBERTS, van Prince Albert, verklaar hierdie my laaste WiZ en Testament te wees. Indien Matthys Frederick Swanepoel, wat die benoemde Eksekuteur is in terme van die gesamentlike Testament van my gesegde oorlede eggenoot Frederick Hendrik Swanepoel, en myself, te sterwe mag learn voor my, dan in daardie geval is dit my wiZ en begeerte dat Dokter Pieter Christoffel Luttig in sy plek as Eksekuteu.r aangestel sal word gewende aan holll alle mag in die regte toegelaat vera! die van Assumpsie, en tnet die verstande dat dit nie nodig sal wees om die Meester van die Hooggeregshof te voorsien rnet sekuriteit vir die behoorlike Administrasie van my Boedel nie. Dit is verder my wiZ en begeerte dat my gesegde Eksekuteur die Administrasie van my boedel sal toevertrou aan Prokureur Samuel Petrus Stefanus Luttig, van Prince Albert. Aldus gedaan en geteken te Prince Albert, K.P. op hierdie 30ste dag van Maart 1943, in die teenwoordigheid van die ondergetekende getuie. AS GETUIE: 1. Getd. C.H.R van Solms C.C.W. Alberts 1780 Getd. C.P. Marx (KAB: MOOC 93273, 1944) Dit blyk uit die boedeldokumente dat hoewel Matthys Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f3) sy stiefmoeder oorleef het, hy in 1944 reeds 92 jaar oud was en nie meer oor die verstandelike vermoens beskik het om as Eksekuteur van sy vader se boedel op te tree nie. In daardie stadium was hy reeds bedleend en het by sy dogter op Barrydale gewoon. Dit word bevestig deur mediese verslae van twee geneeshere van Swellendam. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 254 Op 31 Oktober 1944 doen dr NP van Huyssteen die volgende verklaring oor Matthys Hendrik Swanepoel: I found him unable to talk coherently and to answer the most simple question. He is practically helpless and everything has to be done for him. This condition is probably due to senile [proply?/ palsy?] and softening of the brain and as such he is quite unable to fulfil his duties as the executor of an estate (KAB: MOOC 3526 heropen na 94514). Hierdie mening word bevestig deur dr J Katz wat horn op 3 November 1944 ondersoek: This is to certify that I examined mr. Mathys Fredrik Swanepoel age 92 years and found him to be suffering from Senile Degeneration with Teriosclerosis resulting in mental deterioration (KAB: MOOC 3526 heropen na MOOC 94514). Catharina Carolina Wilhelmina Beukes se laaste wens word dus gehandhaaf en dr Pieter Christoffel Luttig word as eksekuteur van haar en Frederik Hendrik Swanepoel se gesamentlike boedel aangestel, terwyl prokureur Samuel Petrus Stefanus Luttig die administrasie daarvan behartig. Dit blyk egter uit korrespondensie tussen PS Luttig en die Meester van die Hooggeregshof dat die afhandeling van hierdie boedel 'n onbegonne taak geword het. Tussen 1944 en 1948 word die eksekuteur van die boedel telkens met regstappe gedreig omdat die afhandeling van die boedel nie na wense vorder nie. En telkens word die Meester van die Hooggeregshof daarop gewys dat al die erfgename nie opgespoor kan word nie. So skryf prokureur PS Luttig op 10 Julie 1845: Op een nn. is a/ die kinders reeds oorlede en die nalatenskap gaan dus aan die kleinkinders en in so1nmige gevalle aan die derde geslag (KAB: MOOC 3526 heropen na 94514). Op 5 Februarie 1946 meld hy dat daar sowat 70 erfgename moet wees en dat sommige van hulle in die destydse Suidwes-Afrika en die Vrystaat woonagtig is. Intussen het CJ Marais die eiendom in Markstraat 5, waarvan die munisipale waardasie £110 beloop het, vir die bedrag van £212 uit die boedel aangekoop. Die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 255 registrasie van hierdie transaksie is ook beYnvloed deur die gesloer met die afhandeling van die boedel. Op 27 September 1948 skryf prokureur D Haak namens dr PC Luttig aan die Meester van die Hooggeregshof met 'n voorstel om die dooie punt in die suksesvolle afhandeling van Frederik Hendrik Swanepoel se boedel uit die weg te ruim: Ek refereer na die Rekening wat ingedien is in die bogemelde boedel en verstaan deur die Kaapse Prokureurs mnre Guthrie en Luttig dat die Transport vanaf die Boedel op die naam van die Koper Mnr C. f. Marais verlede week geregistreer was. Aan die Erfgename van die boedel is elk £20:19:4 in die Distribusie Rekening toegeken, en aangesien datal die Erfgename oorlede is jare gelede en selfs Ekseku.teure in die boedels (ek meen 3 boedels) waar voorheen aanstellings gemaak is, versoek die Eksekuteur Datief Dr. P.C. Luttig dat die totale erfenisse van £167:14:8 deur u van ham ontvang word en geplaas word op die krediet van die betrokke boedels van die erfgename en die huidige boedel afsluit. Die mening is am al die name van die kinders van die erfgename wat nog leef op te spoor en later aansoek te maak onder Seksie 65(1) van Akte 24 van 1913 vir aanstellings en die bedraes aan sulk kinders te betaal. 'n Tjek uit die rekening van die Boedel van £167:14:6 synde die totale bedrag van die erfenisse word hierin ingesluit. (KAB: MOOC 3526 heropen na 94514) Die bedrag van £167:14:8 is dus in 1948 in die Voogdyvonds inbetaal en hoewel verskeie erfgename hierna aan die Meester van die Hoogeregshof geskryf het om aanspraak te maak op hulle erfporsie, blyk dit in hierdie stadium (2002) steeds onafgehandel te wees. Volgens 'n berekening van mnr Pierre Retief, 'n ouditeur, is die huidige waarde (2002) van £167:14:6, bereken teen 10% groei oor 'n tydperk van 51 jaar, R420 235- 00 (mnr P Retief 2001: onderhoud). Indien hierdie erflating nog nie aan die staat verbeurd verklaar is nie, sou die skrywer, Christiaan Hendrik Swanepoel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 256 (b6c5d7e3f7g5h6i2), se aandeel soos volg bepaal kon word: Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) was een van 8 kinders. Gevolglik sou sy nageslag op 'n agtste van R 420 235-00, dit wil se R52 529-37 aanspraak kon maak. Sy seun Christiaan Hendrik (b6c5d7e3f7g5) was een van 7 kinders van wie twee ongetroud en sonder 'n nageslag oorlede is. Hy sou dus op 'n vyfde aandeel, te wete R10 505-87, geregtig wees. Christiaan Hendrik Swanepoel het op sy beurt 11 kinders gehad van wie drie ongetroud en kinderloos oorlede is. Sy seun Jacobus Johannes Gert Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6) se aandeel sou dus ' n agste van hierdie bedrag bedra, naamlik R1 313-23. Laasgenoemde het vier kinders nagelaat van wie almal nog in die lewe is. Elkeen van hulle, die skrywer ingesluit, se erfporsie sou dus R328-30 beloop. 5.11 Nalatenskap Uit Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens (b6c2d4e2fl) se huwelik is ses seuns en twee dogters gebore. Die oudste seun, Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3fl), is op 30 April 1866 op Prins Albert getroud met sy niggie, Johanna Frederika Petronella Venter. Laasgenoemde was die dogter van Johannes Hendrik Venter en Johanna Adriana Swanepoel (b6c5d7e2) van die plaas Leeukraal in die distrik Prins Albert (NGKA: G 64/4/1: nr 363; Swanepoel 1999: 482). Leeukraal nr 24 is oos van Prins Albert aan die N12-roete tussen Beaufort-Wes en Meiringspoort gelee (SG: 3322). Volgens AJ Swanepoel is slegs vier kinders, drie seuns en een dogter, uit hierdie huwelik gebore (1999: 482 - 484). Die eerste drie kinders is tussen 1871 en 1877 gebore, terwyl die jongste eers in 1885 gebore is. Die moontlikheid bestaan dus dat daar wel kinders tussen 1877 en 1885 gebore is, maar dat hulle jonk oorlede is . Op 3 Maart 1924 sterf Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3fl) in die ouderdom van 77 jaar op Leeukraal (Swanepoel1999: 482). Die tweede seun, Matthys Frederik Swanepoel (b6c5d7e3f3), is op 28 Februarie Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 258 huwelik bevestig (NGKA: G 64/4/3: nr 703). Ook uit hierdie huwelik is vyftien kinders gebore, waaronder ses seuns en nege dogters. Op 2 Julie 1929, kart voor sy 69ste verjaarsdag, sterf Barend Matthys Swanepoel op Beaufort-Wes (Swanepoel1999: 487). Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) is op 20 Januarie 1882 op Prins Albert getroud met Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5), die dogter van Jacobus Johannes Gerrit van Zyl en Maria Catharina Stefina Johanna Rosina Helena Marthina Blignault (NGKA: G 64/4/3: nr 760). Vier seuns en drie dogters is uit hierdie huwelik gebore (Swanepoel 1999: 489 - 492). Hierdie egpaar woon aanvanklik op die plaas Wolwekraal (Swanepoelsaanleg) in die Prins Albert­ distrik. Random 1895 vestig die gesin hulle op Plaatjiesrivier, wat oorspronklik deel was van die plaas Honing Kops Fontein nr 321 in die distrik Beaufort-Wes en suidwes van die dorp gelee is (SG: 3222). In 1899 bevind Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en sy gesin hulle op die aangrensende plaas Putfontein nr 320 in die Beaufort-Wes-distrik. In 1907 woon hulle op Losdoorns in die distrik Aberdeen (Swanepoel 1999: 490). Random 1915 verhuis Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl na Botterkraal in die distrik Prins Albert (NGKA: G 64/4/3: nr 760). Op 14 November 1927 sterf Christiaan Hendrik Swanepoel in die ouderdom van 63 jaar op Botterkraal (KAB: MOOC 17452, 1927; KAB: MOOC 60556, 1938). Die jongste seun, Jan Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e3f8), is op 23 Januarie 1888 op Prins Albert getroud met Susanna Maria Hattingh (b8c8d2e8fl), die dogter van Michiel Josias Alexander Hattingh (b8c8d2e8) en Martha Johanna Hattingh (b8c9d3elf6) (NGKA: G 64/4/3: nr 909; Heese & Lombard 1992: 135). Dertien kinders, waaronder sewe seuns en ses dogters, is uit hierdie huwelik gebore. In 1899 laat doop hierdie egpaar hulle agtste kind op Fauresmith en in 1905 word hulle elfde kind op Hopetown gedoop. Jan Abraham Christoffel sterf op 16 Oktober 1918, drie dae voor sy 51ste verjaardsdag, op Hopetown (Swanepoel 1999: 493, 494). Hy was waarskynlik 'n slagoffer van die Spaanse Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 259 griep wat in die volgende hoofstuk meer volledig bespreek word. Die oudste dogter, Katharina Elizabeth Johanna Swanepoel (b6c5d7e3f2), is op 30 April1866 op Prins Albert getroud met haar nee( Pieter Johannes Venter, van die plaas Leeuwenkraal (NGKA: G 64/4/2: nr 499; Swanepoel 1999: 485). Laasgenoemde was die seun van Johannes Hendrik Venter en Johanna Adriana Swanepoel (b6c5d7e2). Haar jonger suster, Johanna Frederica Petronella Swanepoel (b6c5d7e3f4), is op 30 Mei 1870 op Prins Albert getroud met Marthinus Johannes Esterhuizen, 'n wewenaar van die plaas Van Stadenskraal (NGKA: G 64/4/2: nr 453; Heese & Lombard 1989: 239). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 260 5.12 Bylaag 1: Kinders en kleinkinders van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens Pieter J ohannes Swanepoel (b6c5d7e3fl) * 8-9-1846 "'8-11-1846 Prins Albert t 3-3-1924 Leeukraal, Zeekoegat, Prins Albert X 30-4-1866 Prins Albert J ohanna Frederika Petronella Venter dogter van Jolzamtes Hettdrik Venter * X t 7-8-1913 Prins Albert JoTtamta Adria11a Swa11epoel b6c5d7e3flg1 b6c5d7 e3fl g2 b6c5d7e3flg3 b6c5d7e3flg4 Frederik Johannes Johanna Pieter Hendrik Hendrik Adriana Johannes Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel * 11-5-1871 * 6-5-1873 * 10-7-1877 * 10-8-1885 "'6-8-1871 "'27-7-1873 "' 16-9-1877 "'8-12-1885 Prins Albert Prins Albert Prins Albert Prins Albert t 31-12-1934 t 17-11-1921 t t 10-3-1929 Leeurivier Prins Albert Prins Albert Prins Albert (Swanepoel 1999: 482, 483, 484) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 26 1 Kinders en kleinkinders van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens Matthys Frederik Swanepoel (b6c5d7e3f3) * 29-3-1850 "'27-4-1851 t X 28-2-1870 Prins Albert M aria Elizabeth Catharina V enter dogter van Jail Adriaall Veuter b6c5d7e3f3g1 Anna Johanna Jacomina Swanepoel * 5-12-1870 "'29-1-1871 Prins Albert t * Wolvekraal, Prins Albert t 27-3-1917 Rietgat, B/Wes (Swanepoel 1999: 484, 485) X Atma Joltamta Jacomiua NN Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 262 Kinders en kleinkinders van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f5) • 20-4-1858 "' 4-7-1858 Prins Albert t 20-10-1924, Schietkuil, Rietbron (Willowmore) x 14-4-1879 Prins Albert, Carolina Elizabeth V enter dogter van Willem Ve1lter X Amta Christi11a NN b6c5d7e3f5g1 b6c5d7e3f5g2 b6c5d7e3f5g3 b6c5d7e3f5g4 b6c5d7e3f5g5 b6c5d7e3f5g6 b6c5d7e3f5g7 b6c5d7e3f5g8 Frederik Hendrik Anna Christina Catharina Elizabeth Carolina Elizabeth Will em J ohanna Frederika Jan Adriaan Maria Elizabeth Swanepoel Swanepoel Johanna Swanepoel Swanepoel Petronella Swanepoel Swanepoel * 12-2-1881 • 23-3-1882 Swanepoel • 3-2-1885 • 14-3-1887 Swanepoel • 8-3-1891 * 16-4-1893 "' 17-4-1881 Vliegekraal • 9-6-1883 "' 2-6-1885 Kalkkraal * 15-1-1889 "'18-9-1891 "'30-7-1893 Willowmore "'4-4-1882 "'7-10-1883 Prins Albert "'30-3-1887 "'7-7-1889 Philippolis Luckhoff t Willowmore Prins Albert t Prins Albert Philippolis t t t t t 27-10-1918 t Beaufort-Wes b6c5d7e3f5g9 b6c5d7e3f5g10 b6c5d7e3f5gll b6c5d7e3f5g12 b6c5d7e3f5g13 b6c5d7e3f5g14 b6c5d7e3f5g15 Salvia Resila Susanna Maria Petrus Johann es Johannes Hendrik Barend Matthys Abel Hendrik Martha Maria Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel * 26-10-1895 *12-11-1896 * c 1898 * c 1899 * c 1901 * c 1902 * c 1905 "'6-5-1896 "' 11-3-1897 "' "'· "' "' "' Willowmore Will owmore t t t t t t (Swanepoel1999: 485, 486, 487) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 263 Kinders en kleinkinders van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens Barend Matthys Swanepoel (b6c5d7e3f6) * 26-7-1860 "' 17-8-1860 Prins Albert t 2-7-1929 Beaufort-Wes X 25-8-1879 Prins Albe rt Gertruida J acoba Venter dogter van Joltaunes Hmdrik Vmter * c. 1862 Prins Albert X t 9-3-1932 Prins Albert f oltamta Adriana Swanepoel b6c5d7 e3f6g 1 b6c5d7e3f6g2 b6c5d7e3f6g3 b6c5d7e3f6g4 b6c5d7e3f6g5 b6c5d7e3f6g6 b6c5d7e3f6g7 b6c5d7e3f6g8 Johanna Adriana Frederik Hendrik Johannes Hendrik Barend Matthys Catharina Elizabeth Getruida Jacoba Elizabeth Catharina Matthys Frederik Swanepoel Matthys Swanepoel Swanepoel Johanna Swanepoel Frederika Swanepoel * 23-6-1880 Swanepoel * 5-12-1883 * 29-3-1886 Swanepoel * 5-3-1890 Swanepoel * 27-11-1894 "'26-9-1880 * 30-3-1882 Swanepoelsaanleg "'28-4-1886 * 15-6-1888 "'6-4-1890 * 16-2-1892 "'23-12-1894 Willowmore "'15-9-1882 "'23-3-1884 Prins Albert "'23-8-1888 Prins Albert "'3-3-1892 Prins Albert t Beaufort-Wes Beaufort-Wes t Prins Albert t Prins Albert t t t 26-7-1922 t t Prins Albert b6c5d7e3f6g9 b6c5d7e3f6g10 b6c5d7e3f6g11 b6c5d7e3f6g12 b6c5d7e3f6g13 b6c5d7e3f6g14 b6c5d7e3f6g15 Anna Christina J udith Susanna Pieter Johannes Christina Wilhelmina Maria Martha )an Abraham Martha Johanna Jacoba Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Christoffel Swanepoel * 10-7-1896 * 3-1-1898 * c 1900 'c 1902 * Swanepoel * "'5-10-1896 "'6-2-1898 "' "' "' . "' Prins Albert Prins Albert t t t " t t t t (Swanepoel 1999: 487, 488, 489) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 264 Kinders en kleinkinders van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3t7) * 14-7-1864 "'25-9-1864 Prins Albe rt t 14-11-1927 Boterkraal, Prins Albert X 20-1-1882 Prins Albert Maria Susanna J acoba van Zyl dogter van Jacobus JoTtannes Gerrit van Zyl * 15-4-1866 xxx 15-3-1865 Oudtshoorn "'13-7-1866 Bakoven, Graaff-Reinet Maria Catharina Steji1ra Joh amta Rosina Helma Marthina Blignault t 17-7-1938 Prins Albert b6c5d7e3t7g1 b6c5d7 e3f7 g2 b6c5d7 e3f7 g3 b6c5d7 e3f7 g4 b6c5d7 e3f7 g5 b6c5d7 e3t7 g6 b6c5d7 e3f7 g7 M aria Catharina Frederik Salomina Christiaan Jacobus Matthys Catharina Elizabeth Hendrik Susanna Hendrik Johannes Frederik Elizabeth Johanna Swanepoe] Swanepoel Swanepoel Gerrit Swanepoel Swanepoe] Swanepoel * 10-1-1889 * 6-6-1890 * 2-10-1893 Swanepoel * 10-3-1899 * 14-10-1882 * 2-10-1885 "'7-4-1889 "'30-7-1890 "' 29-12-1893 * 28-10-1895 "'11-5-1899 "' 1-4-1883 "'8-12-1885 Prins Albert Prins Albert Traka, Willowmore Wolvekraal Beaufort-Wes Willowmore Prins Albert t 11-11-1918 t 30-1-1948 "'9-2-1896 Rietbron Rondebosch Beaufort-Wes Willowmore t14-11-1939 Prins Albert (Swanepoel 1999: 489, 490, 492) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 265 Kinders en kleinkinders van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens J an Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e3f8) '19-10-1867 "' 26-12-1867 Prins Albert t 16-10-1918 Hopetown x 23-1-1888 Prins Albert Susanna Maria Hattingh dogter van Michael Josias A lexattder Hattingh? * c. 1870 X Martha Johamta NN b6c5d7e3f8g1 b6c5d7e3f8g2 b6c5d7e3f8g3 b6c5d7e3f8g4 b6c5d7e3f8g5 b6c5d7e3f8g6 b6c5d7e3f8g7 Martha Johanna Frederik Joseas Catharina Elizabeth Susanna Maria Michael J osias J ohanna Frederika )an Swanepoel Swanepoel Johanna Swanepoel Alexander Petronella Abraharn * 11-11-1888 * 22-12-1889 Swanepoel * 12-2-1893 Swanepoel Swanepoel Christoffel "'3-3-1889 "'2-3-1890 * 11-6-1891 "'14-5-1893 * 7-7-1894 * 21-5-1896 Swanepoel Fauresmith Fauresmith "'2-11-1891 Philippolis "'23-121894 "'7-6-1896 * 13-10-1897 t t Philippolis t Prins Albert Prins Albert "' 10-3-1898 t t t Beaufort-Wes X X X t 11-6-1978 X X X Krugersdorp X b6c5d7e3f8g8 b6c5d7e3f8g9 b6c5d7e3f8g10 b6c5d7 e3f8g 11 b6c5d7 e3f8g 12 b6c5d7e3f8g13 Diederik J ohannes Pieter Johannes Diederik J ohannes Matthys Frederik Susanna Sophia Margaretha lsabella Lodewyk Swanepoel Swanepoel Swanepoel Maria Jacoba Swanepoel * c 1902 * * 8-6-1905 Swanepoel Swanepoel * 3-6-1899 "' "' Hopetown * c 1908 * c 1912 "' 11-9-1899 "' "' "' Fauresmith t t t 12-7-1981 t Johannesburg t t X X X X X X (Swanepoel1999: 493, 494) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kwartierstaat van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) b6 b2 b7 b4c6 b7 b4c6 b8 b6c2 b3 b3c2d1 b2c4 d7 b2c5 b2cl b4c7 b8c1d2 Jacobus Susanna Hendrik Judith Hendrik Judith Jan Geertruyd Mattheus Anna Jan Johanna Hermanus Ann a Jacobus Debora Swanepoel x Catharina Swanepoel x van Swanepoel x van Joost X Bronkhorst Booyens X Gouws Louis X Jacomina Esterhuizen x Elisabeth Retief X Joubert "' 1725 Rabie "' 1731 Eeden "' 173 1 Eeden Lier "' 1734 "'1750 "' 1758 Venter Smit " 1734 Scholtz " 1754 "' 1749 Paarl "' 1728 Kstd "' 1735 Kstd " 1735 a 1742 "' 1754 "' 1760 "'1749 t 1764 t 1770 t 1770 b6c5 b7c6 b7c1 bll b6c2d4 b3c2d1e7 b2c5d2 b4c7d4 Christiaan M aria Frederik Johanna Barend Elizabeth Joachim Deborah Swanepoel X Sibella Swanepoel Hendrik X Adriana Matthys X Johanna Christoffel X Retief * 15-10-1757 25-4-1784 * 13-8-1764 Swanepoel 9-11-1800 Lier Boo yens Okt 1807 Venter Esterhuizen 16-12-1798 " 13-5-1787 "'26-3-1758 Tulbagh "' 25-12-1764 "'18-4-1756 Kstd "' 2-7-1774 "' 29-4-1786 "'22-10-1790 " 1-10-1768 Susler van Piet Retief Paarl Tulbagh "' 2-4-1775 t 1831 t t 9-4-1855 Kleinrivier Winterberg Winterberg Humansdorp Murraysburg Murraysburg neef X niggie b6c5d7 b7cld2 b6c2d4e2 b2c5d2e4 Pieter Johannes Johanna Frederika Petronella Matthys Catharina Swanepoel X Swanepoel Booyens X Elizabeth * 13-2-1799 7-1-1821 * 29-8-1804 "' 27-11-1809 21-6-1829 Esterhuizen "' 11-8-1799 Beaufort-Wes "' 16-6-1805 Beaufort-Wes "'2-10-1808 Graaff-Reinet Tulbagh t 26-3-1885 Rietkuil, Prins Albert t c 1840 Uitenhage/Riethuil, Prins Albert neef & kleinneef X niggie & kleinniggie b6c5d7e3 b6c2d4e2fl Frederik Hendrik Catharina Elizabeth J oh an nna Swanepoel X Booyens * 16-4-1827 Vlakfontein, Beaufort-Wes 14-4-1845 * 20-7-1830 "'29-7-1827 Beaufort-Wes Prins Albert "' 18-9-1830 Beaufort-Wes t 8-9-1909 Markst raa t 5, Prins Albert t 2-10-1879 Swanepoelsaanleg, Wolvenkraal, Prins Albert b6c5d7e3t7 Christiaan Hendrik Swanepoel * 14-7-1864 "' 25-9-1864 Prins Albert t 14-11-1927 Boter Kraal, Prins Albert Ftguur20 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 266 HOOFSTUK6 CHRISTIAAN HENDRIK SWANEPOEL EN MARIA SUSANNA JACOBA V AN ZYL 6.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Christiaan Hendrik Swanepoel Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) was die sewende van agt kinders en die vyfde van ses seuns van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) en Catharina Elizabeth Johanna Booyens (figuur 20) (b6c2d4e2fl) . Hy is gebore op 14 Julie 1864 en word op 25 September 1864 deur ds WA Krige op Prins Albert gedoop met sy latere vrou se oom, Casper Wilhelmus Albertus van Zyl (b3c2d2e7) en die se tweede vrou, Anna Susanna Sara Petronella Fourie, as doopgetuies (NGKA: G 64/ 3/2: 139; Van Zyl1999: 36). Hoewel Christiaan Hendrik Swanepoel se geboorteplek nie vermeld word nie, was sy vader, Frederik Hendrik Swanepoel, ten tye van die se huweliksbevestiging op 14 April 1845 met Catharina Elizabeth Johanna Booyens, woonagtig op Kouka in die Prins Albert-distrik (NGKA: G 64/4/1: nr 2) . Frederik Hendrik Swanepoel het in daardie stadium waarskynlik nog saam met sy vader op Rietkuil aan die Koukarivier geboer. Dit is nie bekend hoe lank Frederik Hendrik Swanepoel en Catharina Elizabeth Johanna Booyens op Rietkuil bly woon het nie, maar in April 1851 word hulle woonplek in die Beaufort-Wes Doopregister as Wolwekraal aangegee (NGKA: G 12/ 6/5). Veertien jaar later, op 30 April1866, woon hulle volgens die Prins Albert Huweliksregister op die plaas Antjesfontein nr 24, wat gelee is in die distrik Prins Albert aan die N12-roete tussen Beaufort-Wes en Meiringspoort (NGKA: G 64/ 4/1: nr 363; SG: 3222). Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) is dus na alle waarskynlikheid op een van bogenoemde twee plase gebore en bring klaarblyklik sy eerste lewensjare op Antjesfontein deur. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 267 Eers op 22 April 1879, toe Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) al bykans 15 jaar oud was, word 1 458 morg van die plaas Swanepoelsaanleg in sy vader se naam geregistreer (AK: Transportakte 430, 22-4-1879). 'n Paar maande later, op 2 Oktober 1879, sterf Christiaan Hendrik Swanepoel se moeder, Catharina Elizabeth Johanna Booyens, op Swanepoelsaanleg (KAB: MOOC 7349, 1879). Soos in die vorige hoofstuk breedvoerig uiteengesit, was Swanepoelsaanleg oorspronklik deel van die plaas Wolwekraal nr 17 in die distrik Prins Albert (AK: Transportakte 294, 20-11-1855; AK: Transportakte 149 & 150, 10-3-1857). Volgens amptelike dokumente woon Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) se vader tot in 1897 steeds op Swanepoelsaanleg. Reeds op 2 Maart 1880, tydens sy tweede huwelik met Catharina Carolina Wilhelmina Beukes, word Swanepoelsaanleg as Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) se woonplek aangegee (NGKA: G 64/4/3: nr 720). Agt jaar later, op 23 Januarie 1888, word Swanepoelsaanleg ook in die Prins Albert Huweliksregister aangegee as die woonplek van Christiaan Hendrik Swanepoel se jongste broer, Jan Abraham Christoffel Swanepoel (b6c5d7e3f8) (Swanepoel 1999: 493). Na alle waarskynlikheid was Swanepoelsaanleg ook Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) se woonplek ten tye van sy troue. Soos reeds gemeld, was Christiaan Hendrik Swanepoel een van agt kinders, te wete: b6c5d7e3fl b6c5d7e3f2 b6c5d7e3f3 b6c5d7e3f4 b6c5d7e3f5 b6c5d7e3f6 b6c5d7e3f7 b6c5d7e3f8 Pieter Catharina Matthys Johanna Frederik Barend Christiaan Jan Johannes Elizabeth Frederik Frederika Hendrik Matthys Hendrik Abraham Swanepoel Johanna Swanepoel Petronella Swanepoel Swanepoel Swanepoel Christoffel * 8-9-1846 Swanepoel * 29-3-1851 Swanepoel * 20-4-1858 * 26-7-1860 * 14-7-1864 Swanepoel "'8-11-1846 *19-12-1849 "' 27-4-1851 *31-12-1853 "'4-7-1 858 "' 17-8-1860 "' 25-9-1864 *19-10-1867 Prins Albert "'8-7-1849 Bj Wes "' 1-3-1854 Prins Albert Prins Albert Prins Albert "' 26-12-1867 t 3-3-1924 Prins Albert Prins Albert t 20-10-1924 t 2-7-1929 t 14-11-1927 Prins Albert Leeukraal Schietkuil Beaufort- Botterkraal t 16-10-1918 Prins Albert Rietbron Wes Prins Albert Hopetown (Swanepoel 1999: 481, 482, 484, 485, 487, 489, 493) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 0 RIG IN 1~ EL I-I U \V. E J_j I J IC S REG I S TER. . 1s a..t.. Jlulc(bjl; beve;ti;d te l'rins .! /bcr t, in de l'c;rochie ran r,·ins .1 ibert, 1·n het Di~ tril.:t ran P1·ins Albert. ~- · I 0 .11hr- \Voonplnn!R tijdons :~;,. Huwelijks-gebodcn1Tocs!emming,Joorwicngeg£vcn, Figuur 21: Huweliksertifikaat van Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl (NGKA: G 64/4/ 3: nr 760) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 268 6.2 Huwelik met Maria Susanna Jacoba van Zyl Christiaan Hendrik Swanepoel is op 2 Januarie 1882, 6 maande voor sy agtiende verjaarsdag, in die NG Kerk op Prins Albert deur ds W A Krige in die huwelik bevestig met die vyftienjarige Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5). Aangesien die troulustige paartjie albei minderjarig was, moes hulle vaders, Frederik Hendrik Swanepoel en Jacobus Johannes Gert van Zyl (b3c2d2e13), toestemming gee (figuur 21) (NGKA: G 64/4/3: nr 760). Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl Volgens die Prins Albert Huweliksregister was die jong Christiaan in daardie stadium 'n veeboer van die plaas Wolwekraal (G 64/4/3: nr 760). Gegewe die volledige uiteensetting van die onderverdeling van Wolwekraal in die vorige hoofstuk, is die moontlikheid groot dat Christiaan se werklike adres tydens sy Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kwartierstaat van Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5) b3 b3c2 bl b6 b2c4 b2c2d5e3 bl c3d3 Johannes Catharina }an X Gesina PN }an M aria Johannes Christina PN Frans Catharina van X van La buschagneSteenkamp Smit X Onbekend Onbekend x Onbekend Blignault x Magdalena Georgius X van Heunis X Onbekend An ton X van Zyl Eeden * Ndl . "' 1723 "' 1755 Marais Killian Betten Gerber Dyk "' 1700 "' 1712 t 1753 "' 1760 a 1769 a 1758 " 1754 b3c2 b1 c6 b2c4d4 b3 b5 Jacobus Johanna PN Char] Ann a Hermanus M aria van X Labuschagne Smit X Onbekend Jacobus X Catharina Heunis X Catharina Zyl 27-10-1765 "'8-11-1750 Blignault 13-5-1804 Petronella * 19-1-1768 5-8-1798 Gerber " 10-4-1735 Paarl "' 4-10-1783 George Killian a c 1798 Kstd * 27-10-1779 t 1794 "'30-10-1785 van Leiden "'31-10-1779 t 25-12-1813 b3c2d2 b2c4d4e? b7 }an Susanna Charl/Sarel M aria van X XX M aria Jacobus X Elizabeth M OOC 6/9/49, 1849:434 Zyl 16-7-1815 Smit Blignault 18-8-1845 Susanna Geteken deur S. J. Blignault, 34 jaar "' 5-6-1768 Ceorge "'3-5-1807 George Heunis oud by afsterwe Laat 2 dogters agter: t 1833 * 14-10-1815 1. M.C.S .J.R.H.M. Blignault "' 15-10-1815 2. Sarlina Jacoba Blignault t 27-10-1849 b3c2d2e13 b2c4d4e?f? Jacobus Johannes Maria Catharina Stefina J ohanna Gerhardus XXX Rosina Helena Marthina van Zyl 15-3-1865 Blignault * 20-10-1830 Oudtshoorn * 19-9-1846 "' 12-6-1831 George "' 28-2-1847 George t 28-10-1903 b3c2d2e13f5 Maria Susanna Jacoba van Zyl * 15-4-1866 " 13-7-1866 Bakoven, Graaff-Reinet (Aberdeen) t 17-7-1938 Prins Albert Figuur22 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 269 huweliksbevestiging die plaas Swanepoelsaanleg was. Die getuies wat die huweliksregister saam met die bruidspaar onderteken het, was WFT Vorster en MSE van Zyl. 6.3 Geboorte, herkoms en jeugjare van Maria Susanna Jacoba van Zyl Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5) se ouers was Jacobus Johannes Gert van Zyl (b3c2d2e13) en Maria Catharina Stefina Johanna Rosina Helena Marthina Blignault (b2c4d4e?f?) (figuur 22). Jacobus Johannes Gert van Zyl is volgens sy sterftekennis op 20 Oktober 1828 gebore en op 28 Oktober 1903 sterf hy in die ouderdom van 75 jaar (KAB: MOOC 6/9/489; Van Zyl 1999: 36). Volgens bogenoemde sterftekennis is sy eerste vrou, Maria Petronella Meiring (b3c9d1), met wie hy op 19 Augustus 1855 op Mosselbaai getroud is, kort na die troue oorlede. Sy was die dogter van Johan Hendrik Meiring en Emmerentia Isabella Meyer (Heese & Lombard 1999b: 519). Twee kinders, te wete Emmerentia Isabella van Zyl (b3c2d2e13fl) en Jan Hendrik van Zyl (b3c2d2e13f2) is uit hierdie huwelik gebore. Op 8 Oktober 1860 hertrou Jacobus Johannes Gert van Zyl (b3c2d2e13) op Prins Albert met Elsje Johanna Horn (b3c5d4e3), die dogter van Michiel Frederik Horn en Magdalena Elizabeth Swanepoel (NGKA: G 64/4/1: nr 244; Van Zyl 1999: 36; Heese & Lombard 1992: 482). Uit hierdie huwelik is nog twee kinders, Magdalena Elizabeth en Jacobus Johannes, gebore voordat Elsje Johanna Horn tydens of kort na die geboorte van die tweede kind, Jacobus Johannes (b3c2d2e13f4), op 26 Augustus 1863 oorlede is (KAB: MOOC 6/9/489). Ten tye van sy dood was Jacobus Johannes Gert van Zyl (b3c2d2e13) getroud met sy derde vrou, Maria Catharina Johanna Stefina Rosina Helena Marthina Blignault. Hierdie huwelik is op 15 Maart 1865 op Oudtshoorn voltrek. Die bruidegom was in daardie stadium 34 jaar oud en sy bruid slegs 19 jaar (NGKA: G 53/ 4/3: nr 465). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 270 Maria Catharina Blignault is op 19 September 1846 gebore en is op 28 Februarie 1847 op George gedoop. Die doopgetuies na wie sy klaarblyklik ook deels vernoem is, was Stephanus en Rosina Schoeman, Johan Godfried en Anna Heunis, Marthinus van Rooyen en Carolina Frederica Danhauzer (NGKA: G 9/3/3: nr 267). Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5) is op 15 April 1866 gebore en was die eerste van nege kinders uit hierdie derde huwelik van Jacobus Johannes Gert van Zyl (b3c2d2e13). Volgens die Graaff-Reinet Doopregister is Maria Susanna Jacoba van Zyl op Vrydag 13 Julie 1866 op Bakoven deur ds JN Gray gedoop (NGKA: G 6/3/16: nr 758). Die doopgetuies by hierdie geleentheid was Jan Abraham Swanepoel (b7cld5) en sy vrou Maria Magdalena Margaretha Breytenbach. Laasgenoemde egpaar het op die plaas Koppie in die huidige Aberdeen-distrik gewoon (Swanepoel 1999: 579). Die plaas Bakoven nr 160 is ook suidwes van Graaff-Reinet in die huidige Aberdeen-distrik gelee (SG: 3222). Maria Susanna Jacoba van Zyl se grootoupa aan vaderskant was Jan van Zyl (b3c2d2). Haar grootmoeder was Susanna Maria Smit (Van Zyl 1999: 35). Haar grootouers aan moederskant was Charl Jacobus Blignault en Maria Elizabeth Susanna Heunis (KAB: MOOC 6/9/489; NGKA: G 9/3/3: nr 267; Heese & Lombard 1999a: 306). Soos reeds in vorige hoofstukke aangetoon, word Maria Susanna Jacoba van Zyl ook groot in 'n gesin waarin die kort lewensverwagting van 'n vrou in die tydperk wat hierdie studie beslaan, duidelik gei:llustreer word. As gevolg daarvan word sy groot in 'n huis vol halfbroers en -susters wat almal dieselfde vader het, maar drie verskillende moeders. En soos ander jong vroue na wie reeds in vorige hoofstukke verwys is, trou ook die 19-jarige Maria Catharina Blignault met 'n 34- jarige wewenaar met 'n huis vol klein kinderqies, van wie die jongste nog nie eers 2 jaar oud was nie. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 271 Uit Jacobus Johannes Gert van Zyl (b3c2d2e13) se drie huwelike is die volgende dertien kinders gebore: b3c2d2e13fl Emmerentia Isabella van Zyl "' x Piet Fisclter b3c2d2e13f7 Salomina Jacoba van Zyl * 9-11-1869 "' 23-1-1870 Prins Albert x fall Bezuidenlwut b3c2d2e13f2 Jan Hendrik van Zyl "' b3c2d2e13f8 Christiaan Johannes van Zyl * 9-11-1871 "' 25-12-1871 Prins Albert X b3c2d2e13i3 Magdalena Elizabeth van Zyl * 25-9-1861 "' 15-12-1861 Prins Albert x Willem Jolumues Ve11ter b3c2d2e13f9 Pieter Johannes vanZyl * 27-9-1873 "' 22-4-1874 Prins Albert X b3c2d2e13f4 Jacobus Johannes van Zyl * 26-8-1863 "' 29-9-1863 Prins Albert X b3c2d2e13f5 M aria Susanna Jacoba van Zyl * 15-4-1866 Willowmore "' 13-7-1866 Bakoven X 2-1-1882 Pri.ns Albert Cltristicw11 Helldrik Swauepoel t 17-7-1938 b3c2d2e13f10 b3c2d2e13f1l b3c2d2e l 3i 12 Ann a Susanna Cas per Margaretha Aletta Will em Susanna Elizabeth van Zyl van Zyl van Zyl "' X x Jacobus X vau Zyl b3c2d2el 3(6 Louis Daniel van Zyl '2-2-1868 "' 2-2-1868 Prins Alberl x Susa111w Joluwlla Koc/1 b3c2d2e13i1 3 Aletta Gertbregga Magdalena van Zyl "' X (KAB: MOOC 6/9/489; NGKA: G 6/3/16: nr 758; NGKA: G 53/4/3: nr 465; NGKA: G 64/3/2: 97, 126, 206, 231, 267; Van Zyl1999: 36) Ten tye van sy tweede huweliksbevestiging met Elsje Johanna Horn op 8 Oktober 1860 op Prins Albert, gee Jacobus Johannes Gert van Zyl sy woonplek aan as die plaas Blaauwkrans (NGKA: G 64/4/1: nr 244). Tydens sy derde troue in 1865 word daar in die huweliksregister van Oudtshoorn slegs vermeld dat hy 'n landman van Prins Albert is (NGKA: G 53/4/3: nr 465). Die moontlikheid bestaan egter dat hy toe steeds op Blaauwkrans geboer het en dat Maria Susanna Jacoba Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 272 van Zyl (b3c2d2e13f5) hier gebore is. Dit is moontlik dat Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl mekaar reeds as kinders geken het, want die plaas Wolwekraal wat ten tye van hulle huweliksbevestiging as sy woonplek aangegee word, is digby Blaauwkrans op die pad tussen Zeekoegat en Rietbron gelee. Daarby tree Jacobus Johannes Gert van Zyl, waarskynlik Maria Susanna Jacoba se vader, op as doopgetuie by die doop van Christiaan Hendrik se ouer broer, Barend Matthys Swanepoel (b6c5d7e3f6) (NGKA: G 64/3/2: 81). 6.4 Woonplek Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5) het hulle waarskynlik na hulle troue op 2 Januarie 1882 op Swanepoelsaanleg gevestig. Christiaan Hendrik se ouer broer, Barend Matthys Swanepoel (b6c5d7e3f6) en die se vrou Getruida Jacoba Venter, het na hulle troue ook op Swanepoelsaanleg aangebly, want op 5 Desember 1883 word hierdie egpaar se derde kind, Johannes Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f6g3), hier gebore (Swanepoel 1999: 487, 488). Hoewel die geboorteplek van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5) se eerste vyf kinders tussen Oktober 1882 en Oktober 1893 nie vermeld word nie, is daar 'n sterk moontlikheid dat hulle almal op Swanepoelsaanleg gebore is. Christiaan Hendrik Swanepoel se vader, Frederik Hendrik (b6c5d7e3), was van 22 April 1879 tot 14 Desember 1897 die eienaar van Swanepoelsaanleg (AK: Transport 430, 22-4-1879; AK: Transportakte 10724, 14-12-1897). Dit is nie duidelik hoe lank Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl op Swanepoelsaanleg (Wolwekraal) geboer het nie. Op 1 April 1884 laat doop hulle hulle eerste kind, Maria Catharina Elizabeth (b6c5d7e3f7g1), Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 273 op Willowmore (NGKA: G 97/3/2: 367). Laasgenoemde gemeente het reeds in 1864 van die NG Gemeente Prins Albert afgestig (Stockenstrom gd: 25). Die volgende drie kinders, Catharina Elizabeth Johanna Swanepoel (1885), Frederik Hendrik Swanepoel (1889) en Salomina Susanna Swanepoel (1890) is egter op Prins Albert gedoop (NGKA: G 64/3/3: 103, 298, 1054). Die vyfde kind, Christiaan Hendrik Swanepoel junior (1893), is op Traka in die distrik Willowmore gedoop (NGKA: G 97/3/3: 260). Die plaas Rietkuil aan die Koukarivier wat oorspronklik aan Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) toegeken is (sien hoofstuk 4), is dig by Traka gelee. Dit is dus moontlik dat Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl by hierdie geleentheid op besoek aan fa m ilie op Rietkuil was. Met die doop van hulle derde jongste seun, Jacobus Johannes Gerrit (b6c5d7e3f7g6), op 9 Februarie 1896 op Beaufort-Wes, word sy woonplek as Platjesrivier aangegee (NGKA: G 12/6/5: gp). Die plaas Plaatjiesrivier nr 321 is in die distrik Beaufort-Wes, suidwes van die dorp gelee (SG: 3222). Byna vier jaar later op 1 November 1899 met die doop van hulle jongste kind, Matthys Frederik Swanepoel (b6c5d7e3f7g8), oak op Beaufort-Wes, word sy woonplek as Putfontein aangegee (NGKA: G 12/6/6: 147). Putfontein nr 320 le oos van Plaatjiesrivier en grens aan laasgenoemde plaas (SG: 3222). Met die onderskeie huweliksbevestigings van hierdie egpaar se oudste drie kinders, Maria Catharina Elizabeth (8 April 1907 op Aberdeen), Catharina Elizabeth Johanna Susanna (27 Januarie 1908 op Beaufort-Wes) en Frederik Hendrik (29 September 1907 op Aberdeen), word hulle woonplek as die plaas Losdoorns aangegee (NGKA: G 37/5/4: nr 225, 236; NGKA: G 12/ 9/ 7: nr 2474; Swanepoel 1999: 490). Volgens mondelinge oorlewering is hierdie plaas gelee in die Aberdeen-distrik (mev B van Eck 1998: onderhoud). 'n Deeglike studie in die Akteskantoor, asook van beskikbare kaarte van die plase in die Aberdeen-distrik, kon egter nie die ligging van die plaas Losdoorns aantoon Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 274 me. Die moontlikheid bestaan egter dat Losdoorns, soos met die verskillende onderverdelings van Wolwekraal in die vorige hoofstuk, byvoorbeeld as portion 3 of portion 1 beskryf word en dat die naam Losdoorns nie op die transportakte aangeteken is nie. Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en sy gesin verhuis in 'n stadium na die plaas Botterkraal naby Zeekoegat in die distrik Prins Albert, want op 28 September 1915 meld sy seun en naamgenoot, Christiaan Hendrik (b6c5d7e3f7g5), in die Prins Albert Huwelilcsregister dat hy 'n boer van die plaas Botterkraal in die distrik Prins Albert is (NGKA: G 64/4/5: nr 1542). Boter Kraal word egter eers op 23 Januarie 1919 geregistreer in die naam van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en ene Pieter Johannes Swanepoel, handeldrywend as Swanepoel en Swanepoel (AK: Transportakte 255, 23-1-1919). Die verwantskap tussen hierdie twee Swanepoels word nie vermeld nie, maar volgens oorlewering was hulle neefs (mev B van Eck: onderhoud 1998). 'n Huldeblyk wat ds Johan Botes van die Groote Kerk in Kaapstad in 1994 na die afsterwe van die 95-jarige Stephanus Johannes Swanepoel (oom Fanie) opstet help om hierdie neef te identifiseer (MS: Botes 1994: 1). Hiervolgens is bogenoemde Stephanus Johannes Swanepoel op 15 April 1898 op die plaas Botterkraal in die distrik Prins Albert gebore (MS: Botes 1994: 1). Dit is klaarblyklik dieselfde persoon wat deur AJ Swanepoel slegs as Stephanus Swanepoel (b6c5d7e16flg4) aangedui word (1999: 512). Hierdie Stephanus Swanepoel is volgens AJ Swanepoel rondom 1897 gebore en was die vierde van vyf kinders (twee seuns en drie dogters) van Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e16fl) en Isabella Gerber (1999: 511). Laasgenoemde Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e16fl) is die enigste neef van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) met die betrokke naam, wat 'n seun Stephanus laat doop het (Swanepoel 1999: 490, 512). Dit blyk dat Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) se ouer broer, Matthys Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 276 Die huidige ingang na Botterkraal 6.5 Kinders uit die huwelik Uit die huwelik tussen Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl word agt kinders gebore, naamlik: g1. Maria Catharina Elizabeth Swanepoel (vernoem na haar ouma aan moederskant) Gebore op 14 Oktober 1882 op Wolwekraal Gedoop op 1 April1883 op Willowmore deur ds AJL Hofmeyr Doopgetuies: Matthys Hendrik Swanepoel Maria Venter (NGKA: G 971312: 367) Trou op 8 April1907 in woonhuis op Aberdeen met Abraham Paul Willem van Eck (wewenaar, gebore c 1883) Adres ten tye van huwelik: Losdoorns, Aberdeen (NGKA: G 37 I 5 I 4: nr 225; Swanepoel1999: 490) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 277 g2. Catharina Elizabeth Johanna Susanna Swanepoel (vernoem na haar ouma aan vaderskant) Gebore op 2 Oktober 1885 Gedoop op 8 Desember 1885 op Prins Albert Doopgetuies: Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f5) Carolina Elizabeth Venter (NGKA: G 64/4/3: 103) Trou op 27 Januarie 1908 op Beaufort-Wes met haar neef, Willem Swanepoel (b6c5d7e3f5g5) van Antjesfontein, Prins Albert, seun van Frederik Hendrik Swanepoel en Carolina Elizabeth Venter, ook haar doopgetuies Adres ten tye van huwelik: Losdoorns, Aberdeen (NGKA: G 12/9/7: nr 2474) Drie kinders uit hierdie huwelik gebore, is al drie jonk oorlede Frederik Hendrik * 17-7-1909 Christiaan Hendrik * 20-4-1915 Baba * 18-10-1918 t 29-10-1918 (Swanepoel1999: 485, 490) Hertrou op 38-jarige ouderdom, op 8 Januarie 1924 in privaat huis, Prins Albert, met 61-jarige wewenaar Matthys Andries de Beer le Grange van Blaauwkrans, naby W olwekraal op pad tussen Zeekoegat en Rietbron. Huweliksbevestiging deur ds DJ le R Marchand Adres ten tye van tweede huwelik: Botterkraal (NGKA: G 64/4/5: nr 1719) g3. Frederik Hendrik Swanepoel (vernoem na sy oupa aan vaderskant) Gebore op 10 Januarie 1889 Gedoop op 7 April 1889 op Prins Albert Doopgetuies: Petrus Johannes Venter Catharina Elizabeth Johanna Swanepoel (b6c5d7e3f2) (NGKA: G 64/3/3: nr 106) Trou op 29 September 1907 in die pastorie op Aberdeen met Martha Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 278 Magdalena van Eck, dogter van W van Eck van Jongetjieslaagte Bruidegom woon op plaas Losdoorns ten tye van huwelik (NGKA: G 37/5/4: nr 236) Oorlede op 11 November 1918, vermoedelik aan griep op Rietbron, Willowmore (Swanepoel 1999: 490) g4. Salomina Susanna Swanepoel (deels vernoem na haar moeder se suster Salomina Jacoba van Zyl) Gebore op 6 Junie 1890 Gedoop op 30 Julie 1890 op Prins Albert Doopgetuies: Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3fl) Johanna Frederika Petronella Venter (NGKA: G 64/3/3: nr 1054) Trou met JP Mathee (Swanepoel1999: 490) g5. Christiaan Hendrik Swanepoel (vernoem na sy vader) Gebore op 2 Oktober 1893 Gedoop op 29 November 1893 op Traka, distrik Willowmore Doopgetuies: Maria Susanna Johanna van Zyl Pieter Johannes Swanepoel, (b6c5d7e3f1) sy vader se broer Johanna Frederika Petronella Swanepoel (nee Venter) (NGKA: G 97/3/3: nr 57) Trou op 28 September 1915 op Zeekoegat, Prins Albert, met Maria Johanna Marais, dogter van Abraham Francois Bosman Marais en Elizabeth Maria Gouws (Maria Johanna Marais sterf op 25 Januarie 1973 en word begrawe op Prins Albert) (NGKA: G 64/4/5: nr 1542) Oorlede op 30 Januarie 1948 in Rondebosch Hospitaal, Kaapstad en word begrawe in Woltemade begraafplaas, graf nr 61240B Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 279 (KAB: MOOC 4230, 1953) g6. Jacobus (Kootjie) Johannes Gerrit Swanepoel (vernoem na sy oupa aan moederskant) Gebore op 28 Oktober 1895 op Plaatjiesrivier Gedoop op Beaufort-Wes op 9 Februarie 1896 deur ds GA Maeder Doopgetuies: Pieter Johannes Venter Catharina Elisabeth Swanepoel (b6c5d7e3f2), sy vader se suster (NGKA: G 12/6/5: gp) Oorlede op 14 November 1939 op Prins Albert Boer aanvanklik saam met sy broer Christiaan Hendrik op Botterkraal Later bakkery- en kafee-eienaar op Prins Albert Ongetroud Begrawe op Botterkraal (KAB: MOOC 66870, 1939; KAB: MOOC 6/9/5178; mev B van Eck 1998: onderhoud) g7. Pieter Johannes Swanepoel (vernoem na sy vader se oudste broer, asook sy grootoupa Swanepoel) Gebore c 1997 Blykbaar ongedoop oorlede (mev B van Eck 2002: onderhoud) g8. Matthys (Thys) Frederik Swanepoel (vernoem na sy vader se tweede oudste broer, asook sy grootoupa Booyens) Gebore 10 Maart 1899 op Putfontein Gedoop op 11 Mei 1899 op Beaufort-Wes Doopgetuies: Jan Abraham Weyers Anna Christina Francina geb Weyers (NGKA: G 12/6/6: 147) Oorlede vermoedelik op De Aar Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 280 Ongetroud (mev B van Eck 1998: onderhoud) 6.6 Leefwyse Soos vroeer in hierdie hoofstuk gemeld, was Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) 17 jaar en Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5) 15 jaar oud toe hulle op 2 Januarie 1882 getroud is (NGKA: G 64/4/3: nr 760). Tien maande later, op 14 Oktober 1882, word hierdie egpaar se eersteling gebore en maak hulle op jeugdige ouderdom kennis met die verantwoordelikheid van ouerskap. Teen hierdie agtergrond is dit nie vreemd dat daar drie jaar verloop het voordat hulle tweede kind gebore is nie. Oor 'n tydperk van 17 jaar is agt kinders uit hierdie egpaar se huwelik gebore en met die geboorte van haar agtste en laaste kind op 10 Maart 1899, was Maria Susanna Jacoba van Zyl net 32 jaar en 11 maande oud. Die Anglo-Boereoorlog van 1899 tot 1902 het ook vir die gemeenskap van Prins Albert verreikende gevolge ingehou. Nie alleen het boorlinge van die dorpie hulle by die Boeremagte aangesluit nie, maar tweedrag, verwydering en broedertwis het ook onder die ingesetenes voorgekom. Predikante van die NG Kerk is deur die Britte daarvan verdink dat hulle die Boeresaak simpatiek gesind was en ondersteun het. Na die afkondiging van krygswet in die Kaapkolonie het ook die posisie van ds AG du Toit van Prins Albert erg onseker geraak. Op 6 Oktober 1900 is hy gevolglik deur die kerkraad verlofvan afwesigheid toegestaan, sodat hy boere-krygsgevangenes in Groenpunt in Kaapstad geestelik kon gaan bystaan (Stockenstrom gd: 62 - 63). Hoewel hy in Desember 1900 na sy gemeente teruggekeer het, is verlof in Julie 1901 weer aan horn toegestaan om na goeddunke onder die boere-krygsgevangenes te gaan arbei. Hy het gevolglik in dieselfde maand nog na Portugal vertrek waar hy as kapelaan vir die Afrikaners in ballingskap opgetree het. Eers in Augustus 1902 was hy weer terug in die gemeente Prins Albert. Vir 'n deel van hierdie tydperk het eerwaarde Kloppers as plaasvervanger vir ds AG du Toit opgetree. Die huidige NG Kerkgebou is ook tydens die oorlog as 'n Britse fort ingerig (Stockenstrom gd: 62-63; Marincowitz Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 281 2000: gp). Die siek kommandant Gideon Scheepers is juis op die plaas Kopjeskraal in die distrik Prins Albert in hegtenis geneem nadat hy en sy kommando voorrade van die winkels op Klaarstroom en Zeekoegat opgekommandeer het. Ander boerekommando's het ook in 1901 deur die distrik beweeg en tussen Klaarstroom en Prins Albert het 'n skermutseling plaasgevind waarin 'n Boer en 'n Brit gesterf het (Marincowitz 2000: gp). Die jare net voor en tydens Uniewording in 1910 het ongekende ekonomiese voorspoed vir die dorp Prins Albert en ook die distrik ingehou. In hierdie tyd het die volstruisbedryf 'n bloeitydperk beleef en vrugteboorde, wingerde en selfs doringbome het op groat skaal plek gemaak vir lusernkampe. Veral die dorp het as gevolg hiervan 'n gedaanteverwisseling ondergaan en in sommige gevalle het mense hulle aan uitspattige weelderigheid skuldig gemaak (Stockenstrom gd: 70). Teen 1914 het die daling in verepryse die plaaslike weekblad De P1'ince Albert V1'iend genoop om die hoofartikel aan boerdery in die Prins Albert-distrik te wy. Hieruit blyk dit dat daar in daardie stadium hoofsaaklik op twee tipes boerdery gekonsentreer is. Waar daar genoeg water was en lusern verbou kon word, is daar met volstruise geboer. In die droer streke is daar op skaapboerdery gekonsentreer (De Prince Albert Vriend 4/3/1914). Die beskikbare inligting dui daarop dat Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) horn deurgaans op skaapboerdery toegespits het en dat hy hoofsaaklik met Afrikanerskape geboer het. Dit word bevestig deur sy kleindogter, Elizabeth Maria (Bettie) Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h2), se vertelling dat haar vader in 'n stadium na Colesberg gereis het om merinoskape te gaan koop (mev B van Eck 1998: onderhoud). Daarby word daar in Christiaan Hendrik Swanepoel se sterftekennis vermeld dat hy nadat hy sy plaas Botterkraal in Januarie 1927 aan twee van sy seuns oorgedra het, steeds 60 Afrikanerskape Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 282 aangehou het (KAB: MOOC 17452, 1927). 'n Opname wat in 1917 by die gevangenis op Prins Albert gemaak is, gee 'n goeie aanduiding van die lae reenval waaraan die gebied onderworpe is. Hoewel die eenhede waarin die reenval gemeet is, nie vermeld word nie, is dit heel waarskynlik in duim gemeet. Die reenvalsyfers lyk soos volg: Januarie 0.07dm (1.77 mm) Februarie 2.65dm (67.31 mm) M a art 2.15dm (54.61 mm) April 2.01dm (51.05 mm) Mei 0.02dm (0.5 mm) Junie 0.72dm (18.28 mm) Julie 1.45dm (36.83 mm) Augustus 0.09dm (2.28 mm) September 0.10dm (2.54 mm) Oktober 0.76dm (19.3 mm) November 0.24dm (6.09 mm) Desember O.OOdm (0 mm) Totaal 10.26dm (260.6 mm) (De Prince Albert Vriend 9/1/1918) Uit reenvalsyfers vir die vroee twintigerjare blyk dit dat 1918 'n besondere goeie Jaar was: 1921 1922 1923 1924 (Haak 1999: 59) 14.48 duim (367.79 mm) 5.43 duim (137.92 mm) 7.35 duim (186.69 mm) 4.17 duim (105.92 mm) Op Woensdag 2 September 1914 word daar in De Prince Albe11: V1-iend sterk voorbrand gemaak vir die stigting van 'n Boerevereniging vir Prins Albert om Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 283 boerdery-belange in die distrik te bevorder. Vier jaar later, op 20 Januarie 1918, word daar met groot opgewondheid in dieselfde koerant berig oor die besondere sukses wat met die dorp se eerste landbou-tentoonstelling behaal is. Die lewe op 'n afgelee plaas het ook heelwat gevare ingehou en in 'n noodgeval kon doktershulp selde betyds verkry word. Op 4 Maart 1914 berig De Prince Albert Vriend byvoorbeeld dat ene Smidlin op Botterkraal besig was om lusern te sny toe hy deur 'n geel-kapel aan die hand gepik is. Ten spyte van die feit dat hy die gif uit die bytplek gesuig en 'n gloeiende kool op die wond geplaas het het hy sy bewussyn verloor. Hy het eers weer bygekom nadat 'n dokter horn onder hande gehad het en het uiteindelik hers tel. In 1918 het die gevreesde Spaanse griep oor die hele wereld verwoesting gesaai en oak in die distrik Prins Albert sy tol geeis. Dit blyk uit amptelike syfers dat 139 471 Suid-Afrikaners, waaronder 11 726 blankes, tussen September en November 1918 aan hierdie siekte gesterf het (Cameron & Spies 1986: 240). In sommige dorpe het alle winkels toegemaak en was daar feitlik geen mense op straat nie. Weens die vinnige tempo waarteen mense gesterf het, was dit onmoontlik orn betyds genoeg doodskiste te verskaf en afsonderlike grafte te grawe. Baie mense is dus in lang slote sander kiste begrawe. Ook Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl se gesin het nie die griep vrygespring nie. Op 27 Oktober 1918 sterf hulle skoonseun, Willern Swanepoel (b6c5d7e3f5g5), eggenoot van Catharina Elizabeth Johanna Swanepoel (b6c5d7e3f7g2), op 31-jarige ouderdom. Twee dae later sterf hierdie egpaar se 11 dae oue ongedoopte baba ook (Swanepoel 1999: 485). Die egpaar het ook twee ouer seuns, Frederik Hendrik (b6c5d7e3f5g5h1) en Christiaan Hendrik (b6c5d7e3f5g5h2) gehad, wat beide jonk oorlede is. Hoewel hulle sterfdaturns nie bekend is nie, kan die moontlikheid nie uitgesluit word dat hulle ook griep­ slagoffers was nie. As 33-jarige weduwee gaan woon Catharina Elizabeth Johanna Swanepoel (b6c5d7e3f7g2) hierna by haar ouers op Botterkraal totdat sy op 8 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 284 Januarie 1924 met die 61-jarige Matthys Andries de Beer le Grange, 'n wewenaar van die plaas Blaauwkrans, in die huwelik tree (NGKA: G 64/4/5: nr 1719). Dit was egter nie die einde van die tragedie nie, want op 11 November 1918 sterf Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl se oudste seun, Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g3), in die ouderdom van 29 jaar en 10 maande op Rietbron (Swanepoel 1999: 490). Hoewel die oorsaak van dood nie vermeld word nie, is die moontlikheid groat dat hy ook 'n slagoffer van die Spaanse griep was. In 1914 het die plaaslike weekblad, De Prince Albert Vriend, weekliks 'n lys van billike pryse van eetware, soos goedgekeur deur die Komitee van Algemene Handelaars van Prins Albert, gepubliseer. Hoewel daar toegegee word dat winkeliers in die distrik se pryse effens hoer mag wees om vervoerkoste te dek, word verbruikers aangemoedig om buitensporige pryse en uitbuiting aan magistraat WAB Rowan op Prins Albert te rapporteer. Nie alleen bied hierdie lyste 'n goeie aanduiding van die koste van kruideniersware aan die begin van die Eerste Wereldoorlog nie, maar dit dui ook aan watter artikels in daardie stadium tot die huisvrou se beskikking was. Die lys wat op 2 September 1914 gepubliseer is, lyk soos volg: Flour, Koloniaal, 3d per lb Boer Meel, 21hd per lb Suiker, witte, 31h_d per lb Suiker, gee!, 31h_ d per lb Rijst, 31h_ d per lb Kaas, ls per lb Melk, Milkmaid, 9d per grate blik Melk, anderemaaksels, 7d per blik Mielie Meel, 2d per lb Oatmeal, 3s 6d per blik Olie, 6d per bottel, Bs 3d per blik Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kaarsen, per 16 oz pak, 6d Vuurhoutjies, 6 d per pak jam, 7d tot 10d per 1lb blik Erwten, split, 4d per 1lb blik Gort, 41/2d per lb Bonen, 4d per lb Koffie, (Rio, rauwe), Sd tot 11d per lb Koffie, betere kwaliteit, 1s 1d per lb Koffie, gemengd, 1s 6d tot 1s 9d per lb Thee, Mazawattee, 2s 6d per lb Lard, 1 s 3d per lb Zeep, blauwe, 6d per steen 285 In die vroee twintigerjare van die vorige eeu het Christiaan Hendrik Swanepoel se seun en naamgenoot, Christiaan Hendrik (b6c5d7e3f7g5), horn met sy gesin op Botterkraal gevestig en saam met sy vader geboer. Volgens sy kleindogter, Elizabeth Maria Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h2), het haar oupa die bynaam Chrisjan Grootvoet gedra. Die volgende skrywe van Elizabeth Maria Swanepoel (later van Eck) bied 'n goeie beeld van haar grootouers en die leefwyse op Botterkraal (MS Van Eck gd: 1). My oupa Swanepoel was 'n groat sterk man. Ons was baie lief vir ham gewees. Sy opsonuning van mense was raak. Hy was 'n baie goeie skut gewees. Met skyfskiet op Zeekoegat, waar almal bymekaar gekom het, het hy altyd met die eerste prys weggestap. Ons kinders was baie hartseer toe ons gdwor het dat 1ny oupa per ongeluk gewond is tydens 'n skietongeluk. Hy is in sy skouer gewond, maar deur baie gebede het hy vinnig hers tel . My oupa was bekend vir sy gasvryheid en liefde vir mense. As daar mense aankorn, nwes hulle uitspan en dan is daar voer vir hulle perde gesny en hulle moes oorbly vir die nag. Hy het 'n baud vleis vir hulle gegee om oar te bly en lekker te gesels. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 286 Ons speel so graag in die tuin. Ons probeer skoenlappers met ons hoede slaan tussen die lusern wat blou in die blom staan. Ons het seker baie lusern plat getrap. My broer slaan na 'n skoenlapper wat op 'n jong moerbeiboom sit. 'n Koringkriek wat oak onder die blare gesit het, spuit 'n geel straal in my broer se oog. Ons speel nog so heerlik toe Oupa by die tu.inhekkie inkom met sy windbuks. Ons was bang vir die windbuks en is soos 'n stuk seep by Oupa verby uit die tuin uit. Oupa het net lekker vir ons gelag. Een dag kom die polisieman, mnr fohnson, daar aan. My oupa seek moet die perd koud lei . Ek skrik my boeglam, want ek is baie bang die perd tmp rny raak met sy groat pate wat so plof, plof hier agter my. Ek kyk meer on1 as wat ek voor rny kyk. Oupa het een oggend in die buitekamer aan sy sakhorlosie sit en werk. Toe tny ouma horn kry, sit hy met sy sakhorlosie nog so in sy hand. Dood. Ons was toe nog op die buurplaas, Tierberg, toe my pa ons kont haal het. Toe hulle Oupa se groat trammel oopgemaak het, was daar groat oranje blikke tnet kruit en patrone in, wat nog vir die ou voorlaaiers gebruik is. My oupa se neef Piet Swanepoel, was oak net so 'n groat man soos 1ny oupa. Hy het baie plase gehad. Sy een plaas Ganskraal, wat aan ons plaas (Botterkraal) gegrens het, nwes rny pa oak na gekyk het en ons moes die diere daar versorg het. Eendag speel ons weer so lekker in die rivier. My pa en oom Piet kom daar aangestap. Ons nael uit die water uit en omn Piet skree: "Haai julle klein Grootvoete, ek wiZ eendag ju.lle name in die koerante sien". Ons het nie geweet van sakgeld nie. Ons het ver in Ganskraal se veld geloop en wol en bene opgetel, wat my ouma langs die stal in die koelte vir ons in sakke gestop het am dit die volgende dag by Zeekoegat se winkel te gaan verkoop. Met 'n gedeelte van die geld het ons lekkers en koeldrank, tnet die albaster in die bottel se nek, gekoop. Die ander geld het Ouma vir ons gebere. Terwyl Ouma die sakke vol stop, staan ek en kyk na die perde wat so op die grand om en am rol. My oom staan daar eenkrznt en hout kap. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 287 My ou1na het oak met die droogtetye turksvyblare stukkend gekap op 'n kru.iwa am vir die skape te gaan gooi. (MS: Van Eck gd: 1) 6.7 Testament en afsterwe van Christiaan Hendrik Swanepoel Op 26 Maart 1926 het Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl die volgende testament opgestel: Ons die ondergetekende, Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Su.sannn facoba Swanepoel, gebore Van Zyl, egteliede woonagtig op Boterkraal in die distrik Prins Albert, herroep hiermee alle vorige testarnente en andere akte van uiterste wil en verklaar die ons laaste wiZ en testament. As die enigste en universeele erfgenaam van geheel ons boedel en al ons goedere, roerende smuel as onroerende, benoem en stel ons hiermee aan al ons kinders uit die ons huwelik verwek, in gelyke dele, en by die vooroorlede van een of meer van hunner dan hun ............ afstammelingen, staaksgewyse. DIE LANGSLEWENDE ONSER SAL EGTER IN VOL BESIT BL Y VAN GEHEEL ONS BOEDEL TOT NA SY OF HAAR DOOD. As Eksekuteur of Eksekutries van die ons testament benoent en stel ons hiermee aan die langslewende onser en na die dood van die langslewende dan ons twee seuns Christiaan Hendrik Swanepoel en facobus fohannes Gert S·wanepoel gezuende aan hen alle mag in die regte toegelaat viral die van assumpsie. Ons behou vir ons die reg om enig tyd enig veranderinge in aanvullinge aan die ons testament te maak hetsy by aparte [ ... ] of aan die voet hiervan. Aldus gemaak en getekend op Boterkraal distrik Prins Albert op die 26 ste dag van Maart 1926 in die teenwoordigheid van die ondergetekende getuie. Getuie: l.f.Liebenberg Testateu.re: CH. Swanepoel F.H. Venter M.S.f. Swanepoel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 288 Maria Susanna Jacoba Swanepoel onderteken die sterftekennis as eksekutries testamentair (KAB: MOOC 17452, 1927). Op Maandag 14 November 1927 sterf Christiaan Hendrik Swanepoel senior in die woonhuis op Botterkraal en word in die begraafplaas op die plaas begrawe (KAB: MOOC 17452, 1927; KAB: MOOC 60556, 1938). Hierdie begraafplaas huisves 8 herkenbare grafte en was in 1998 in 'n erg vervalle toestand. Die begraafplaas op Botterkraal in 1998 Die begraafplaas op Botterkraal en soos dit tans (2002) daar uitsien - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 289 Deur die toedoen van die skrywer is die draadomheining sedertdien herstel en word die begraafplaas periodiek deur die huidige plaasopsigter skoongemaak. Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7) se graf is van 'n sementgrafsteen voorsien, soortgelyk aan die een op die graf van Johanna Jacomina Louisa Visser, eerste vrou van Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3flgl), op Venterskraal (Komme~ieskraal), wat in die vorige hoofstuk bespreek is. In beide gevalle is die inskripsie aan die agterkant van die grafsteen aangebring en nie aan die voorkant soos die algemene gebruik is nie. Beide grafstene is erg verweer en die inskripsie op Christiaan Hendrik Swanepoel se graf is heeltemal onleesbaar. Die grafte van Christiaan Hendrik Swanepoel (links) en Maria Susanna Jacoba van Zyl (regs) Die oorblywende grafte in die begraafplaas op Botterkraal is nooit van grafstene voorsien nie, of dit het met verloop van tyd heeltemal verweer. Dit is dus onmoontlik om daaruit vas te stel watter persone daar begrawe le. Volgens Elizabeth (Bettie) Maria Swanepoel (b6c5d7e3£7g5h2), 'n kleindogter van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13£5), wat op Botterkraal groot geword het en tot in die laat jare sewentig van die vorige eeu op Prins Albert gewoon het en die begraafplaas gereeld besoek Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 290 het huisves dit die volgende persone se grafte (mev B van Eck 1998: onderhoud): Prins Albert Theodaris Louis Van Eck * 23-07-1940 t Jan 1942 Maria Susa1ma Jacoba Swanepoelnee van Zyl * 15-04-1866 t 17-7-1938 Christiaan Hendrik Swanepoel * 14-07-1864 t 14-11-1927 Jacobus Johaimes Gerrit Swanepoel * 28-10-1895 t 14-11-1939 Maria Susa1ma J a eo ba Swanepoel * 11-6-1919 t 14-8-1940? Louisa Petronella Swanepoel * 3-8-1925 t 8-12-1938? Begraafplaas op Botterkraal Willowmore Onbekend Onbekend r Noord Noord Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 291 Die persone wat op Botterkraal begrawe le, is: -Theodaris Louis van Eck, 'n agter-kleinseun van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl. Theodaris Louis van Eck was die oudste seun van Joseph Willem van Eck en Elizabeth Maria (Bettie) Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h2) en het op die plaas Tierberg in 'n dam verdrink. -Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5), eggenote van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7). -Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7), eggenoot van Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5). -Jacobus Johannes Gerrit Swanepoel (b6c5d7e3f7g6), seun van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5). -Maria Susanna Jacoba (Miemie) Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h3), kleindogter van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5). Sy is op Botterkraal aan rumatiekkoors oorlede. -Louisa Petronella (Louisa) Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h7), kleindogter van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susannna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5). Sy is op Zeekoegat oorlede aan ruggraatkoors (mev B van Eck 1998: onderhoud). Die kinders wat in Christiaan Hendrik Swanepoel se sterftekennis verrneld word, is: 1. Maria Catharina Johanna (b6c5d7e3f7g1) 2. Catharina Johanna Elizabeth (b6c5d7e3f7g2) 3. Salomina Susanna (b6c5d7e3f7g4) 4. Christiaan Hendrik (b6c5d7e3f7g5) 5. Jacobus Johannes Gert (b6c5d7e3f7g6) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 292 6. Matthys Frederik (b6c5d7e3f7g8) 7. Kinders van Frederik Hendrik (b6c5d7e3f7g3), oorlede 11 November 1918, Rietbron, Willowmore: Christiaan Hendrik (b6c5d7e3f7g3,f ) Cornelia (b6c5d7e3f7g3,f ) Frederik Hendrik (b6c5d7e3f7g3,f ) Abraham (b6c5d7e3f7g3,f ) Francina (b6c5d7e3f7g3,f ) Christiaan Hendrik Swanepoel laat by sy afsterwe los goedere ter waarde van meer as £300 na. Slegs die volgende goedere word egter vermeld: 60 Afrikanerskape £22 10 s 1 Verewaentjie (Buggy Kar) £10 1 Oop kar £5 Huisraad £10 (KAB: MOOC 17452; 1927) 6.8 Laaste lewensjare van Maria Susanna Jacoba van Zyl Dit blyk uit Maria Susanna Jacoba van Zyl se sterftekennis dat sy na die afsterwe van haar man steeds by haar seun Christiaan Hendrik Swanepoel en sy vrou Maria Johanna Marais op Botterkraal gewoon het. Sy en haar seun Jacobus Johannes Gerrit (Kootjie) gaan kuier ook vir 'n tyd by haar dogter Catrina (b6c5d7e3f7g2) in Johannesburg, voordat hulle random 1931 na Prins Albert verhuis, waar sy die laaste sewe jaar van haar lewe deurbring (mev B van Eck 1998: onderhoud). Op 17 Julie 1938, in die jaar van die simboliese Ossewatrek, sterf Maria Susanna Jacoba van Zyl in die ouderdom van 72 jaar en 3 maande en word op Botterkraal by haar man ter ruste gele (KAB: MOOC 60556, 1938). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 293 6.9 Nalatenskap Uit Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl se huwelik is vyf seuns en drie dogters gebore. Hoewel sewe kinders volwassenheid bereik het, het die jongste twee oorlewende seuns, Jacobus Johannes Gerrit (b6c5d7e3£7g6) en Matthys Frederik (b6c5d7e3£7g8) Swanepoel, nooit in die huwelik getree nie en dus ook nie 'n nageslag gehad nie. Chrisjan Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) Kooljie Swanepoel (b6c5d7e3f7g6) Thys Swanepoel (b6c5d7 e3f7 g8) Die oudste seun, Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7g3), is op 29 Julie 1907 op Aberdeen getroud met Martha Magdalena van Eck van Jongetjes Laagte (NGKA: G 37 I 5 I 4: nr 236). Uit hierdie huwelik is drie seuns en twee dogters gebore. Op 11 November 1918 sterf Frederik Hendrik op Rietbron in die distrik Beaufort-Wes in die ouderdom van 29 jaar en laat sy weduwee agter met vyf jong kinders waarvan die ouderdomme gewissel het tussen een maand en 10 jaar (Swanepoel 1999: 490). Soos vroeer gemeld, is die oorsaak van Frederik Hendrik se vroee dood onbekend, maar hy was na alle waarskynlikheid 'n slag offer van die 1918 griep-epidemie. Die volgende seun, Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7g5), is op 28 September 1915 op Zeekoegat in die distrik Prins Albert in die huwelik bevestig met Maria Johanna Marais (NGKA: G 641415: nr 1542). Uit hierdie huwelik is vyf seuns en ses dogters gebore. Die lotgevalle van hierdie gesin word in die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 294 volgende hoofstuk breedvoerig bespreek. Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl se oudste dogter, Maria Catharina Elizabeth Swanepoel (b6c5d7e3f7g1), is op 8 April 1907 op Aberdeen getroud met Abraham Paul Willem van Eck van die plaas De Pannen in die Aberdeen-distrik (NGKA: G 37 I 5 I 4: nr 225). In hierdie stadium is dit onbekend of daar enige kinders uit hierdie huwelik gebore is. Die tweede dogter, Catharina Elizabeth Johanna Swanepoel (b6c5d7e3f7g2), is op 27 Januarie 1908 op Beaufort-Wes getroud met haar neet Willem Swanepoel (b6c5d7e3f5g5), van die plaas Antjesfontein in die distrik Prins Albert (NGKA: G 121917: nr 2474). Soos vroeer in hierdie hoofstuk gemeld, sterf Willem Swanepoel op 27 Oktober 1918 op 31-jarige ouderdom. Hoewel drie kinders uit hierdie huwelik gebore is, is al drie op 'n jong ouderdom oorlede. Die jongste, 'n ongedoopte baba, is gebore op 18 Oktober 1918 en sterf elf dae later op 29 Oktober 1918 (Swanepoel1999: 485). In al drie gevalle is die oorsaak van dood onbekend, maar die moontlikheid bestaan dat die griep-epidemie van 1918 veral in laasgenoemde geval 'n rol gespeel het. Op 8 Januarie 1924 hertrou die 38-jarige Catharina Elizabeth Johanna Swanepoel op Prins Albert met die 61-jarige Matthys Andries de Beer le Grange (NGKA: G 641415: nr 1719). Laasgenoernde was 'n wewenaar van die plaas Blaauwkrans in die distrik Prins Albert. Dit is nie bekend of daar enige kinders uit hierdie tweede huwelik gebore is nie. Oar Salomina Susanna Swanepoel (b6c5d7e3f7g4), jongste dogter uit Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl se huwelik, is daar rnin bekend. Volgens AJ Swanepoel is sy met ene JP Matthee in die huwelik bevestig (1999: 490). Dit is egter nie bekend of daar enige kinders uit hierdie huwelik gebore is nie. Ten spyte van die feit dat Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Susanna Jacoba van Zyl sewe kinders tot volwassenheid sien opgroei het het hulle ' n relatief klein Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 295 nageslag gehad. Uit bogenoemde gegewens blyk dit dat hierdie nageslag hoofsaaklik voortspruit uit twee van hulle sewe kinders, te wete Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g3) en Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 296 6.10 Bylaag 1: Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3t7g3) * 10-1-1889 "'7--4-1889 Prins Albert t 11-11-1918 Rietbron, Willowmore X 29-7-1907 Aberdeen Martha Magdalena van Eck dogter van Wvatt Eck * C 1887 X Comelia Elizabeth NN b6c5d7e3t7g3h1 Christiaan Hendrik Swanepoel * c 1908 t 21-5-1954 Aberdeen t x Willowmore Jacumina Magrieta Johamw Swanepoel t (Swanepoel 1999: 490) b6c5d7e3f7g3h2 Cornelia Elizabeth Swanepoel * 1910 t X b6c5d7 e3f7 g3h3 Frederik Hendrik Swanepoel * 23-3-1913 "'19-4-1914 Rietbron t X b6c5d7e3f7g3h4 Abraham Willem Paul Swanepoel * 18-11-1916 "' 25-4-1917 Rietbron t X b6c5d7e3f7g3h5 Francis Magdalena (Francina Maria?) Swanepoel * 27-10-1918 "'9-1-1919 Beaufort-Wes t X Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 297 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3t7g5) * 2-10-1893 "'29-12-1893 Traka, Willowrnore t 30-1-1948 Rondebosch, Kaapstad 0 Wolternade Begraafplaas, Kaapstad X 28-9-1915 Zeekoegat, Prins Albert M aria J oh ann a Marais (b2c2d6e1t7g6h3i7) dogter van Abraham Franco is Bosuum Marais (b2c2d6e1pg6h3) * 20-1-1892 Nooitgedacht x 28-7-1880 Beaufort-Wes "' 13-3-1892 F raserbu rg Elizabeth Maria Gouws (b3c4d1 e1f1g?h3) t 25-1-1973 Prins Albert 0 Prins Albert b6c5d7e3t7g5h1 b6c5d7e3f7g5h2 b6c5d7 e3t7 g5h3 b6c5d7 e3t7 g5h4 b6c5d7 e3f7 g5h5 b6c5d7e3f7g5h6 b6c5d7 e3t7 g5h7 b6c5d7 e3f7 g5h8 b6c5d7e3t7g5h9 b6c5d7 e3t7 g5h1 0 b6c5d7e3t7g5h11 Christiaan Elizabeth Maria Susanna Abraharn Frederik Jacobus Louisa Salornina Sophia Anna Francina Matthys Hendrik M aria Jacoba Francois Bosrnan Hendrik Johannes Gert Petronella Susanna Magdalena Christina Frederik Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel * 11-1-1917 * 5-4-1918 * 11-6-1919 * 24-8-1920 * 14-7-1922 * 28-1-1924 * 3-8-1925 * 25-12-1927 * 17-9-1929 * 16-7-1934 * 14-7-1935 "' 8-12-1920 Botterkraal Botterkraal Botterkraal Botterkkraal Botterkraal Botterkraal Botterkraal "'15-3-1917 "' 18-6-1918 "' 3-7-1919 Zeekoegat "'21-9-1922 "' 13-3-1924 "' 20-1-1926 "' 22-3-1928 "' 22-3-1928 " 16-7-1934 "' 28-12-1935 Zeekoegat Zeekoegat Prins Albert Zeekoegat Zeekoegat Prins Albert Prins Albert Prins Albert Zeekoegat Zeekoegat t 15-9-1996 t 14-8-1940 t 27-6-1984 t26-4-1993 t 8-12-1938 t 6-9-2001 t 23-5-1991 Robertson Botterkraal Jan Kernpdorp Villie rsdorp Zeekoegat Robertson Prins Albert 0 Robertson 0 Botte rkraal 0 J Kernpdorp 0 Villie rsdorp 0 Botterkraal 0 Robertson 0 Prins Albert X 14-5-1945 X 25-6-1940 Prins Albert X X 18-4-1944 X 11-10-1952 Ongetroud X ?-8-1952 X 8-12-1947 X C 1956 Ongetroud Beaufort-Wes Prins Albert Ongetroud Calvinia Beaufort-Wes Middelburg Worcester Beaufort-Wes Wellington M aria Joltamta Joseph Willem Elsie J ohamra Emmere11tia Mpurnalanga Sarel Jacobus Nicolaas Ockert Susamra va11 Eck Wilhelmina Johamta Susamra Nel Johamres Era sums Magdale11a * 23-7-1916 Louw van der Jacoba * 3-8-1919 Jacobus Ras * Verwey t 11-4-1944 * 5-2-1926 Westlwize11 Potgieter t 8-6-1989 * 23-11-1924 t c 1962 * 1-11-1922 0 Armoed t 5-12-1968 * 15-2-1924 * 2-8-1935 0 Robertson t 22-7-1988 t 25-4-1986 Durban t 6-6-1995 0 Villiersdorp XX 28-12-1962 Beaufort-Wes 0 Durban 0 J Kernpdorp Prins Albert 0 Beaufort-Wes Pieter Carel Joubert * 4-1-1932 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 298 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl Jacobus Johannes Gerrit Swanepoel (b6c5d7e3f7g6) • 28-10-1895 Wolvekraal "'9-2-1896 Beaufort-Wes t14-11-1939 Prins Albert Ongetroud Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 299 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl Pieter J ohannes Swanepoel (b6c5d7e3f7g7) • c 1797 t Ongedoop (mev B van Eck 1998: onderhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kinders en kleinkiNders van Christiaan Hendrik Swane · Matthys Frederik Swanepoel (b6c5d7e3f7g8) * 10-3-1899 "' 11-5-1899 'I ~eoufo" w~ DeAar Ongetroud 300 b6c5d7e3f7 en Maria Susanna Jacoba van Z 1 ~J. .to. 't:,..J. .. , Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za " AI List ~Miin7 \ l -- \ ' VIaklonttt• 325 '· I 1.. ') kltiowmrnl• ' · ~-... 1PW11omt111 320 Plnfoll.;.,.._.. / r~ .;_ ...._; Jagi~~ Jegen Krool 327 j ·, T Vllkti,lou Aftljls F~nt11n 14 '- \ l r / l11ukrnl 24 ·IOU -AaqtufOftlllll' I \ J \ ---..., Se-ill lop 3&4 '-, •Uiddelplul T ulplugt.e • -tUJi l!evt• 361 ~ ..... __... r I I Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 302 HOOFSTUK7 CHRISTIAAN HENDRIK SWANEPOEL EN MARIA JOHANNA MARAIS gebore: 2 Oktober 1893 oorlede: 30 Januarie 1948 gebore: 19 Janaarie 1892 oorlede: 25 Januarie 1973 7.1 Geboorte, herkoms en jeugjare van Christiaan Hendrik Swanepoel Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) is die vyfde van agt kinders en die tweede van vyf seuns van Chlristiaan Hendrik Swanepoel seni@r (b6c5d7e3f7) en Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5) (figuur 24). Volgens sy doopinskrywing in die Doopregister van die NG Gemeente Willowmore, is hy gebore op 2 Oktober 1893 en word hy op Sondag 29 November 1893 op Traka in die distrik Willowmore gedoop deur ds JA Beyers (NGKA: G 97/3/3: nr 260). Die doopgetuies se name word aangegee as Maria Susanna .. Johanna van Zyl, Pieter Johannes Swanepoel enNf~hanna Frederika Petronella Swanepoel. Met die eerste oogopslag lyk laasgenoemde twee na Christiaan Hendrik Swanepoel se oorgrootouers Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) en Johanna Frederika Petronella Swanepoel (b7cld2). Pieter Johannes Swanepoel is egter reeds op 26 Maart 1885 oorlede, terwyl Johanna Frederika Petronella Swanepoel random 1840 oorlede is (KAB: MOOC 6/9/220, 822). Die laaste twee doopgetuies is dus Christiaan Hendrik Swanepoel senior (b6c5d7e3f7) se oudste broer Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e3fl) en sy eggenote Johanna Frederika Petronella Venter (Swanepoel 1999: 482). Die eerste doopgetuie is moontlik sy ma, hoewel haar naam as Maria Susanna Johanna van Zyl aangegee word. Dit kan egter ook 'n familielid van Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5) wees. Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) se geboorte- of woonplek word nie Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 303 in die doopregister aangegee me, maar volgens sy sterftekennis is hy in die Willowmore-distrik gebore (KAB: MOOC 4230, 1953). Uit die bespreking van sy ouers se woonplek ~ aie vorige hoofstuk, wil dit '¥oorkom of hy moontlik op Swanepoelsaanleg, 'n deel van die oorspronklike Wolwekraal nr 17 in die distrik Prins Albert gebore is. Volgens die doopinskrywings van sy twee jonger broers, Jacobus Johannes Gerrit Swanepoel (b6c5d7e3f7g6) en Matthys Frederik Swanepoel (b6c5d7e3f7g8) in 1896 en 1899 onderskeidelik in die Beaufort-Wes Doopregister, blyk dit dat Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) 'n deel van sy eerste tien le-wensjare op die aangrensende pmse Plaatjiesrivier nr 321 en Putfontein nr 320 suidwes van Beaufort-Wes deurbring (NGKA: G 12/6/ 5: g.p; NGKA: G 12/6/6: 147). Rondom 1907 woon Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) se ouers op Losdoorns in die distrik Aberdeen en in 1915 bevind hy horn as 21-jarige jong man op Botterkraal in die distrik Prins Albert (NGKA: G 37/ 5/ 4: nr 225 & 236; NGKA: G 64/4/ 5: nr 1542). Soos reeds gemeld, was Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) een van agt kinders, naamlik: b6c5d7e3f7g1 b6c5d7e3f7g2 b6c5d7 e3f7 g3 b6c5d7e3f7g4 b6c5d7 e3f7 g5 b6c5d7 e3f7 g6 b6c5d7e3f7g7 b6c5d7e3f7g8 M aria Catharina Frederik Salornina Christiaan Jacobus Pieter Matthys Catharina Elizabeth Hendrik Susanna Hendrik Johannes Johannes Frederik Elizabeth Johanna Swanepoel Swanepoel Swanepoel Gerrit Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel ":10-1-1889 * 6-6-1890 * 2-10-1893 Swanepoel • cl797 * 10-3-1899 * 14-10-1882 * 2-10-1885 ,. 7-4-1889 "'30-7-1890 "'29-12-1893 * 28-10-1895 tJonk "'11-5-1899 "' 1-4-1883 "' 8-12-1885 Prins Albert Prins Albert Willowmore "'9-2-1896 B-Wes Willowmore Prins Albert X 29-7-1907 X X 28-9-1915 B-Wes Ongetroud X 8-4-1907 X 27-1-1908 Mart ha JP Matthee M aria Ongetroud t De Aar A braham Will em Magdale11a ]ohamta t 14-11-1939 Paul Swa1tepoel va11 Eck Marais Prins Albert Will em XX 8-1-1924 t 11-11-1918 t 30-1-1948 7JUit Eck. Matthys Rietbron Rondebosch A 11dries de Beer le Gra~tge (Swanepoel1999: 490- 492) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za ORIGINEEL HUWELIJI(S .. REGISTER. -!9 16 , in de Parochie van L ~ in het Dis:rict van No. Wsnnecr Getrouwd. Namcn en Toenamen. Ouder­ dom laatstc \'erjaar­ dag. Ras. Suat. Rang of Beroep. Woonplaats tijdens het Huwelij~ . ,2/ / ;: r ~~· "' ' ·r,o ~_,_..._ ....... Yktvt~ .lJiv ~ /tv£{A_A~ Getrouwd in b ¥4. -KM-L voormeld, (•) -t oJ{ ~ Dit Huweli jk is ( voltrokken tus-· schen ons, l "JL j JL .:L..r-a-~ ·.1-- 1 J in de tegenwoordigheid van ons, 'f Jodien de juistc ouderdom nlet te bepalen is •chrijft don de:> ouderdom blj benadering in, en ,·oeg ook het nrkon woord "nader" danrbij. ( ll ~a am van het dorp. (2) Naam of andere be~chrij,•ing \'an tie Kerk of Kapel. (3) Voeg bier in "Na Huwrlljk•gcboden" cf "!.i,: I.ictoHe" n~ar bet ge,·al is. (4) De Predik ot die het Huwelijk he\'c&tigt, moet Oil bcide plaatsen, genummerd (4 ), tefker.en, /3 v /-lt z JM~ ~-~-. ~~ A-l!ln-~ Na Huwelijks­ geboden, or me t Liccn tie. Figuur 25: Huweliksertifikaat van Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Johanna Marais (NGKA: G 64/4/5: nr 1542) 19/ J Toestemming, door wien gegeven, of op .:>rder \'an den Rechter. door mij, Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 304 Dit is nie bekend hoeveel skoolopleiding Christiaan Hendrik Swanepoel en sy broers en susters ontvang het en waar hulle dit ontvang het nie. Hy en sy twee oorlewende jonger broers was egter al drie geletterd. Uit die onderstaande voorbeelde van Christiaan Hendrik en Matthys Frederik Swanepoel se handtekeninge, is dit duidelik dat hulle nie dikwels die pen opgeneem het nie. Daarteenoor beskik hulle broer Jacobus Johannes Gerrit (Kootjie) Swanepoel oor 'n besonder vloeiende en sterk skryfstyl, wat 'n aanduiding is dat hy gereeld geskryf het en moontlik ook langer skoolgegaan het as sy broers (KAB: MOOC 66870, 1939). . p '- .. . . . . /l~. . l . . . • ~ /' • '< r ' ' -• ' : • : • .- ·= J • ' ~ • ... • Die onderskeie handtekeninge van Christiaan Hendrik (heel bo), Jacobus Johannes Gerrit (middelp en Matthys Frederik Swanepoel (onder) 7.2 Huwelik met Maria Johanna Marais Op 28 September 1915, vier dae voor sy 22ste verjaarsdag, word Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7g5), boer van die plaas Botterkraal, Prins Albert, in die NG Kerk op Zeekoegat in de Parochie van Prins Albert deur ds DJ le R Marchand in die huwelik bevestig met die 23-jarige Maria Johanna Marais (figuur 25) van Tierpoort in die distrik Beaufort-Wes (NGKA: G 64/4/5: nr 1542). Die twee getuies by hierdie geleentheid is Gert van Zyl en JJG Swanepoel. Laasgenoemde is waarskynlik Jacobus Johannes Gerrit Swanepoel (b6c5d7e3£7g6), jonger broer van die bruidegom. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kwartierstaat van Maria Johanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i5) b2c2d6e1 b2c4d7 b5c7d5 b2c2d6e4 b7cld8 b5c2d3e5 b7c6d1 b1c10 b3c4d1 e1 b6c12d2 b8cld8e1 Charles Esther Will em Ann a Abraham Sophia Hermanus Sara Pieter Geertruij Johannes Mart ha PN Marais X Margaretha Francois x Susanna Francois X Carolina Stephanus X Susanna Frederik X Brits Francois x Maria Fourie X Onbekend Onbekend x Onbekend "' 1760 Theron Joubert Marais Bosman Minnaar Bosman Hauman Gouws "' 1780 Joubert Margaretha "' 1764 "'1777 "' 1766 "' 1792 "' 1792 "' 1795 "' 1799 "' 1782 "' 1783 Bosman * c 1783 b2c2d6e1f7 b5c7d5e5 b7cld8e3 b7c6d1e3 b3c4d1elf1 b8cld8e1fl Johannes Rachel Abraham Ann a Pieter Elizabeth PN M aria Stephanus X Magdalena Francois X Deborah Come lis X Maria Fourie X Johanna Marais 4-2-1821 Joubert Bosman Bosman Johannes 6-3-1825 Joubert NN "'1-7-1798 B/Wes "'10-2-1805 Swdm * 19-4-1819 * 27-6-1821 Gouws B/Wes "' 22-7-1804 tS-10-1880 t 2-10-1856 "' 6-11-1819 "' 4-4-1827 "'3-11-1806 Beaufort-Wes Graaff-Reinet b2c2d6elt7g6 b7c1d8e3f? b3c4d1elf1g? Jacobus Anna Will em Louisa Johannes X Susanna Franco is X Petronella Marais 21-8-1855 Bosman Gouws B/ Wes? Fourie * 24-10-1835 Beaufort-Wes * 1833 Koup * c 1835 "'27-12-1835 t 12-11-1861 Brakvallei, F raserburg Beaufort-Wes b2c2d6ell7 g6h3 b3c4d1 elf1g?h3 Abraham Francois Bosman Elizabeth M aria Marais X Gouws • 5-7-1858 28-7-1880 . "'17-10-1858 Beaufort-Wes Beaufort-Wes "' t 23-11-1898 Beaufort-Wes joint W ill 2819, M OOC 13/1/899, 10 b2c2d6e1f7 g6h3i5 Maria Johanna Mar a is *19-1-1892 (20-1-1892?) Nooitgedacht "' 13-3-1892 Frase rburg t 25-1-1973 P rins Albert Figuur 26 (Heese & Lombard 1999a; Heese & Lombard 1999b; Heese & Lombard 1989; Heese & Lombard 1992) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 305 Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Johanna Marais met hulle kinders Christiaan Hendrik en Elizabeth Maria in 1918 Groot afstande, swak paaie en 'n gebrek aan vervoermiddels het dit vir gemeentelede in die uithoeke van die distrik van Prins Albert moeilik gemaak om kerkdienste op die dorp by te woon. As gevolg hiervan is geboue in die buitewyke van die gemeente opgerig waar kerkdienste gehou kon word. Nadat kerkdienste al reeds sedert 1860 op Zeekoegat gehou is, het die eienaar, Frik (Freek) Oosthuizen, in 1906 'n kerk daar laat bou wat hy tot beskikking van die kerkraad gestel het. Op 23 Februarie 1907 is hierdie kerkie, 62 kilometer van Prins Albert, deur ds David Wilcocks van Prins Albert en ds JR Albertyn van Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 306 Willowmore ingewy. In 1929 het Oosthuizen ook 'n saal op Zeekoegat laat bou en in 1935 het hy hierdie geboue en grond aan die NG Gemeente Prins Albert geskenk (Stockenstrom gd: 67, 69; Botes & Botes 1992: 9, 40, 131). Die predikante deur wie die Swanepoels geestelik bearbei is tydens hulle verblyf op Botterkraal, was ds Daniel Johannes le Roux Marchand (1911-1928), ds Johannes Stefanus Theron (1929-1932), ds Hendrik Schalk Theron (1933-1936) en ds Lourens Erasmus du Toit (1937-1943). Tussen Januarie 1935 en Desember 1941 het proponente JD (Koot) Vorster, JW Smalberger en JDF Oosthuizen, asook ds JG Grove vir wisselende tydperke as hulpleraars in die gemeente gedien (Botes & Botes 1992: 17- 22). 7.3 Geboorte, herkoms en jeugjare van Maria Johanna Marais Maria Johanna Marais (b2c2d6elf7g6h3i7) is volgens haar doopinskrywing op 13 Maart 1892 in die NG Kerk Fraserburg, op 20 Januarie 1892 op Nooitgedacht gebore (NGKA: G 68/3/1). Op haar grafsteen in die begraafplaas op Prins Albert word haar geboortedag egter as 19 Januarie 1892 aangegee. Hoewel sy die sewende van tien kinders (figuur 26) van Abraham Francois Bosman Marais (b2c2d6elf7g6h3) en Elizabeth Maria Gouws (b3c4dlelflg?h3) was, is sy die enigste kind wat hierdie egpaar tussen 1880 en 1897 op Fraserburg laat doop. Die persone wat as getuies opgetree het by Maria Johanna Marais se doop, is Gabriel Gerhardus Johannes Marais en haar moeder se suster, Maria Johanna Gouws (b3c4d le lflg ?h2). Maria Johanna Marais se ouers is op 28 Julie 1880 deur ds Louis Hugo op Beaufort-Wes in die eg verbind (NGKA: G 12/9/5: nr 1838). Volgens die huweliksregister was Abraham Francois Bosman Marais in daardie stadium 22 jaar oud en 'n veeboer van die plaas Eendefontein, Carnavon. Elizabeth Maria Gouws was 20 jaar oud en afkomstig van Beaufort-Wes. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 307 Abraham Francois Bosman Marais (b2c2d6e1f7g6h3) is op 5 Julie 1858 gebore as die seun van Jacobus Johannes Marais (b2c2d6e1f7g6) en Anna Susanna Bosman en is op 17 Oktober 1858 op Beaufort-Wes gedoop deur ds Colin Fraser (NGKA: G 12/6/5: gp; Heese & Lombard 1999b: 425, 436, 437). As doopgetuies by hierdie geleentheid word die volgende persone vermeld: Rachel Magdalena Marais, Fransina Bosman, Charl Francois Marais en Coria Carolina Minnaar. Elizabeth Maria Gouws was die dogter van Willem Francois Gouws (b3c4d1elf1g?) en Louisa Petronella Fourie (Heese & Lombard 1989: 490). Willem Francois Gouws is volgens sy sterftekennis in 1833 in die Koup gebore as die seun van Pieter Cornelis Johannes Gouws (b3c4d1e1fl) en Elisabeth Maria Joubert (KAB: MOOC 9266, 1861). Op 12 November 1861, op die jeugdige ouderdom van 28 jaar, sterf hy op die plaas Brakvallei in die distrik Fraserburg, waarin hy 'n halwe aandeel besit het, en laat sy vrou en drie klein kinder~ies agter. Hulle is: b3c4dl elfl g?hl Pieter Cornelis J ohannes Gouws Sjaar (KAB: MOOC 9266, 1861) b3c4dlelflg?h2 Maria J ohanna Gouws 3 jaar b3c4dlelfl g?h3 Elisabeth Maria Gouws 1 jaar Abraham Francois Bosman Marais en Elizabeth Maria Gouws het waarskynlik na hulle troue in die distrik Carnavon gaan woon. Hulle oudste dogter, Louisa Petronella Marais (b2c2d6e1f7g6h3i1), word op 13 Julie 1881 op Aasvogelvlei gebore en op 6 November 1881 op Carnavon gedoop (NGKA: G 79/3/1). 'n Jaar later, op 18 Oktober 1882 word hulle tweede dogter, Anna Susanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i2), op Gansvlei gebore en op 4 Februarie 1883 op Carnavon gedoop (NGKA: G 79/3/1). Sy is klaarblyklik jonk oorlede, want op 11 Oktober 1883 word nog 'n dogter gebore en op 25 Desember 1883 as Anna Susanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i3) op Carnavon gedoop (NGKA: G 79/3/1). Die volgende dogter, Elizabeth Maria Marais (b2c2d6e1f7g6h3i4), word ook op Gansvlei gebore en op 4 Julie 1886 op Carnavon gedoop (NGKA: G 79/3/1). Op 28 Mei 1887 word Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 308 nog 'n dogter, Rachel Magdalena Marais (b2c2d6e1f7g6h3i5), op Gansvlei gebore en op 10 Julie 1887 op Carnavon gedoop (NGKA: G 79/3/2). Met die geboorte van hierdie egpaar se eerste seun, Jacobus Johannes Marais (b2c2d6e1f7g6h3i6), op 30 November 1889 woon Abraham Francois Bosman Marais en sy gesin steeds op Gansvlei (NGKA: G 79/3/2). Hierna verhuis Abraham Francois Bosman Marais (b2c2d6e1f7g6h3) klaarblyklik met sy gesin na die Fraserburg-omgewing en op 20 Januarie 1892 word Maria Johanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i7) daar gedoop (NGKA: G 68/ 3/1: 659). Die Marais-gesin se bewegings hierna is nie bekend nie, maar vier jaar later op 27 Mei 1896 word nog 'n dogter, Hester Margaretha Marais (b2c2d6e1f7g6h3i9), op Amandelboom gedoop (NGKA: R4, Boek 81: 147). Amandelboom was die oorspronklike naam van die huidige Williston (Nienaber 1971: 153, 396). Met die vasstelling van die grens tussen die NG Gemeentes Prins Albert en Laingsburg in 1882, word daar vermeld dat laasgenoemde se grens allangs die klein Swartberg loop tot onder die Koudeveldsberg en van daar in 'n reguit lyn oor Snelkraalsberg, Schurwekraal, Slagtersfontein, Grootfontein, Bloedrivier, Schoppelmanskraal na Amandelboom tot aan de Molen (Botes & Botes 1992: 108 -109). Uit die volgende aantekening voor in die Doopboek der Ned Geref Kerk te Carnavon van 1 Januarie 1875 tot 15 Mei 1887, blyk dit dat ouerpare soms nie oor 'n vaste woonplek beskik het nie. Daarby is kinders nie noodwendig gedoop in die gemeente waarin hulle gebore is nie: Nota 1. By sommige kinderen ontllreekt de woonplaats. Dit ontstond doordat gy door andere Leeraren gedoopt werden; somtyds had den ouders geen woonplaats 2. Vele kinderen van andere gemeenten door my gedoopt, meest van Calvinia, sommigen oak van Victaria W, Amandelboom en elders, werden derwaarts gezonden ter inschryving. W.P. de V (NGKA: G 79/3/1). Op 23 November 1898, ongeveer twee jaar na die geboorte van Hester Margaretha Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 309 Marais (b2c2d6e1f7g6h3i9), sterf Elizabeth Maria Gouws op 38-jarige ouderdom op Letjiesbos in die distrik Beaufort-Wes (KAB: MOOC 2819, 1898; KAB: MOOC 3776, 1898; KAB: MOOC 13/1/899, 10). Die feit dat slegs agt Marais-kinders se name in Elizabeth Maria Marais (nee Gouws) se sterftekennis vermeld word en die twee dogters met die name Anna Susanna uitsluit, is 'n aanduiding dat hulle jonk oorlede is. Dit blyk ook uit die sterftekennis dat daar nog twee kinders uit haar huwelik met Abraham Francois Bosman Marais gebore is, naamlik Martha Sophia (b2c2d6e1f7g6h3i8) en Willem Francois Marais (b2c2d6e1f7g6h3i10). Die tien Marais-kinders se besonderhede is soos volg: b2c2d6e1f7g6h3il b2c2d6e1f7g6h3i2 b2c2d6e1f7g6h3i3 b2c2d6e1f7g6h3i4 b2c2d6e1f7g6h3i5 Louisa Petronella Anna Susanna Anna Susanna Elizabeth Maria Rachel Magdalena Marais Marais Marais Marais Marais * 13-7-1881 * 18-10-1882 Gansvlei * 11-10-1883 Gansvlei * 10-4-1886 Gansvlei * 28-5-1887 Gansvlei Aasvogelvlei "' 4-2-1883 "'25-12-1883 "'4-7-1886 "' 10-7-1887 "' 6-11-1881 Camavon Carnavon Carnavon Carnavon Carnavon tjonk tjonk x 20-6-1910 B-Wes x 30-1-1911 B-Wes x 21-7-1903 P Albert Johannes Beyers Piete:r Benjamin Wouter Christoffel de Viliers de Villiers Engenarus de Wit b2c2d6e1f7g6h3i6 b2c2d6e1f7g6h3i7 b2c2d6e1f7g6h3i8 b2c2d6e1f7 g6h3i9 b2c2d6e1f7g6h3i10 Jacobus Johannes Maria Johanna Martha Sophia Hester Margaretha Willem Francois Marais Marais Marais Marais Marais * 30-11-1889 Gansvlei * 20-1-1892 * c 1894 * 27-5-1896 Hanberg? * c 1898 "' 12-2-1889 Nooitgedacht "' Rietpoort "' Carnavon "' 13-3-1892 "'30-8-1896 tjonk x 12-1-1914 B-Wes Fraserburg Amandelboom Maria Joltatma Cornelia Brits (KAB: MOOC 2819, 1898; KAB: MOOC 3776, 1898; KAB: MOOC 13/1/899, 10; NGKA: G79/3/1: gp; NGKA: G 79/3/2: gp; NGKA G 68/3/1: 659; NGKA: R4, Boek 81: 147) Tydens haar moeder se afsterwe op 23 November 1898 was Maria Johanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i7) slegs 6 jaar en 10 maande oud. Haar oudste suster, Louisa Petronella (b2c2d6e1f7g6h3il), was in daardie stadium ongeveer 14 jaar oud, Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 310 terwyl die jongste kind, Willem Francois Marais (b2c2d6e1f7g6h3i10), waarskynlik kart voor sy moeder se dood gebore is. Hoewel daar nie stawende getuienis is nie, dui die omstandighede daarop dat Elizabeth Maria Gouws oak die slagoffer was van komplikasies tydens kindergeboorte. In haar boedelrekening word slegs die sewe oorlewende Marais-kinders as erfgename vermeld. Dit is 'n aanduiding dat Willem Francois Marais kart na sy moeder oorlede is (KAB: MOOC 13/1/889, 10). Dit blyk oak uit Elizabeth Maria Gouws se sterftekennis dat die gesin besonder arm was. Ten tye van haar dood besit die gesin slegs 'n wa en 6 donkies, 3 bokke en 'n klompie meubels (KAB: MOOC 3776, 1898). Volgens Elizabeth Maria Gouws se boedelrekening bedra die balans wat vir distribusie onder haar erfgename beskikbaar is, slegs £27.0.0. As gevolg van die feit dat hulle binne gemeenskap van goedere getroud is, is Abraham Francois Bosman Marais (b2c2d6e1f7g6h3) geregtig op die helfte van die boedel, terwyl hy saam met die sewe oorlewende kinders op 'n agtste van die res geregtig is. Sy totale erfporsie beloop dus 'n skrale £13:18:2, terwyl die sewe kinders elk £1:10:11 erf (KAB: MOOC 13/1/899, 10). Volgens oorlewering het Abraham Francois Bosman Marais na sy vrou se dood op Letjiesbos bly woon (mev B van Eck 1998: onderhoud). Vier jaar later, op 5 Maart 1903, hertrou hy as 44-jarige wewenaar op Beaufort-Wes met die 22-jarige Anna Christina Francina Weyers van Putfontein (NGKA: G 12/9/7: nr 2354). In daardie stadium is Abraham Francois Bosman Marais 'n veeboer van die plaas Springfontein. Maria Johanna Marais is egter deur haar oudste suster, Louisa Petronella Marais, grootgemaak (mev B van Eck 1998: onderhoud). Laasgenoemde is op 21 Julie 1903 op Prins Albert met Wouter Christoffel Engenarus de Wit getroud (NGKA: G 64/4/4: nr 1289). Sy het klaarblyklik oak 'n deel van haar jeugjare by haar susters, Elizabeth (Bettie) Maria de Villiers en Rachel (Ralie) Magdalena de Villiers, op die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 311 plaas De Alon in die distrik Beaufort-Wes deurgebring voordat sy op 28 September 1915 met Christiaan Hendrik Swanepoel getroud is (mev B van Eck 1998: onderhoud; NGKA: G 64/4/5: nr 1542). Volgens haar oudste dogter het Maria Johanna Marais tot standerd ses skool gegaan en was sy onder andere in 'n plaasskool op Dwaalfontein in die distrik Beaufort-Wes. Laasgenoemde plaas het aan ene Jan Swanepoel behoort. Na voltooiing van standerd ses het Maria Johanna Marais self vir 'n tyd vir 'n paar kinders skool gehou (mev B van Eck 1998: onderhoud). 7.4 Woonplek Hoewel die plaas Botterkraal reeds in 1915 tydens Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) se huweliksbevestiging as sy woonplek aangegee word, is dit eers in 1919 in sy vader se naam geregistreer. Op 23 Januarie 1919 koop Christiaan Hendrik Swanepoel senior (b6c6d5e3f7) en Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7e16fl), handeldrywend as Swanepoel en Swanepoel, die plaas Botterkraal, 3 418 morg groot, uit die boedel van wyle BJL du Plessis en drie ander. Die plaas Botterkraal in die distrik Prins Albert word aanvanklik in die Akteskantoor beskryf as Ptn. 2 (Eater Kraal) of the farm Jansenskraal No 104 (AK: Transportakte 255, 23-1-1919). Die moontlikheid bestaan dat Christiaan Hendrik Swanepoel senior reeds rondom 1915 besit geneem het van Botterkraal, maar dat die amptelike oordrag tot vroeg in 1919 gesloer het. Christiaan Hendrik Swanepoel junior en Maria Johanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i7) het hulle na hulle troue klaarblyklik op Tierpoort in die distrik Beaufort-Wes gaan vestig (mev B van Eck 1998: onderhoud). Reeds ten tye van haar troue in September 1915 word Tierpoort, Beaufort-Wes, in die Prins Albert Huweliksregister as Maria Johanna Marais se adres aangegee. Op die kaart word Tierpoort as Tygerpoort nr 376 aangedui (SG: 3222). Hierdie plaas is gelee aan die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 312 suidelike grens van die distrik Beaufort-Wes en grens aan die noordelike sy van Wolwekraal. Volgens Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria J ohanna Marais se oudste dogter, Elizabeth (Bettie) Maria Swanepoel (b6c5d7e3£7g5h2), het haar moeder se broer, Jacobus Johannes (Kootjie) Marais, op Tierpoort gewoon. In die vroee twintigerjare van die vorige eeu, toe Bettie Swanepoel reeds 'n opgeskote dogtertjie was, verhuis haar ouers na Botterkraal. Die trek het meer as een dag in beslag geneem en hulle moes langs die pad oorstaan (mev B van Eck 1998: onderhoud). Op 27 Januarie 1927, ongeveer 10 maande voor Christiaan Hendrik Swanepoel senior se afsterwe op Maandag 14 November 1927, word sy deel van Botterkraal oorgedra aan sy twee seuns, Christiaan Hendrik en Jacobus Johannes Gerrit, boerende in maatskappy as Gebroeders Swanepoel (AK: Transportakte 602, 27-1-1927; KAB: MOOC 17452, 1927). Vooraansig van die huis op Botterkraal 5005 dit tans (2002) daar uitsien Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 313 Die agterkant van die huis op Botterkraal Jacobus Johannes Gerrit (Koo~ie) Swanepoel het nie aanhou boer nie, maar in 1931 met sy weduweemoeder, Maria Susanna Jacoba van Zyl, na Prins Albert verhuis, waar hy ten tye van sy dood in 1939 'n kafee met 'n bakkery, asook 'n losieshuis bedryf het. Maria Susanna Jacoba van Zyl se sterftekennisgewing bevestig dat sy die laaste 7 jaar voor haar dood op 17 Julie 1938, by haar seun Koo~ie op Prins Albert gewoon het (KAB: MOOC 60556, 1938). Op 14 November 1939 sterf Jacobus Johannes Gerrit (Koo~ie) Swanepoel op 44- jarige ouderdom as oujongkerel in sy huis in Markstraat, Prins Albert. Volgens sy sterftekennis was sy broer Christiaan Hendrik by horn toe hy oorlede is. Hoewel die oorsaak van dood nie vermeld word nie, is hy volgens oorlewering aan sy hart oorlede (mev B van Eck 1998: onderhoud). Hy het klaarblyklik as kind rumatiekkoors opgedoen wat ook sy hart aangetas het. Dit is duidelik dat hy voor sy dood gesondheidprobleme ondervind het, want uit sy boedelrekening blyk dit dat hy £8.2.6 aan dr HPD van Wyk en £0.7.8 aan dr I Buch verskuldig was (KAB: MOOC 66870, 1939). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 314 I Kootjie Swanepoel besig om braaivleis te eet met 'n pak klere aan In sy testament wat op 2 Junie 1931 op Botterkraal opgestel is, bemaak Jacobus Johannes Gerrrit (Koo~ie) Swanepoel sy deel van Botterkraal aan sy broer Christiaan Hendrik Swanepoel, terwyl sy ander broer, Matthys Frederik Swanepoel, as enigste erfgenaam van al sy losgoed aangewys word. Laasgenoemde was in daardie stadium op Montagu woonagtig en gee volmag aan Christiaan Hendrik Swanepoel en prokureur Klaas Doedes Haak om namens horn op te tree in die afhandeling van die boedel. Pieter J ohannes Rossouw van Zeekoegat, maar later van Kerkstraat, Ladismith, word as eksekuteur aangestel (KAB: MOOC 66870, 1939). Soos vroeer in hoofstuk 2 aangetoon, is die Romeins-Hollandse regstelsel sedert 1652 aan die Kaap toegepas. Indien Jacobus Johannes Gerrit (Koo~ie) Swanepoel intestaat gesterf het, sou sy boedel op die volgende wyse afgehandel word: Aangesien hy ongetroud was, geen afstammelinge ( dessendente) gehad het nie en beide sy ouers reeds oorlede was, sou sy eiendom, wat 'n halwe aandeel in die plaas Botterkraal ingesluit het, per openbare veiling verkoop moes word, en die - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 315 opbrengs gelykop onder sy naaste familie verdeel word. In hierdie geval sou dit die erflater se broers en susters en indien een van hulle reeds oorlede was, hulle kinders of kindskinders wees. Aangesien Jacobus Johannes Gerrit (Kootjie) Swanepoel een van sewe kinders was, sou elkeen van sy broers en susters op 'n sesde van sy boedel geregtig wees (Van der Merwe & Rowland 1977: 55, 63- 64). Die feit dat Jacobus (Kootjie) Johannes Gerrit Swanepoel (b6c5d7e3f7g6) wel 'n testament nagelaat het en die bemaking daarin, blyk dus met die eerste oogopslag besonder gunstig vir Christiaan Hendrik Swanepoel te wees. 'n Deeglike studie van die boedel- en distribusierekening bied egter 'n heel ander perspektief. Hiervolgens is die geswore waardasie van Botterkraal met die afhandeling van die boedel in 1940 op £1 240 gestel. As gesamentlike eienaar was Jacobus Johannes Gerrit (Kootjie) Swanepoel se aandeel dus £620 werd. Die waardasie van die los goed was aanvanklik £40, maar op 'n vendusie het dit slegs £29.9.0 opgelewer. Die totale bate van die boedel het dus £646.9.0 beloop (KAB: MOOC 66870, 1939). Daarteenoor was daar aansienlike skulde teen Jacobus Johannes Gerrit (Kootjie) Swanepoel se boedel. Eerstens het Jacobus Johannes Gerrit en Christiaan Hendrik Swanepoel ten tye van eersgenoemde se dood 'n bedrag van £616.7.6 aan die Land- en Landboubank geskuld. Hierdie instansie het gevolglik £308.3.9 teen die boedel geeis. Daarby het die twee broers gesamentlik ook 'n bedrag van £356.4.4 aan die Boerebystandsraad geskuld. Op grand daarvan is 'n eis van £178.2.2 teen Jacobus Johannes Gerrit (Kootjie) Swanepoel se boedel ingestel. Verder het Christiaan Hendrik Swanepoel grensheinings ten bedrae van £500.0.0 op Botterkraal aangebring. As mede-eienaar was Jacobus Johannes Gerrit (Kootjie) Swanepoel die bedrag van £250.0.0 aan sy broer verskuldig vir hierdie verbeteringe (KAB: MOOC 66870, 1939). Kleiner eise deur onder andere die twee geneeshere op Prins Albert, asook instansies wat voorrade aan Jacobus Johannes Gerrit (Kootjie) Swanepoel se kafee gelewer het, het die totale skulde teen die boedel op £791.5.2 te staan gebring. Die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 316 laste het die bates dus ver oorskry (KAB: MOOC 66870, 1939). Op 24 Julie 1940 onderteken Christiaan Hendrik Swanepoel as Eksekuteur Datief'n verklaring voor prokureur Klaas Doedes Haak op Prins Albert waarin hy onder andere die volgende onderneming maak: Oat die gesamentlike Eienaar van die vaste eiendom neem Transport van die Testateur se deel van die eiendom, wie oak die Legitaris benoem is, as oak die andere bate in die Boedel en onderneem om alle skulde te vereffen (KAB: MOOC 66870, 1939). Op 8 Oktober 1940 word die restant van Botterkraal gevolglik in die naam van Christiaan Hendrik Swanepoel geregistreer (AK: Transportakte 9920 en 9921, 8-10-1940). Drie jaar na hierdie registrasie van Botterkraal in Christiaan Hendrik Swanepoel se naam moet hy noodgedwonge die plaas verkoop om die uitstaande skulde te delg. Volgens Transportakte 7064 van 16 Junie 1943, is die restant van Botterkraal op 6 Junie 1943 oorgedra aan Jan Jacobus Adriaan Minie (AK: Transportakte 7064, 16-6-1943). Oorlewering wil dit he dat Christiaan Hendrik Swanepoel, teen die agtergrond van die ontdekking van goud op die nabygelee Spreeuwfontein 'n aantal jare vantevore, die mineraalregte op Botterkraal uitgehou het (mev B van Eck 1998: onderhoud). Die latere eienaars van Botterkraal is nie vir hierdie studie nagegaan nie, maar tans (2002) behoort dit aan Johan Senekal, eienaar van verskeie plase in die omgewing wat as Die Meule-boerdery bedryf word. Die telefoonnommer van sy woonhuis op Prins Albert is 023- 5411561. Op Botterkraal self woon tans slegs 'n opsigter, wat bereik kan word by 023-5411439. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 317 7.5 Kinders uit die huwelik Uit die huwelik van Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Johanna Marais is 11 kinders gebore van wie 2 jonk oorlede is. Die kinders se besonderhede is soos volg: h1. Christiaan (Chrisjan) Hendrik Swanepoel (vernoem na sy oupa aan vaderskant, asook na sy vader) Gebore op 11 Januarie 1917 Gedoop op 15 Maart 1917 op Zeekoegat, Prins Albert, deur ds DJ le R Marchand (NGKA: RA 4/111 A: nr 63) Doopgetuies: Matthys Frederik Swanepoel (sy vader se jongste broer) Igenasnia Johanna Maria van Eck Trou op 14 Mei 1945 op Beaufort-Wes met Maria (Ria) Johanna Susanna Magdalena Verwey (NGKA: G 12/9/11: nr 28 van 1945) Oorlede op 15 September 1997 op Ro bertson h2. Elizabeth (Bettie) Maria Swanepoel (vernoem na haar ouma aan moederskant) Gebore op 5 April1918 Gedoop op 18 Junie 1918 op Zeekoegat, Prins Albert, deur ds DJ le R Marchand (NGKA: RA 4/113 A: nr 96) Doopgetuie: Hester Margaretha Marais (haar moeder se suster) Trou op 25 Junie 1940 op Prins Albert met Joseph Willem van Eck (geb 23 Julie 1916, oorl11 April1944) seun van Theodorus Louis van Eck en Elizabeth Chatwin (NGKA: G 64/4/8: nr 7 van 1940; MOOC 91956, 1944) h3. Maria (Miemie) Susanna Jacoba Swanepoel (vernoem na haar ouma aan vaderskant) Gebore op 11 Junie 1919 Gedoop op 3 Julie 1919 op Prins Albert deur ds DJ le R Marchand Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 318 Doopgetuies: Pieter Benjamin de Villiers Rachel Magdalena Marais (haar moeder se suster) (NGKA: RA 4/115 c: nr 1) Oorlede op 14 Augustus 1940 op 21-jarige ouderdom aan sinking- of rumatiekkoors Begrawe op Botterkraal (mev B van Eck 1998: onderhoud) h4. Abraham (Awie) Francois Bosman Swanepoel (vernoem na sy oupa aan moederskant) Gebore op 24 Augustus 1920 Gedoop op 8 Desember 1920 op Zeekoegat, Prins Albert, deur ds DJ le R Marchand (NGKA: RA 4/118 A: nr 32) Trou op Calvinia met Elsie (Ellie) Johanna Wilhelmina Louw (geb 5-2-1927, oorl5-12-1969), dogter van Jacob Albertus Louw en Anna Christina Wilhelmina Nel (mev A van der Wath 1998: onderhoud) h5. Frederik (Freek) Hendrik Swanepoel (vernoem na sy vader se oudste broer, asook na sy grootoupa Swanepoel) Gebore op 14 Julie 1922 Gedoop op 21 September 1922 op Zeekoegat, Prins Albert, deur ds DJ le R Marchand Doopgetuies: geen (NGKA: RA 4/122 A: nr 21) Trou op 18 April1944 op Beaufort-Wes met Emmerencia (Emmie) Johanna van der Westhuizen (geb 15-2-1924, oorl6-6-1995), dogter van Wiets Marthinus van der W esthuizen en Margrieta Susanna NN (NGKA: G 12/9/11: nr 37 van 1944; mev M van Zyl2002: onderhoud) Oorlede op 27 Junie 1984 op Jan Kempdorp (mev M van Zyl2002: onderhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 319 h6. Jacobus (Kolie) Johannes Gert Swanepoel (vernoem na sy vader se jonger broer, asook na sy grootoupa Van Zyl) Gebore op 28 Januarie 1924 Gedoop op 13 Maart 1924 op Zeekoegat, Prins Albert, deur eerw FJ Enslin Doopgetuie: Jacobus Johannes Gert Swanepoel (sy vader se broer) (NGKA: RA 4/125 A: nr 59) Trou op 11 Oktober 1952 op Middelburg, Mpumalanga, met Susanna (Susan) Jacoba Potgieter (geb 2-8-1935), dogter Frederik Evert Potgieter en Jacoba Maria Taljaard Oorlede op 26 April1993 op Villiersdorp h7. Louisa Petronella Swanepoel (vernoem na haar moeder se oudste suster, asook haar oumagrootjie, Louisa Petronella Fourie) Gebore op 3 Augustus 1925 Gedoop op 20 Januarie 1926 op Prins Albert deur ds DJ le R Marchand Doopgetuies: geen (NGKA: RA 4/127 A: nr 54) Oorlede op 8 Desember 1938 op 13-jarige ouderdom op Zeekoegat aan ruggraatkoors. Begrawe op Botterkraal (mev B van Eck 1998: onderhoud) h8. Salomina (Sally) Susanna Swanepoel (vernoem na haar vader se derde oudste suster) Gebore op 25 Desember 1927 Gedoop op 22 Maart 1928 op Prins Albert deur ds DJ le R Marchand Doopgetuies: geen (NGKA: RA 4/131 B: nr 59) Trou in Augustus 1952 op Worcester met Sarel (Karel) Jacobus Nel (geb 3-8- 1919, oorl8-6-1989), seun van Jacobus Willem Nel en Susanna Catharina NN (MKK: MOOC 4446, 1989; mev S Nel2002: onderhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 320 h9. Sophia (Sophie) Magdalena Swanepoel (vernoem na haar moeder se jonger halfsuster, Sophie Bowen, nee Marais) Gebore op 17 September 1929 Gedoop op 13 November 1929 op Prins Albert deur ds JS Theron Doopfooi: 7 I 6 (RA 41135 A: nr 30) Trou op 8 Desember 1948 op Beaufort-Wes met Nicolaas (Nick) Johannes Jacobus Ras (geb 23-11-1924, oor122-7-1988) seun van Johannes Abraham J a eo bus Ras en Anna M aria Keys er (NGKA: G 121 9111: nr 11 van 1947 I 48; mev M Steenkamp 2002: onderhoud) h10. Anna (Anna) Francina Christina Swanepoel (vernoem na haar stiefouma, Anna Francina Christina Weyers, tweede vrou van Abraham Francois Bosman Marais) Gebore op 25 Mei 1934 Gedoop op 16 Julie 1934 op Prins Albert deur ds HS Theron Doopgetuie: Susanna Elizabeth Niehaus Doopfooi: 7 I 6 (NGKA: RA 41142 A: nr 12) Trou c 1956 op Wellington met Ockert Erasmus (oorl c 1962) Hertrou op 28 Desember 1964 op Prins Albert met Pieter Carel Joubert (geb 4- 1-1932) Oorlede op 6 September 2001 op Robertson (mev A Pretorius 2002: onderhoud; mev S Nel 2002: onderhoud) h11. Matthys (Thys) Frederik Swanepoel (vemoem na sy vader se jongste broer, asook sy oorgrootoupa, Matthys Booyens) Gebore op 14 Julie 1935 Gedoop op 28 Desember 1935 op Prins Albert deur ds HS Theron Doopgetuie: Pieter de Villiers (eggenoot van sy moeder se suster, Rachel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Magdalena Marais) Doopfooi: 7/6 (NGKA: RA 4/147 B: nr 20) Doopfooi: 7/6 Ongetroud 321 Oorlede op 23 Mei 1991 op Prins Albert Die Swanepoel-kinders omstreeks 1929. Voor: Freek; Middel (vlnr): Miemie, Awie, Chrisjan en Bettie; Agter: Kolie en Louisa. Sally sit op die arm van die persoon links agter. Die herkenbare volwassenes heel agter is: Maria S J van Zyl, Sophie Bowen Gonger halfsuster van Maria Johanna Marais) en Koo~ie Swanepoel. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 322 7.6 Onderwys en opvoeding Aan die begin van die twintigste eeu was daar 'n aansienlike aantal kinders in die distrik Prins Albert wat weens die behoeftigheid van hulle ouers nie oor die geleentheid vir onderwys beskik het nie. Dit het daartoe gelei dat die kerkraad van die NG Gemeente Prins Albert op 13 Oktober 1917 besluit het om 'n koshuis vir arm kinders op die dorp op te rig. 'n Kommissie is voorts deur die kerkraad aangewys om die omvang van die probleem vas te stel en te rapporteer hoeveel arm kinders nie op skool is nie. Dit blyk dat die beplanning stadig gevorder het, want eers op 15 November 1930 is die skoolkoshuis op Prins Albert amptelik geopen (Stockenstrom gd: 75, 81). Dit blyk ook dat daar met die eeuwending van die negentiende na die twintigste eeu 'n hele aantal plaasskole en private boereskole in die Prins Albert-omgewing bestaan het. Die status van hierdie skole is bepaal deur die aantal skoolgaande kinders. Daarby was hierdie skole vir hulle voortbestaan afhanklik van die beskikbaarheid van onderwysers, geskikte lokale en verblyf vir onderwysers. Teen 1893 was daar reeds 22 skole in en rondom Prins Albert waar 577 kinders onderrig ontvang het (Botes & Botes 1992: 72). Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i7) se kinders het hulle eerste skoolonderrig in verskillende plaasskole in die omgewing van Botterkraal ontvang. Die oudste seun Christiaan (Chrisjan) Hendrik Swanepoel kry sy eerste onderrig op Antjesfontein by juffrou Florrie Forsyth (mev B van Eck 1998: onderhoud). Hierdie plaasskool het in 1925 tot stand gekom en vanaf 1928 tot 1939 as Klein Antjesfontein bekend gestaan (Botes & Botes 1992: 72- 73). Daarteenoor was Elizabeth (Bettie) Maria Swanepoel, Maria (Miemie) Susanna Jacoba Swanepoel en Abraham (Awie) Francois Bosman Swanepoel van sub A tot standerd twee in die plaasskool op die buurplaas Tierberg, waar juffroue Jooste en Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kwartierstaat van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) b6c5 b7c6 b7cl bll b6c2d4 b3c2d1 e? b2c5d2 b4c7d4 b3c2 b1 c6 b2c4d4 a2b2 b5 Christiaan M aria Frederik Johanna Barend Elizabeth Joachim Deborah Jacobus Johanna PN Char] Anna Hermanus M aria Swanepoel x Si bell a Hendrik X Adriana Matthys X Johanna Christoffel x Retief van x Labuschagne Smit X Onbekend Jacobus X Catharina Heunis X Catharina * 1757 Swanepoel Swanepoel Lier Booyens Venter Esterhuizen "'1787 Zyl "' 1750 Blignault Petronella * 1768 Gerber "' 1758 * 1764 "' 1756 * 1774 "' 1786 "'1790 "' 1768 Suster van "'1735 "' 1783 Killian a 1798 * 1779 t c 1831 "' 1764 "' 1775 Piet Retief "' 1785 Leiden neef X niggie t 1855 b6c5d7 b7cld2 b6c2d4e2 b2c5d2e4 b3c2d2 b2c4d4e? b7 Pieter Johanna Matthys Catharina Jan Susanna Sarel/Charl Maria Johannes X Frederika Booyens X Elizabeth van XXX Maria Jacobus X Elizabeth Swanepoel 7-1-1821 Petronella "' 27-11-1809 21-6-1829 Esterhuizen Zyl 16-7-1815 Smit Blignault 18-8-1845 Susanna * 13-2-1799 B/ Wes Swanepoel B/ Wes "' 2-10-1808 "'5-6-1768 George "'3-5-1807 George Heunis "' 11-8-1799 * 29-8-1804 t 1833 * 14-10--1815 t 26-3-1885 "'16-6-1805 Tulbagh "' 15-10-1815 Rietkuil t c 1840 t 27-10-1849 Prins Albert neef & kleinneef X niggie & kleiniggie b6c5d7e3 b6c2d4e2fl b3c2d2e13 b2c4d4e?f? Frederik Hendrik Catharina Elizabeth Johanna Jacobus Johannes Maria Catharina Stefina J ohanna Swanepoel X Booyens Gerhardus XXX Rosina Helena Martina * 16-4-1827 14-4-1845 * 20-7-1830 vanZyl 15-3-1865 Blignault Vlakfontein, B/ Wes Prins Albert "' 18-9-1830 Beaufort-Wes * 20-10-1830 Oudtshoorn * 19-9-1846 "' 29-7-1827 Beaufort-Wes t 2-10-1879 Swanepoelsaanleg, Wolwekraal "' 12-6-1831 George "'28-2-1846 George t 8-9-1909 Prins Albert Prins Albert t 28-10-1903 b6c5d7e3f7 b3c2d2e13f5 Christiaan Hendrik X Maria Susanna Jacoba Swanepoel 2-1-1882 van Zyl * 14-7-1864 Prins Albert * 15-4-1866 "' 25-9-1864 Prins Albert "' 13-7-1866 Bakoven, Graaff-Reinet (Aberdeen) t 14-11-1927 Botterkraal, Prins Albert t 17-7-1938 Prins Albert b6c5d7e3f7g5 Chritiaan Hendrik Swanepoel * 2-10-1893 "'29-11-1893 Traka, WUlowmore t 30-1-1948 Rondebosch, Kaapstad Figuur 24 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 323 Kirsten die onderwyseresse was (mev B van Eck 1998: onderhoud; mnr A Swanepoel 2002: onderhoud). Hierdie plaasskool het in 1904 tot stand gekom en tot in 1931 bestaan (Botes & Botes 1992: 72- 73). Die woonhuis op die plaas Tierberg waar Bettie, Awie en Miemie Swanepoel hulle eerste skoolopleiding ontvang het Na die voltooiing van standerd twee is Chrisjan, Bettie, Miemie en Awie in die koshuis op Prins Albert geplaas waar hulle tot aan die einde van standerd ses skool gegaan het (mev B van Eck 1998: onderhoud; mnr A Swanepoel 2002: onderhoud). Van 1897 tot 1923 was Frans Stofberg die skoolhoof op Prins Albert. In 1924 is hy opgevolg deur BJ du Toit en in 1933 is JF O'Grady as skoolhoof aangestel. In Januarie 1935 het GJ Potgieter by horn oorgeneem en 21 jaar in daardie hoedanigheid aangebly (Stockenstrom gd: 77 - 78; Botes & Botes 1992: 67 - 68). Twee van die bekendste onderwysers wat in die dertigerjare op die personeel van die hoerskool gedien het, was die latere historikus en argivaris Anna Boeseken - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 324 (1931 - 1932), en die skrywer Hettie Smit (1936 - 1937). Nog een van die onderwyseresse op Prins Albert was ene juffrou Daniel (mev B van Eck 1998: onderhoud). Frederik (Freek) Hendrik, Jacobus (Kolie) Johannes Gert, Louisa (Louisa) Petronella, Salomina (Sally) Susanna, Sophia (Sophie) Magdalena, Anna Francina Christina en Matthys (Thys) Frederik Swanepoel begin almal hulle skooloopbane op Zeekoegat waar hulle ook in die koshuis ingewoon het. Die skool op Zeekoegat is in 1896 tot stand gebring en het tot in 1952 voortbestaan (Botes & Botes: 1992: 72- 73). Van die onderwysers op Zeekoegat by wie die Swanepoel­ kinders onderrig ontvang het, was mnre Le Grange, White, Veldtsman en Van Onselen (mev B van Eck 1998: onderhoud). Mnr Veldtsman het in 'n stadium 'n onderwyspos op Clanwilliam aanvaar en Jacobus (Kolie) Johannes Gert Swanepoel het vir ongeveer 'n kwartaal saam met horn daarheen gegaan (mnr K Swanepoel gd: onderhoud; mev B van Eck 1998: onderhoud). Mettertyd word Frederik (Freek) Hendrik en Jacobus (Kolie) Johannes Gert Swanepoel ook Prins Albert toe gestuur waar laasgenoemde aanvanklik by sy oom en naamgenoot Jacobus (Kootjie) Johannes Gerrit Swanepoel, loseer. Later word hy ook in die koshuis geplaas waar die kosgangers in die dertigerjare van die vorige eeu nog handewerk moes verrig (mnr K Swanepoel gd: onderhoud). Eers in die volgende dekade is hierdie gebruik afgeskaf en is daar gepoog om die stempel van 'n Armkoshuis te verwyder deur die naam te verander na die Goeie Hoop-Losieshuis (Botes & Botes 1992: 68, 72, 73). In daardie stadium het die skooldag bestaan uit twee sessies, waarvan die laaste eers om halfvier in die middag geeindig het. Op W oensdae was daar egter net een sessie, maar dan het die skool 'n halfuur vroeer begin. (Haak 1999: 63, 66 - 67). Soos sy ouer broers en susters, verlaat Jacobus (Kolie) Johannes Gert Swanepoel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 325 die skool aan die einde van 1938 nadat hy standerd ses geslaag het om sy vader op die plaas met die boerdery te help (mnr K Swanepoel gd: onderhoud). Finansiele omstandighede was grootliks verantwoordelik vir die Swanepoelkinders se vroee skoolverlating. Gevolglik het die skoolhoof, JF O'Grady, aan die einde van 1934 'n vrugtelose versoek aan Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) gerig om sy seun, Abraham (Awie) Francois Bosman Swanepoel, toe te laat om verder as standerd ses te leer. Die skool sou in so 'n geval selfs gratis boeke aan laasgenoemde verskaf (mnr A Swanepoel 2002: onderhoud). Hierdie verskynsel van vroee skoolverlating was nie net tot die Swanepoelgesin van Botterkraal beperk nie, want in November 1941 het die kerkraad van die NG Gemeente van Prins Albert 'n opvoedingskommissie in die lewe geroep. Die doel hiermee was eerstens om toe te sien dat geen kind onnodig vroeg die skool verlaat nie en tweedens kinders wat wel die skool verlaat, te help om 'n behoorlike heenkome te vind (Stockenstrom gd: 94). Soos reeds gemeld, begin die vyf jongste kinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i7) almal hulle skoolloopbane op Zeekoegat. Louisa (Louisa) Petronella, Salomina (Sally) Susanna en Sophia (Sophie) Magdalena ontvang van sub A tot standerd vyf hulle opleiding op Zeekoegat, waar Louisa in haar standerd vyf-jaar (1938) oorlede is. Haar twee jonger susters, Sally en Sophie, voltooi daarna standerd ses op Beaufort-Wes (mev S Nel2002: onderhoud; mev B van Eck 1998: onderhoud). Die twee jongste kinders, Anna (Anna) Francina Christina en Matthys (Thys) Frederik, word in standerd twee en standerd een onderskeidelik op Beaufort-Wes in die skool geplaas en voltooi ook standerd ses daar (mev B van Eck 1998: onderhoud). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 326 Die volgende tabel bied 'n benaderde kronologiese uiteensetting van die Swanepoel-kinders se skoolloopbane, gebaseer op die aanname dat hulle skool toe gestuur is in die jaar van hulle sewende verjaarsdag: 5 Chris Bettie Miemie Awie Freek Kolie Louisa Sally Sop hie Ann a Thys t d * 1917 * 1918 * 1919 * 1920 * 1922 * 1924 * 1925 * 1927 * 1929 * 1934 * 1935 A 1924 1925 1926 1927 1929 1931 1932 1934 1936 1941 1942 B 1925 1926 1927 1928 1930 1932 1933 1935 1937 1942 1943 1 1926 1927 1928 1929 1931 1933 1934 1936 1938 1943 1944 2 1927 1928 1929 1930 1932 1934 1935 1937 1939 1944 1945 3 1928 1929 1930 1931 1933 1935 1936 1938 1940 1945 1946 4 1929 1930 1931 1932 1934 1936 1937 1939 1941 1946 1947 5 1930 1931 1932 1933 1935 1937 1938 1940 1942 1947 1948 6 1931 1932 1933 1934 1936 1938 1941 1943 1948 1949 7.7 Lewensomstandighede Zeekoegat, wat ' n belangrike rol in die lewe van die Swanepoels van Botterkraal gespeel het, was teen die einde van die neentiende eeu die middelpunt van 'n vooruitstrewende gemeenskap. In 1897 het dit 'n kortstondige goudstormloop beleef toe goud op die omliggende plase Spreeufontein, Gatsplaas en Klein­ Waterval ontdek is. Uit die Trakarivier wat deur die gemeenskappie vloei, is koringlande en vrugteboorde besproei, terwyl'n koringmeule deur 'n stoomenjin aangedryf is. Die oorblyfsels van ' n eens deftige hotel, wat aan reisigers tussen Beaufort-Wes en Oudtshoorn herberg gebied het, is vandag steeds hier te sien. Verder was daar ook 'n smidswinket poskantoor, drankwinkel en twee algemene handelaars. Daar was ook 'n skool en 'n koshuis. In 1915 is planne vir 'n volledige dorpsuitleg vir Zeekoegat opgetrek maar dit het op niks uitgeloop nie (Marincowitz 1982: 26 - 27). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 327 Die oorblyfsels van Zeekoegat se hotel tans (2002) met die Swartberge in die agtergrond Volgens oorlewering het die poskar in die twintiger- en dertigerjare van die vorige eeu op Maandae op Zeekoegat aangedoen en Dinsdae weer teruggekeer. Die boere van die omliggende plase het gevolglik op Maandae gaan pos afhaal en sommer ook die geleentheid gebruik om vanaf die enigste telefoon by die poskantoor te bel. Gedurende die twintigerjare van die twintigste eeu was ene Chrisjan Steyn die posryer (mev B van Eck 1998: onderhoud). Die distriksgeneesheer, dr HPD van Wyk (1932 tot 1968), het ook gereeld na Zeekoegat gereis om siekes te besoek en selfs tande te trek (Haak 1999: 63). Ook Maria Johanna Marais moes op 'n keer 'n tand deur dr van Wyk laat trek. Verder is die skoolkinders op Zeekoegat deur horn teen pokke ingeent (mev B van Eck 1998: onderhoud). Meestal is daar egter gebruik gemaak van boererate. Afgesien van Hollandse medisyne is aalwynsap en groen amara byvoorbeeld vir maagongesteldhede gebruik. Verder is kruiebossies vir verskillende gebruike in die veld versamel. Om bloeding te stop, is kruie saam met spinnerakke op die wond geplaas. Babas - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 328 is na voeding kalkwater ingegee om slegte spysvertering en krampe te voorkom (mev B van Eck 1998: onderhoud). As gemeenskapsentrum het Zeekoegat nie alleen gedien as plek waar eredienste en kerkbasaars gehou is nie, maar daar is ook konsert gehou. In hierdie verband het die CJV-tak van Zeekoegat 'n aktiewe rol in die gemeenskap gespeel. Die naam van mej Florrie Forsyth wat op Anljesfontein skoolgehou het kom gereeld op programme van CJV-konserte voor. Hoewel sy nie 'n lidmaat van die NG gemeente was nie, het sy aktief ingeskakel en gewoonlik 'n klavierstuk gel ewer (Botes & Botes 1992: 81 - 82). Sy was goed bevriend met Jacobus (Kooljie) Johannes Gerrit Swanepoel en het dikwels by horn op Botterkraal gekuier. Hy het haar ook by geleentheid na konserte vergesel (mev B van Eck 1998: onderhoud). Met nagmaal was Zeekoegat 'n miernes van bedrywigheid. Hoewel die mees algemene vervoermiddel in die jare twintig van die vorige eeu donkie- en perdekarre was, het almal hulle beste klere aangetrek en veral die vroue was in lang deftige rokke met valleljies om die nek geklee met groot hoede op hulle koppe (mev B van Eck 1998: onderhoud). Ook ds DJ le Roux Marchand wat van 1911 tot 1928 predikant op Prins Albert was, was vir vervoer afhanklik van 'n kar en perde wat die kerkraad vir horn aangekoop het. Eers later in sy dienstydperk het die kerkraad 'n motor vir gebruik deur die predikant aangekoop (Botes & Botes 1992: 18). Op 20 Maart 1911 is die eerste nagmaal op Zeekoegat gehou en in 1913 is daar besluit om een keer per kwartaal 'n diens daar te hou. Hierdie dienste is op weeksdae gehou, omdat die predikant teen Sondag weer op die dorp moes wees (Botes & Botes 1992: 131). So is daar in die plaaslike koerant bekend gemaak dat die Heilige Nagmaal op Donderdag 4 Desember 1913 op Zeekoegat gehou sou word. Vyf jaar later is geadverteer dat daar op Woensdag 27 Februarie 1918 op Zeekoegat 'n buitediens sou plaasvind (De Prince Albert Vriend 3/12/1913; 20/2/1918). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 329 Zeekoegat se kerkie Een van die hoogtepunte vir die Swanepoel-kinders van Botterkraal was die vrugte- of kinderfees wat Frik Oosthuizen jaarliks by die populierbos op Zeekoegat vir die kinders van die gemeenskap gehou het. Volgens Elizabeth (Bettie) Maria Swanepoel was daar die heerlikste drink- en eetgoed en veral Jacobus (Kolie) Johannes Gert Swanepoel het met groot verwagting na hierdie feeste uitgesien (mev B van Eck 1998: onderhoud; Botes & Botes 1992: 132). Nadat die plase in die Zeekoegat-omgewing in die dertigerjare van die vorige eeu toegekamp is, het die boere ook 'n jakkalsklub gestig, wat gereeld byeengekom het om jag te maak op jakkalse. Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7g5) en sy vier oudste seuns, Chrisjan, Awie, Freek en Kolie het Botterkraal self met jakkalsdraad toegekamp. 'n Buurman, ene Kerneels van der Walt, het ook soms hiermee gehelp. Nadat 'n nuwe hek by die ingang na die plaas aangebring is, het Freek en Kolie opdrag gekry om 'n kennisgewing met die woorde Maak asseblief die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 330 hek toe daarop aan te bring. Hulle het egter ook die woorde Suikerbossie, Rooiknop onderaan geverf en 'n ernstige skrobbering daarvoor ontvang (mev B van Eck 1998: onderhoud). 'n Beedigde verklaring wat Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) in 1940 voor prokureur Klaas Doedes Haak afgele het, hied nie alleen 'n aanduiding van die omvang en onkoste verbonde aan die omheining van Botterkraal nie, maar ook van die buurplase wat aan Botterkraal gegrens het (KAB: MOOC 66870, 1939). In hierdie verklaring word gemeld dat Botterkraal geheel met jakkalsproefdraad omhein is teen die volgende koste: a. Deel wat aan Caroluskraal aangrens £BO b. Deel wat aan F.S. Marincowitz aangrens £90 c. Deel wat aan G. Raubenheimer aangrens £60 d. Deel wat aan T.L. van Eck aangrens £75 e. Deel wat aan Boedel wyle P.f. Swanepoel aangrens £98 Binnedraad deur my opgerig 2000 tree £160 £563 Hierdie omheining volg nadat daar reeds in Augustus 1913 'n vergadering op die nabygelee Klipgat gehou is om die voorgestelde omheiningswet te bespreek. Na 'n warm debat het slegs 8 boere daarteen gestem, terwyl 19 ten gunste van die voorgestelde wet was (De Prince Albert Vriend 27 /08/1913). Volgens Bettie Swanepoel het Caroluskraal aan Jan Swanepoel behoort terwyl Ganskraal die eiendom van Piet Swanepoel was. Op Tierberg, aan die westekant van Botterkraat het die Van Ecks geboer wat ook later Bettie se skoonouers sou word. Haar latere skoonvader, Theodorus Louis van Eck, was ook die eienaar van Tuinplaas, terwyl die Oosthuizens op Klein Botterkraal geboer het. Klipgat en Lammerskraal het aan oom Daan en tant Flossie van Zyl behoort op Moeiteverniet het 'n Botes-gesin gewoon, terwyl Kootjie (Bol) Swanepoel die eienaar van Platberg was (mev B van Eck 1998: onderhoud; Botes & Botes 1992: 100). Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 331 Botterkraal is gelee aan die grondpad tussen Prins Albert en Zeekoegat. In die jare twintig en dertig van die vorige eeu toe teerpaaie in die Prins Albert-omgewing onbekend was, was dit ook die grootpad tussen Prins Albert en Willowmore. So byvoorbeeld is die nasionale pad deur die Karoo, vandag bekend as die N1, eers tussen 1939 en 1942 gebou (Haak 1999: 68). Gevolglik het baie reisigers, ook te voet, op Botterkraal aangedoen. Volgens Bettie Swanepoel is hierdie mense met groat gasvryheid ontvang en slaapplek en kos aangebied. By hulle vertrek het hulle ook padkos saamgekry. Haar pa, Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5), was besonder lie£ vir gesels en het die mense so lank moontlik daar probeer hou (mev B van Eck 1998: onderhoud). Die polisie op Klaarstroom moes gereeld die omgewing te perd patrolleer en het gewoonlik met 'n voetpad deur die poort suid van die plaasopstal gekom. By so 'n geleentheid is een van die kinders (ook dogters) opdrag gegee om die perd koud te lei (mev B van Eck 1998: onderhoud). Die poort op Botterkraal met die Swartberge in die verte Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 332 Die Swanepoel-kinders op Botterkraal moes van kleins af op die plaas help werk. So byvoorbeeld moes hulle skape oppas, bokke melk, en bene en wol in die veld bymekaarmaak vir verkoop op Zeekoegat. Sonder ongeval het dit nie altyd geskied nie en by geleentheid het Frederik (Freek) Hendrik in die dipgat beland (mev B van Eck 1998: onderhoud). Op Botterkraal is daar hoofsaaklik met skape geboer. Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en ene Frans Botes van Klein Botterkraal het by geleentheid op Colesberg gaan skape koop. Hoewel hulle per trein daarheen gereis het, moes hulle op die terugtog die skape te voet aanjaag, omdat daar toe nog nie vragmotors was nie. Eers na twee maande op die trekpad was hulle weer tu is. Christiaan Swanepoel het by tye tot 900 merino hamels besit. Met skeertyd is die wolbale aan die dakbalke gehang en is die kinders in die bale getel om die wol te trap (mev B van Eck 1998: onderhoud). In droogtetye is turksvyblaaie stukkend gekap en as veevoer gebruik. Daar is vandag steeds 'n groot turksvyboord op Botterkraal (mev B van Eck 1998: onderhoud). In 1926/27 is die Prins Albert-omgewing byvoorbeeld deur 'n ernstige droogte geteister. Hierdie droogte was so erg dat die ring van die NG Kerk in 1927 'n boodskap van meegevoel aan Prins Albert en die omliggende NG gemeentes gestuur het (Botes & Botes 1992: 56, 67). Hoewel daar reeds in 1913 in die distrik Prins Albert vir water geboor is en Samson windpompe in die plaaslike weekblad geadverteer is, het boere ook met pik en graaf diep, bree fonteinslote gegrawe om water vir veesuipings te voorsien. Teen 1919 was Lloyd se Aermoter-windpompe ook beskikbaar op Prins Albert (De Prince Albert Vriend 2/4/1913; 30/9/1914). Volgens Bettie Swanepoel het Christiaan Hendrik Swanepoel in die dertigerjare op Botterkraallaat boor en sterk water gekry (mev B van Eck 1998: onderhoud). Vanwee die bodemgesteldheid en droe klimaat is melkbokke aangehou om in die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 333 daaglikse melkbehoeftes van die Swanepoel-gesin op Botterkraal te voorsien. Afgesien van 'n lusernland was daar ook 'n vrugteboord met onder andere moerbei- en appelkoosbome op Botterkraal. Soos verwag kan word, was die jonger kinders dikwels in die moeilikheid omdat hulle groen vrugte gepluk en na die eerste hap weggegooi het (mev B van Eck 1998: onderhoud). As vervoermiddel het Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) oor 'n perdekar beskik en ook 'n ryperd besit waarmee hy aan die jakkalsjag in die omgewing deelgeneem het. Daarby het hy ook 'n donkiekar en 'n paar donkies aangehou waarmee die oudste kinders, Chrisjan, Bettie, Miemie en Awie skool toe moes ry. In die laat dertigerjare het hy 'n Willisbakkie aangeskaf (mev B van Eck 1998: onderhoud). Teen die einde van 1929 het 'n wereldwye ekonomiese depressie ontstaan, wat ook in Suid-Afrika ernstige gevolge gehad het. Feitlik elke terrein van die ekonomie het 'n diep insinking beleef. So byvoorbeeld het die wolprys afgeneem van 1 sjieling en 4 pennies per pond in 1928/29 tot 4 pennies per pond in 1931/32. Daarbenewens is die land gedurende 1932 en 1933 deur een van die ernstigste droogtes in menseheugenis getref, wat veral die boere swaar getref het (Muller 1975: 415; Van der Walt ea gd: 523). Op Prins Albert het hierdie droogte sulke rampafmetings aangeneem dat dit selfs in die sinode van die NG Kerk weerklank gevind het (Botes & Botes 1992: 56). Die ACVV het gevolglik in 1931'n sopkombuis by die skool op Prins Albert ingerig en tydens pouses sop aan leerlinge voorsien. Terselfdertyd is £10 000 bewillig vir die opgradering van die pad deur Meiringspoort om sodoende 'n uitkoms aan die toenemende aantal werklose mense te bied. Verder is die Oukloofdam tydens die Depressie gebou en skoolkinders kon teen 6 pennies per dag klippe so groot soos vuurhoutjiedosies hiervoor optel (Haak 1999: 61- 63). Die uitwerking van die droogte is vererger deurdat baie boere in die goeie jare Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 334 hulle plase oorgekapitaliseer het en gevolglik die rentelas nie meer kon hanteer nie. Dit het meegebring dat handelsbanke verbande begin oproep het. Teen die einde van 1932 het groat plattelandse gebiede dus in armoede verkeer en baie boere het uitgeboer en armblankes geword. Ten spyte van landswye reen en sneeu in Augustus 1933 het baie boere ongeskoold na dorpe en stede getrek en op die oorversadigde arbeidsmark 'n vastrapplek probeer kry (Muller 1975: 415; Van der Walt AJH ea gd: 523; Haak 1999: 65). Die feit dat Jacobus (Kootjie) Johannes Gerrit Swanepoel (b6c5d7e3f7g6) en sy moeder, Maria Susanna Jacoba van Zyl, random 1931 na Prins Albert verhuis het waar hy 'n kafee-bakkery en 'n losieshuis bedryf het, is 'n aanduiding dat bogenoemde faktore ook die boerdery op Botterkraal ernstig geknou het. Dit word bevestig deur die feit dat die Swanepoels van Botterkraal, soos vele ander gesinne op die dorp en in die distrik, tussen Januarie 1933 en Februarie 1939 sporadies geringe hulp van die ACVV ontvang het. So byvoorbeeld is die volgende inskrywings in die NG Gemeente Prins Albert se dokumente oor armesorg en kinderwelvaart gevind: Swanepoel Boterkraal: Januarie 1933 12/71h, 3 kinders Februarie 1933 kontribusie 4/1, voedsel 9, klerasie 2/6 Swanepoel Boterkraal: Januarie 1934 15/0, 3 kinders C. Swanepoel: Mei 1935 13/6, 3 kinders Swanepoel Boterkraal: Februarie 1939 5/6, 1 kind (NGKA: G64/8/1) As gevolg van droogtes en die gepaardgaande swak ekonomiese toestand het die kerkraad van die NG Gemeente op Prins Albert reeds in Augustus 1926 geld bewilllig vir die bedryf van 'n sopkombuis by die skool. Later is daar in samewerking met die ACVV 'n gebou opgerig wat in Mei 1931 as sopkombuis ingewy is (Bates & Bates 1992: 67 - 68). Volgens Bettie Swanepoel het die koshuiskinders egter nie sop ontvang nie en het haar suster Miemie, wat by hulle oom Kootjie ingewoon het, gewoonlik haar sop met haar gedeel (mev B van Eck Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 335 1998: onderhoud). Hoewel die Bemarkingswet van 1937 ten doel gehad het om pryse te stabiliseer en dus bepaal het dat surplus-landbouprodukte uitgevoer moet word, het die uitbreek van die Tweede Wereldoorlog in 1939 grootliks daartoe bygedra dat hierdie wet nie geslaagd was nie. Afslaers en spekulante het gevolglik begin om die vleismark te manipuleer sodat daar 'n vleistekort in die stede was waar hulle maksimumpryse kon behaal, terwyl die produsente op die platteland met 'n ooraanbod van vleis gesit het wat baie lae pry se behaal het 01 an der W alt ea gd: 552- 553). Boonop is slegs 'n deel van die wolgeld tydens die Tweede Wereldoorlog aan boere uitbetaal (mev B van Eck 1998: onderhoud). Klaarblyklik is hierdie geld deur die destydse regering aangewend vir die oorlogspoging en eers na die oorlog uitbetaal. Afgesien van die gereelde droogtes, die wereldwye ekonomiese depressie en die afsterwe van Jacobus Johannes Gerrit Swanepoel (b6c5d7e3f7g6) wat daartoe bygedra het dat Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) Botterkraal in 1943 moes verkoop, is sy gesin ook in die laat dertiger- en vroee veertigerjare deur die een tragedie op die ander getref. Dit het begin met die afsterwe van sy moeder, Maria Susanna Jacoba van Zyl (b3c2d2e13f5), op 17 Julie 1938 (KAB: MOOC 60556, 1938). In dieselfde jaar, op 8 Desember 1938, sterf ook sy 13-jarige dogter, Louisa Petronella Swanepoel (b6c5d7e3f7g7), op Zeekoegat aan ruggraatkoors (mev B van Eck 1998: onderhoud). Die jaar daarna, op 14 November 1939 sterf sy broer, Jacobus (Kootjie) Johannes Gerrit Swanepoel (b6c5d7e3f7g6), in die ouderdom van 44 jaar aan hartversaking (KAB: MOOC 66870, 1939; mev B van Eck 1998: onderhoud). 'n Paar maande later, vermoedelik op 14 Augustus 1940, sterf nog 'n dogter, Maria (Miemie) Susanna Jacoba Swanepoel (b6c5d7e3f7g3), op 21-jarige ouderdom nadat Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 336 sy lank siek was aan rumatiekkoors (mev B van Eck 1998: onderhoud). In 'n desperate paging om haar te lewe te red, het haar vader haar selfs na Barrydale se bad geneem. Besoeke aan medici op Ladismith, Montagu, Swellendam, Mosselbaai en Oudtshoorn ten spyt, is sy op jeugdige ouderdom op Botterkraal oorlede. Miemie Swanepoel en haar broer, Chrisjan, by geleentheid van hulle suster, Bettie, se troue op 25 Junie 1940 op Prins Albert met Joseph Willem van Eck Kort hierna, in Januarie 1942, verdrink 'n kleinseun Theodaris Louis van Eck in 'n plaasdam, terwyl Christiaan Hendrik Swanepoel se 26-jarige skoonseun, Joseph Willem van Eck, op 11 April 1944 as gevolg van 'n stroper-ongeluk sterf (mev B van Eck 1998: onderhoud). Elizabeth (Bettie) Maria Swanepoel (b6c5d7e3£7g5h2) bly dus as 26-jarige weduwee agter met 'n dogter~ie van 2 jaar en 7 maande en 'n babaseun van 'n maand. Na die verkoop van Botterkraal in 1943 verhuis Christiaan Hendrik Swanepoel en sy gesin in 1944 eers na die plaas Hansrivier nr 169 net suid van Beaufort-Wes, voordat hulle uiteindelik op Beaufort-Wes huisvesting vind (mev B van Eck 1998: onderhoud). Op hierdie wyse het die Swanepoels van Botterkraal ook deel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 337 . geword van die vele ongeskoolde, verarmde boere wat in die dertiger- en veertigerjare hulle plase verloor het en in dorpe en stede 'n nu we heenkome moes vind. In daardie stadium was die oudste dogter, Elizabeth (Bettie) Maria Swanepoel, reeds 'n weduwee. Die ander agt oorlewende Swanepoel-kinders se ouderdomme in 1944 was: Christiaan (Chrisjan) Hendrik Swanepoel 27 jaar, Abraham (Awie) Francois Bosman Swanepoel 24 jaar, Frederik (Freek) Hendrik Swanepoel 22 jaar, Jacobus (Kolie) Johannes Gert Swanepoel 20 jaar, Salomina (Sally) Susanna 17 jaar, Sophia (Sophie) Magdalena Swanepoel 15 jaar, Anna (Anna) Francina Christina Swanepoel10 jaar, en Matthys (Thys) Frederik Swanepoel9 jaar. Die seuns Awie, Freek en Kolie het in daardie stadium reeds by die destydse Suid­ Afrikaanse Spoorwee en Hawens in diens getree, terwyl Sally na voltooiing van standerd ses op Beaufort-Wes by ene Maggot as winkel-assistant in diens getree het. Die oudste seun, Chrisjan, het by sy ouers op Botterkraal gebly en eers met hulle verhuising na Beaufort-Wes by die Spoorwee in diens getree. Die jongste drie kinders Sophie, Anna en Thys was toe nog op skool (mnr A Swanepoel 2002: onderhoud; mev S Nel2002: onderhoud). Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Johanna Marais nadat hulle Botterkraal verlaat het Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 338 7.8 Msterwe van Christiaan Hendrik Swanepoel Bogenoemde gebeure het 'n negatiewe uitwerking op Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) se gesondheid gehad en met die verhuising na Beaufort-Wes het hy reeds probleme ondervind (mev B van Eck 1998: onderhoud). 'n Bietjie meer as drie jaar later, op 30 Januarie 1948, sterf hy in die Rondebosch Hospitaal in Kaapstad in die ouderdom van 54 jaar, 3 maande en 28 dae (KAB: MOOC 4230, 1953). Op 2 Februarie 1948 word hy in die Woltemade begraafplaas begrawe in graf nommer 61240B. As gevolg van die ekonomiese omstandighede aan die einde van die Tweede W ereldoorlog en die Swanepoels se finansiele posisie, was slegs vier gesinslede in staat om die begrafnis byte woon. Maria Johanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i7) en haar seuns Christiaan (Chrisjan) Hendrik (b6c5d7e3f7g5h1) en Frederik (Freek) Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h5) is deur 'n susterskind van eersgenoemde na Kaapstad geneem. Salomina (Sally) Susanna Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h8) het in daardie stadium in 'n tekstielfabriek in Kaapstad gewerk en kon gevolglik ook die begrafnis bywoon (mnr A Swanepoel 2002: onderhoud; mev B van Eck 2002: onderhoud). Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) se graf kan gevind word deur die volgende aanwysings te volg: gaan in by hek 6, draai links en stap ongeveer 30 meter tot by twee kindergraffies van Louis Bekker en Amanda. Draai aan die voetenent van hierdie graffies regs en stap tot by graf nr 61240B. Hierdie graf is in September 1982, op inisiatief van die skrywer, deur Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) se kinders en kleinkinders van 'n grafsteen voorsien. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 339 Christiaan Hendrik Swanepoel se graf in die Woltemade Begraafplaas in Kaapstad Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7g5) se weduwee, Maria Johanna Marais, word dus agtergelaat met twee onmondige kinders, naamlik Anna (13) en Thys (12). Soos reeds gemeld was Sally (20) toe in Kaapstad werksaam, terwyl Sophie (18) reeds op 8 Desember 1947 op Beaufort-Wes getroud is (NGKA: G 12/9/11: nr 11 van 1947/48). Aanvanklik bly Maria Johanna Marais met haar twee jongste kinders op Beaufort-Wes aan, maar later vestig sy en haar oudste dogter, Elizabeth (Bettie) Maria Swanepoel, hulle op Prins Albert. Soos vroeer gemeld, was laasgenoemde toe reeds 'n weduwee, nadat haar man Joseph Willem van Eck op 11 April1944 oorlede is en haar met twee kinders Marina Elizabeth (2 jaar en 7 maande) en Melvin Eben (1 maand) agtergelaat het. In die sestigerjare woon hulle in Christina de Witstraat 15. Random 1970 verhuis hulle na Markstraat 41 op Prins Albert. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 340 Christina de Witstraat 15, Prins Albert Die huis in Markstraat 41, Prins Albert Op 25 Januarie 1973 ster£ Maria Johanna Swanepoel in die ouderdom van 81 jaar en 5 dae en word op 28 Januarie 1973 in die begraafplaas op Prins Albert ter ruste gel e. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 341 Maria Johanna Marais se vyf seuns tydens haar begrafnis op 28 Januarie 1973: Thys is links agter op die foto, Kolie links voor, Chrisjan met sy rug na die kamera, Awie regs voor en Freek regs in die middel. Regs agter op die foto is Kobus Nel, 'n kleinseun Maria Johanna Swanepoel, nee Marais, se graf in die begraafplaas op Prins Albert 7.9 Nalatenskap Soos reeds gemeld, verlaat Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7g5) en sy gesin Botterkraal in 1944. Daarmee saam breek die einde van 'n era aan. Nie Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 342 alleen was dit die einde van die Swanepoel-familie se wel en wee op Botterkraal nie, dit was ook die einde van 'n tradisie van ses agtereenvolgende Swanepoel­ geslagte wat as veeboere 'n bestaan gemaak het. Deel van hierdie tradisie was 'n lewenstyt 'n verknogtheid aan en 'n hunkering na grond en dier wat deur oud­ politikus, Danie Schutte, as 'n genetiese defek van die Afrikaner bestempel is (Rappart 13/10/2002). Die verstedeliking van ongeskoolde, verarmde boere in die eerste paar dekades van die vorige eeu was 'n universele verskynsel wat nie tot 'n enkele familie of landstreek beperk was nie. So byvoorbeeld vorm dit ook die agtergrond waarteen Chris Barnard se bekroonde jeugverhaal Voetpad na Vergelegen in die Laeveld in die voormalige Oos-Transvaal afspeel. En so os in Barnard se verhaat het die afskeid van Botterkraal ook vir die Swanepoel-gesin nie sander emosie gepaard gegaan nie. Die volgende woorde van die hoofkarakter, Krisjan, by die afskeid van Vergelegen, kan met 'n enkele aanpassing ook op die Swanepoels van Botterkraal van toepassing gemaak word: Al ons sweet le hier, al ons lag en ons huil. Elke boom en klip op Vergelegen [Botterkraal] het 'n storie, elke klofie, en net ons ken hulle storie. Ons ken elke berg en elke voetpad soos ons onsselfken, soos ons die huis ken, soos ons elke skaduwee in die huis ken, en die kraak van elke deur, en elke geitjie teen elke muur. Vergelegen [Botterkraal] is nie 'n plaas nie, Vergelegen [Botterkraal] is 6ns - elkeen van ons op sy eie en almal van ons tesame. Jy kan nie van jouself af weggaan nie (Barnard 1987: 147). Soos reeds vroeer in hierdie hoofstuk gemeld, is slegs agt van Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Johanna Marais se elf kinders getroud. Uit die aangehegte bylaag blyk dit dat 'n groat nageslag uit hulle voortgespruit het wat vandag oor die lengte en breedte van Suid-Afrika en selfs Namibie versprei is. Een van die gevolge van hierdie verstrooiing is die feit dat heelparty van Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Johanna Marais se kleinkinders geen kontak met mekaar het nie en mekaar in sommige gevalle nog nooit ontmoet het nie. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 343 Die oudste seun, Christiaan (Chrisjan) Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h1), het by sy ouers op die plaas bly woon en in 1944 saam met hulle na Beaufort-Wes verhuis waar hy aanvanklik as kruier by die destydse Suid-Afrikaanse Spoorwee en Hawens in diens getree het. Op 14 Mei 1945 word die 28-jarige Christiaan Hendrik Swanepoel van Nuwestraat 52 op Beaufort-Wes, deur ds JC du Plessis in die huwelik bevestig met Maria (Ria) Johanna Susanna Magdalena Verwey van Jamesstraat 68. Laasgenoemde se beroep word op die huweliksertifikaat as winkelklerk aangedui (NGKA: G 12/9/11: nr 28 van 1945). 'n Enkele dogter, Johanna (Jolene), word op 3 Mei 1946 uit hierdie huwelik gebore. Na sy vrou se afsterwe op 25 April 1986 op Beaufort-Wes, verhuis Christiaan Hendrik Swanepoel na sy dogter op Vredenburg. Later vestig hy horn saam met twee van sy weduwee-susters, Sally Nel en Sophie Ras, op Robertson waar hy op 15 Desember 1997 in die ouderdom van 80 jaar oorlede is (mev J van der Merwe 2002: onderhoud). Chrisjan Swanepoel en Ria Verwey op hulle troudag Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 344 Die tweede oudste seun, Abraham (Awie) Francois Bosman Swanepoel (b6c5d7 e3£7 g5h4), is die eerste kind van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais wat die huis noodgedwonge verlaat om te gaan werk. In die laat dertigerjare van die vorige eeu tree hy as arbeider by die Suid-Afrikaanse Spoorwee in diens en word na Calvinia verplaas. Dit is ook hier waar hy later met Elsie (Ellie) Johanna Wilhelmina Louw getroud is. Hy word meermale verplaas en woon onder andere in Durbanville, Tiervlei (Bellville), Beaufort-Wes, Stanger en Durban (mnr A Swanepoel2002: onderhoud). Ellie en A wie Swanepoel Uit die huwelik tussen Abraham Francois Bosman Swanepoel en Elsie J ohanna Wilhelmina Louw is die volgende drie seuns en twee dogters gebore: Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 345 b6c5d7e3f7g5h4i1 b6c5d7 e3f7 g5h4i2 b6c5d7e3f7g5h4i3 b6c5d7e3f7g5h4i4 B6c5d7e3f7g5h4i5 Anna Christiana Abraham Christiaan Jacob Albertus Petrus Hendrik Maria Magdalena Wilhelmina Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel * 30-7-1946 Tiervlei * 21-8-1947 Beaufort- * 28-7-1950 Beaufort- * 6-8-1955 Beaufort-Wes * 16-12-1944 Calvinia Wes Wes Ellie en Awie Swanepoel met hulle kleinseun Reinard van der Wath in 1967 Op 5 Desember 1968 sterf Elsie Johanna Wilhelmina Louw op 42-jarige ouderdom in Durban en word daar begrawe. Abraham Francois Bosman Swanepoel is tans (2002) 82 jaar oud en woon by sy oudste dogter in Brackenfell (mev A van der Wath 2002: onderhoud). Die volgende seun, Frederik (Freek) Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h5), tree ook op Beaufort-Wes by die Suid-Afrikaanse Spoorwee en Hawens in diens. Ten tye van sy huwelik met die 19-jarige Emmerentia (Emmie) Johanna van der Westhuizen op 18 April1944 op Beaufort-Wes, is hy 21 jaar oud en beklee hy die amp van rangeerder. By hierdie geleentheid word die egpaar se adres as Nuwestraat 41 aangegee. Ds AS Malan bevestig die paartjie in die eg (NGKA: G Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 346 12/9/11: nr 37 van 1944). Freek Swanepoel omstreeks 1942 In die middel vyftigerjare tree Freek Swanepoel by die Departement Waterwese in diens en word na Theunissen verplaas. In die sestigerjare verhuis hy en sy gesin na Hopetown waar hy by die bou van die V an der Kloofdam betrokke was. Freek Swanepoel (regs) met die baba in sy arms, sy vrou Emmie van der Westhuizen (middel) en hulle oudste seun Frederik Christiaan (Pikkie) Uit Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7g5h5) en Emmerentia Johanna van der Westhuizen se huwelik word die volgende vyf seuns en drie dogters gebore Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kwartierstaat van Jacobus Johannes Gert Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6) b6c5d7 b7cld2 b6c2d4e2 b2c5d2e4 b3c2d2 b2c4d4 e? b7 b2c2d6elt7 b5c7d5e5 b7cld8e3 b7c6d1e3 b3c4d1elf1 b8cld8elf1 Pieter Johanna Matthys Catharina Jan Susanna Sa rei Maria Johannes Rachel Abraham Anna Pieter Elizabeth PN M aria Johannes x Frederika Booyens x Elizabeth van X M aria Jacobus X Elizabeth Stephanus x Magdalena Franco is x Deborah Cornelis X M aria Fourie X Johanna Swanepoel Petronella "' 1809 Esterhuizen Zyl Smit Blignault Susanna Marais Joubert Bosman Bosman Johannes Joubert NN * 1799 Swanepoel "' 1808 "' 1768 "'1807 Heunis "'1798 * 1804 * 1819 * 1821 Gouws "'1804 t 1885 * 1804 * 1815 t 1880 "' 1806 t c 1840 neef X niggie b6c5d7e3 b6c2d4e2f1 b3c2d2e13 b2c4d4e?f? b2c2d6elt7g6 b7cld8e3f? b3c4d1 elf1g? Frederik Catharina Jacobus Maria Catharina Jacobus Anna Will em Louisa Hendrik X Elizabeth Johannes XXX Stefina Johanna Johannes X Susanna Francois X Petronella Swanepoel 1845 Johanna Gerhardus 15-3-1865 Rosina Helena Marais 21-8-1855 Bosman Gouws Fourie * 16-4-1827 P/ Albert Boo yens van Zyl 0/hoom Martina Blignault * 24-10-1835 B/Wes * 1833 Koup "' 29-7-1827 • 20-7-1830 * 20-10-1828 * 19-9-1846 "'27-12-1835 t 12-11-1861 Beaufort-Wes "' 18-9-1830 B/Wes "' 12-6-1831 "' 28-2-1847 George Beaufort-Wes Brakvallei t 8-9-1909 t 2-10-1879 George Fraserburg Markstraat 5 Swanepoelsaanleg t 28-10-1903 Prins Albert Prins Albert b6c5d7e3f7 b3c2d2e13f5 b2c2d6e1f7g6h3 b3c4dlf1g?h ? Christiaan Hendrik Maria Susanna Jacoba Abraham Elizabeth Swanepoel X van Zyl Francois X Maria * 14-7-1864 2-1-1882 * 25-4-1866 Bosman 28-7-1880 Gouws "' 25-9-1864 Prins Albert "' 13-7-1866 Marais Beaufort-Wes * Prins Albert Bakoven, Graaff-Reinet * 5-7-1858 "' t 14-11 -1927 Boter Kraal t 17-7-1938 Prins Albert "' 17-10-1858 B/Wes t 23-11-1898 Letjiesbos, Beaufort-Wes b6c5d7e3t7g5 b2c2d6elf7g6h3i5 Christiaan Hendrik X Maria J ohanna Swanepoel 28-9-1915 Marais • 2-10-1893 Zeekoegat, Prins Albert * 19-1-1892 "'29-11 -1893 Willowmore "' 13-3-1892 Fraserburg t 30-1-1948 Rondebosch (Woltemade Begraafplaas) t 25-1-1973 Prins Albert b6c5d7e3f7g5h6 Jacobus Johannes Gert Swanepoel * 28-1-1924 Boter Kraal, Prins Albert "' 13-3-1924 Zeekoegat, Prins Albert t 26-4-1993 Kerkstraa t 4, Villiersdorp Ftguur27 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 347 (mev M van Zyl 2002: onderhoud): b6c5d7e3f7g5 b6c5d7 e3f7 g5 b6c5d7 e3f7 g5 b6c5d7e3f7g5 b6c5d7 e3f7 g5 b6c5d7e3f7g5 b6c5d7e3f7g5 b6c5d7 e3f7 g5 h5il h5i2 h5i3 h5i4 h5i5 h5i6 h5i7 h5i8 Frederik Wietsche Margrietha M aria Johannes Marinda Ferdinand Christiaan Christiaan Marthinus Susanna Magdaleeen Gerhardus Emmerentia Franco is Hendrik Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel Swanepoel • 22-10-1944 * 24-8-1949 * 13-2-1951 * 20-6-1953 * 10-12-1958 16-6-1963? * 2-11-1964 * 3-9-1968 Beaufort-Wes Beaufort-Wes Beaufort-Wes Beaufort-Wes Theunissen Theunissen Hopetown Hope town Op 27 Junie 1984, kort voor sy 62ste verjaarsda~ sterf Frederik Hendrik Swanepoel op Jan Kempdorp en word daar begrawe. Bykans 11 jaar later, op 6 Junie 1995, sterf Emmerentia Johanna van der Westhuizen ook op Jan Kempdorp en word by haar man ter ruste gele (mev M van Zyl2002: onderhoud). Jacobus (Kolie) Johannes Gert Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6) (figuur 27) voltooi standerd ses op Prins Albert en verlaat Botterkraal om ook by die Suid-Afrikaanse Spoorwee en Hawens op Beaufort-Wes in diens te tree. Nadat hy aan die instansie se kollege in Kaapstad opleiding ontvang het werk hy in Soutrivier (Kaapstad) as rangeerder. Hy willig later in om na Komatipoort in die destydse Oos-Transvaal verplaas te word- 'n verplasing waarvoor werknemers destyds, as gevolg van die hoe voorkoms van malaria, meestal nie kans gesien het nie. Hiervandaan word hy na die Suid-Afrikaanse Spoorwee en Hawens se kollege in Pretoria gestuur om as stasievoorman opgelei te word (mev S Swanepoel 2002: onderhoud). Na voltooiing van sy opleiding word Jacobus Johannes Gert Swanepoel op eie versoek op die aflospersoneel geplaas met Pretoria as basis. Hy los dus op verskeie stasies af waar die betrokke stasievoorman weens siekte- of vakansieverlof afwesig is. Op hierdie wyse beland hy op Middelburg, Mpumalanga, waar Susanna (Susan) Jacoba Potgieter (figuur 28) as stasiemeestersklerk werksaam was. Op 11 Oktober 1952 trou hulle op Middelburg en woon aanvanklik op Berg-en-dat 'n klein spoorwegstasie naby Belfast. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Kwartierstaat van Susanna Jacoba Potgieter (b1c7d5e4f4g3h?i4) b1 c7d5e4 b4c2 b? b1 c8d4 b11c9d1 b12c1 b2c2d1e2flg3 b1 c2d5 b1 c1 0d1 b1 c5d7e2 b1c8d3 b1 c5d7e2 b1 c3d6ellf7 b1 b4c3d4e5 Frederik Jacomina Georg Jacomina Cornelis Georg Luitje Matthys Elizabeth Matthys Catharina Henning Sara Joseph Anna Evert X Christina Johan X Aletta Joha11nes X Onbekend Hendrik x M aria Johannes x Catharina Johannes x Johanna Petrus X Maria Lewis X Susanna Potg:ieter Landman Roscher Frederica van Stroebel Elisabeth Taljaard Taljaard Uys Margaretha Jonathan Petronella * 1820 Best er • c 1795 "' 1804 "' 1797 Johanna Rooyen "' 1821 Wessels "' 1811 "' 1820 *1812 Taljaard van van * 1821 t 1871 t 1868 Vogel "' 1804 * 1826 t 1861 neefvan "' 1818 Aswegen Staden Alexandria Alexandria * 1830 Napky Voortrekker * 1824 "' 1820 Swell en dam Piet Uys G/Reinet neef X niggie b1c7d5e4f4 b?c? a2b2 b12c1d? b1c2d5e3 b1c5d7e2f? b1c5d7e2f1 b1 c3 Adolph Susanna Jacoba Petrus Aletta (Luitje ?) Matthys Jacoba lzak Anna Susanna Cornelis X J osina J ohanna Cornelis X M aria Johannes X M aria Gerhardus X Catharina Paulina Potg:ieter 18-3-1850 Roscher Johannes Elizabeth Taljaard Uys van Aswegen 31-10-1864 Lewis * 20-10-1824 Uitnhge * 19-1-1830 van Rooyen Stroebel * c 1840 * 19-9-1840 * 23-6-1894 2 Ptch * 10-9-1846 "' 25-1-1825 NHK "'7-2-1830 * 8-5-1843 kleinniggie vanDirkie Uys "' 12-5-1844 Uitenhage Uitenhage "' 15-8-1843 Winburg Uitenhage kleinneef X kleinniggie b 1 c7 d5e4f4g3 A2B3C2 b1 c2d5e3f? b1c5d7e2f1g? Johan Georg Luitje Maria Elizabeth Barend Petrus Uys Elizabeth Magdalena Potgieter X van Rooyen Taljaard X van Aswegen * 1-9-1856 * * 1873 * 1883 "' 11-1-1857 "' "' t 22-1-1967 t 17-3-1977 0 Ly denburg 0 Lydenburg b 1 c7 d5e4f4g3h ? b1cld4e3f?g? Frederik Evert Jacoba Maria Potgieter X Taljaard * 25-3-1905 * 23-12-1906 Bethal? Standerton? t 22-11-1977 Lydenburg t 20-6-1992 Pretoria 0 Lydenburg 0 Lydenburg b1 c7d5e4f4g3h?i4 Susanna Jacoba Potgieter * 2-8-1935 Dullstroom "' Lydenburg Figuur 28 (Heese & Lombard 2002b: 216, 228, 231,232, 233; Heese & Lombard 1999a: 89-90,247 - 249; Heese & Lombard 1999b: 98; De Villiers & Pama 1966a: 13-14; De Villiers & Pama 1966b: 455,717-719, 796; De Villiers & Pama 1966c: 965, 1001-1003, 1070; Uys 1984: gp; Cillie rs 1985: 531; TAB: MHG 1225/67; KAB: MOOC 6/9/676, 2818; KAB: MOOC 6/9/ 123, 4349) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 348 Jacobus Johannes Gert Swanepoel en Susanna Jacoba Potgieter op hulle troudag Later word Jacobus Johannes Gert Swanepoel na Olifantsrivierstasie tussen Middelburg en Witbank verplaas. Kort daarna koop hy die plaas Kromdraai digby Olifantsrivierstasie en bedank later uit die diens van die Suid-Afrikaanse Spoorwee en Hawens (mev S Swanepoel 2002: onderhoud). Uit die huwelik tussen Jacobus Johannes Gert Swanepoel en Susanna Jacoba Potgieter word die volgende vier kinders gebore: b6c5d7e3f7g5h6i1 Jacoba Maria Swanepoel *27 -3-1954 Middelburg b6c5d7e3f7g5h6i2 Christiaan Hendrik Swanepoel * 28-2-1956 Middelburg b6c5d7 e3f7 g5h6i3 Maria Johanna Swanepoel * 26-5-1959 Kromdraai b6c5d7e3f7g5h6i4 Frederik Evart Swanepoel * 3-5-1961 Kromdraai In 1966 verkoop Jacobus Johannes Gert Swanepoel die plaas Kromdraai en verhuis met sy gesin na die plaas Uitsig (Dasbos) tussen Villiersdorp en Worcester in die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 349 Boland. In 1968 vestig hy horn as plaasbestuurder op die plaas M6reson tussen Villiersdorp en Grabouw waar hy tot met sy aftrede in 1989 werksaam was. Kolie en Susan Swanepoel met hulle kinders vlnr: Ewie, Ria (agter), Miempie en Chris in 1967 op die plaas Uitsig tussen Worcester en Villiersdorp Na sy aftrede vestig hy en sy vrou hulle op Villiersdorp. Op 26 April 1993 sterf Jacobus Johannes Gert Swanepoel in die ouderdom van 69 jaar in sy woonhuis in Kerkstraat 4 op Villiersdorp en word op Villiersdorp begrawe. Susanna Jacoba Potgieter verkoop in 1994 die woonhuis op Villiersdorp en vestig haar by haar seun Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6i2) in Table View, Kaapstad. Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Johanna Marais se jongste seun, Matthys Frederik Swanepoel (b6c5d7e3£7g5h11), is nooit getroud nie en werk onder andere by die Departement Waterwese en die Suid-Afrikaanse Spoorwee voordat hy op 23 Mei 1991, op 55-jarige ouderdom in sy huis op Prins Albert oorlede is. Hy word digby sy moeder, Maria Johanna Marais, in die begraafplaas op Prins Albert ter ruste gele. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za --- -·--------. 350 Thys Swanepoel Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7g5) en Maria Johanna Marais (b2c2d6elf7g6h3i7) se oudste dogter, Elizabeth Maria Swanepoel (b6c5d7e3£7g5h2), is die egpaar se eerste kind wat in die huwelik tree. Op 25 Junie 1940 trou sy op 22-jarige ouderdom op Prins Albert met die 23-jarige Joseph Willem van Eck (NGKA: G 64/4/8: nr 7 van 1940). Drie kinders word uit hierdie huwelik gebore voordat Joseph Willem van Eck op 11 April 1944 in 'n stroper­ ongeluk sterf (MOOC 91956, 1944). 1 Theodaris Louis van Eck * 23-7-1940 2 Marina Elizabeth Van Eck * 31-7-1941 3 Melvin Eben van Eck * 11-3-1944 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 351 Joseph Willem van Eck Elizabeth Maria (Bettie) Swanepoel met haar twee kinders Marina en Eben in 1944 Na die afsterwe van haar vader in 1948, vestig Elizabeth Maria Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h2) haar saam met haar moeder op Prins Albert. In die jare sestig woon hulle in Christina de Witstraat 15 en later in Markstraat 41. Nadat Maria Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 352 J ohanna Marais in 1973 oorlede is, woon Elizabeth Maria Swanepoel aanvanklik by haar dogter, Marina Elizabeth van Eck, in die Paarl. Later vestig sy haar in Huis Malan Jacobs op Laingsburg waar sy tans (2002) op 84-jarige ouderdom steeds 'n inwoner is (mev B van Eck 1998: onderhoud). Die volgende oorlewende dogter, Salomina (Sally) Susanna Swanepoel (b6c5d7e3£7g5h8), werk aanvanklik op Beaufort-Wes, voordat sy in Kaapstad werk aanvaar in 'n tekstielfabriek. Sally Swanepoel Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 353 Sally Swanepoel tree in Augustus 1952 op Worcester in die huwelik met Sarel (Karel) Jacobus Nel. Uit hierdie huwelik word die volgende vyf kinders gebore: 1 2 3 5 6 Jacobus Willem Christiaan Hendrik Elizabeth Johanna Charles Louis Hendrik Susanna Catharina Ne! Ne! Ne! Ne! Ne! * 22-10-1953 * 23-11-1955 * 2-3-1958 *12-3-1961 • 22-11-1963 Wellington Wellington Wellington Wellington Wellington Salomina Susanna Swanepoel se gesin boer aanvanklik in die W ellington-distrik voordat hulle random 1964 na die plaas Dasbos tussen Villiersdorp en Worcester verhuis. In die laat jare sewentig verhuis hulle na die Robertson-distrik. Sarel Jacobus Nel sterf op 8 Junie 1989 op Robertson en word ook daar begrawe (mev S Nel 2002: onderhoud; MKK: MOOC 4446, 1989). Salomina Susanna Swanepoel woon tans (2002) op Robertson. Sophia Magdalena Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h9) verhuis in 1944 op 15-jarige ouderdom saam met haar ouers van Botterkraal na Beaufort-Wes waar sy na voltooiing van standerd ses, as winkelklerk aangestel word. Op 8 Desember 1947 word die 18-jarige Sophia Magdalena Swanepoel van Nuwestraat 62, op Beaufort­ Wes deur ds JAC Weidemann met die 23-jarige Nicolaas Johannes Jacobus Ras, 'n vragmotorbestuurder, Nasionale Paaie van Donkinstraat 102, in die huwelik bevestig (NGKA: G 12/9/11 nr 11 van 1947 /48). Nicolaas Johannes Jacobus Ras was in daardie stadium reeds 'n veteraan van die Tweede Wereldoorlog en het deelgeneem aan die Geallieerde Magte se veldtog in Noord-Afrika. Uit Sophia Magdalena Swanepoel se huwelik word die volgende drie seuns en drie dogters gebore: 2 3 4 5 6 Johannes M aria J ohanna Nicolaas Anna Maria Susanna Leonora Christiaan Abraham Jacobus Magdalena Ras Christiaan Ras Ras Hendrik Ras • 3-9-1949 Ras *15-1-1954 * 6-7-1955 Ras • 2-7-1948 Beaufort-Wes • 2-11-1950 Beaufort-Wes Voelvlei *1-11-1956 Beaufort-Wes Beaufort-Wes Voelvlei Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 354 Sophie en Nick Ras met twee van hulle kinders omstreeks 1950 Nicolaas Johannes Ras tree later in diens van die Departement Waterwese en word onder andere na Gouda (Voelvlei), Heidelberg en Villiersdorp (Theewaterskloof) verplaas. Op 22 Julie 1988 ster£ hy op Villiersdorp en word ook daar begrawe (mev S Ras 2002: onderhoud). Sophia Magdalena Swanepoel woon tans (2002) saam met haar jongste dogter, Susanna Leonora Ras, in Jakarandahof, Hugenootstraat, Villiersdorp. Christiaan Hendrik Swanepoel en Maria Johanna Marais se jongste dogter, Anna Francina Christina Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h10) was in 1944 slegs 10 jaar oud en sit haar skoolloopbaan op Beaufort-Wes voort. Hiema verhuis sy na die Paarl om by Rembrandt werk te aanvaar. Rondom 1955 tree sy op Wellington met Ockert Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 355 Erasmus in die huwelik. Twee dogters word uit hierdie huwelik gebore voordat Ockert Erasmus in 1962 in 'n motorongeluk omkom. Anna Swanepoel en haar broer, Kolie, omstreeks 1950 Op 28 Desember 1964 hertrou Anna Francina Christina Swanepoel op Prins Albert met Pieter Carel Joubert en nog 'n dogter word uit hierdie huwelik gebore (mev B van Eck 1998: onderhoud; mev A Pretorius 2002: onderhoud). Die drie kinders se besonderhede is soos volg: 1 2 3 Anna-marie Christelle Janetta Maria Erasmus Erasmus Joubert * 30-11-1956 * 10-7-1961 * 18-4-1966 Paarl Paarl Prins Albert Pieter Carel Joubert was werksaam by die Departement Waterwese en is aanvanklik betrokke by die bou van die Gamkapoortdam naby Prins Albert. In Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 356 1970 word hy na Villiersdorp (Theewaterskloofdam) verplaas. Na sy aftrede vestig die egpaar hulle op Robertson waar Anna Francina Christina Swanepoel op 6 September 2002 in die ouderdom van 68 jaar oorlede en begrawe is. Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais (b2c2d6e1f7g6h3i7) het dus 35 kleinkinders gehad waarvan 18 die van Swanepoel gedra het. Hiervan was 10 seuns en 8 dogters. Die res het bestaan uit 3 Van Eck­ kleinkinders, 5 Nel-kleinkinders, 6 Ras-kleinkinders, 2 kleinkinders met die van Erasmus en 1 Joubert. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 357 7.10 Bylaag 1: Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h1) * 11-1-1917 "'15-3-1917 Zeekoegat, Prins Albert t 15-9-1997 Robertson 0 Robertson x 14-5-1945 Beaufort-Wes M aria (Ria) J ohanna Susanna Magdalena Verwey * 1-11-1922 Willowrnore-distrik Willowmore? t 25-4-1986 Beaufort-Wes 0 Beaufort-Wes b6c5d7e3f7g5h1j1 Johanna Oolene) Swanepoel * 3-5-1946 Beaufort-Wes "'3-11-1946 Beaufort-Wes x 29-10-1966 Beaufort-Wes Alwikus Joltamtes (Johall) va11 der Merwe 1 Ria11a va1t der Merwe * 21-8-1966 Beaufort-Wes "' Beaufort-Wes 2 Cltan11ie11 vatt der Merwe * 15-12-1972 Beaufort-Wes "' Beaufort-Wes (NGKA: G 12/9/ 11 : nr 28 van 1945; NG KA: RA 4/ 111 A: nr 63; NGKA: RA 4/173 B- Be; mev j van der Merwe 2002: onderhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 358 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5l en Maria Johanna Marais Abraham Francois Bosman Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h4) * 24-8-1920 "'8-12-1920 Zeekoegat, Prins Albert X Calvinia Elsie J oh ann a Wilhelmina Louw dogter van Jacob Albertus Louw * 5-2-1926 Calvinia "' Calvinia t 5-12-1968 Sea view, Durban 0 Durban b6c5d7e3f7g5h4j1 Anna Christina Wilhelmina Swanepoel * 16-12-1944 Calvinia "'6-5-1945 Durbanville x 7-3-1964 Durban Care/ Joltannes (Callie) van der Watlt 1 Reinard Franco is van der Watlt * 23-1-1967 Pine town "' Sea View, Durban 2 Adri Engela van der Watlt * 11-7-1968 Johannesburg "' NG Kerk Townsview 3 Amtellie Maria van der WatTt * 29-9-1971 Krugersdorp "' Luipaardsvlei b6c5d7 e3f7 g5h4j2 Abraham Christiaan Swanepoel * 30-7-1946 Tiervlei, Bellville "' 6-10-1946 Tiervlei, Bel ville x 8-7-1972 Upington Joltanna de Jager * 7-3-1949 Upington dv Pieter Louwrens de Jager X 18-4-1942 Ada Mara Marais b6c5d7e3f7 g5h4j2il Adamarie Swanepoel * 2-7-1973 Durban "' Askham (Upington) x 7-3-1998 Bloemfontein b6c5d7 e3f7 g5h4j2i2 Abraham Francois Swanepoel * 19-7-1974 Durban "' Durban b6c5d7e3f7 g5h4j2i3 Eisa Swanepoel * 25-9-1976 Durban "' Durban b6c5d7 e3f7 g5h4j2i4 Pieter Louwrens Swanepoel * 4-1-1979 Durban "' Pinetown X Amta Cltristina Willtelmina Nel b6c5d7e3f7g5h4j3 Jacob Albertus Swanepoel Swanepoe] * 21-8-1947 Tiervlei, Belville "'2-11-1947 Beaufort-Wes x 6-12-1972 Vereeniging Maria Cor11elia van Eeden + 12-6-1989 xx 29-2-1990 Margate Anna Joltanna Getmida Smit b6c5d7e3f7g5h4j3il Francois Swanepoel * 16-4-1974 Delmas "' Sundra b6c5d7e3f7 g5h4j3i2 Jaco-Hann Swanepoel * 7-1-1976 Delmas "' Sundra b6c5d7 e3f7 g5h4j3i3 Louw Swanepoel * 14-8-1980 Krugersdorp "' Westonaria-Oos b6c5d7 e3f7 g5h4 j4 Petrus Hendrik Swanepoel * 28-7-1950 Beaufort-Wes "' Beaufort-Wes Ongetroud b6c5d7e3f7g5h4j5 Maria Magdalena Swanepoel * 30-5-1955 Beaufort-Wes "'28-8-1955 Gamkavallei,Beaufort-Wes x 6-8-1977 Standerton Antonie Cltristoffel Botlta 1 Cltristo Botlta * 14-8-1980 Roodepoort "' Roodepoort 2 Marius Botlta * 13-10-1982 Roodepoort "' Roodepoort (NGKA: RA 4/118:nr 32; NGKA: RA 4/177; NGKA: RA 4/198; NGKA: RA 4/173; NGKA: RA 4/216; mev A van der Wath 2002; onderhoud: mnr A Swanepoel 2002: onderhoud; prof A Swanepoel2002: onderhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 359 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h5) * 14 julie 1922 "'21 September 1922 Zeekoegat, Prins Aibert t 27 junie 1984 ]an Kempdorp 0 ]an Kempdorp X 18 Apri11944 Beaufort-Wes Emmerentia J ohanna van der Westhuizen dogter van Wiets Martltimts van der Westlwizen b6c5d7 e3f7 g5h5il Frederik Christiaan Swanepoel * 22-10-1944 Beaufort-Wes "' 1-4-1945 Beaufort-Wes x 9-11-1970 Orania Elizabeth Margaretlta Beck er b6c5d7 e3t7 g5h5il j1 De rick Swanepoel b6c5d7 e3f7 g5h5ilj2 Emmerentia Johanna Swa nepoel *3-2-1973 Walvisbaai * 15 Februarie 1924 x "' Margrieta Susamta NN t 6 Junie 1995 Jan Kempdorp 0 Jan Kempdorp b6c5d7e3f7g5h5i2 Wietsche Marthinus Swanepoel * 24-8--1949 Beaufort-Wes "'4-12-1949 Beaufort-Wes X Elizabeth 1 oltmma Henzen b6c5d7e3t7g5h5 i2j1 Wiets Marthinus Swanepoel * 26-9-1982 b6c5d7e3f7g5h5 i2j2 Frederik Daniel Swanepoel * 11-12-1984 b6c5d7e3t7g5h5i3 Margrietha Susanna Swanepoel * 13-2-1951 Beaufort-Wes "' 5-8-1951 Beaufort-Wes X 17-12-1%9 Hopetown George Pltilipptts Jacobs b6c5d7 e3f7 g5h5i4 Maria Magdaleen Swanepoel * 20-6-1953 Beaufort-Wes "' 1-11-1953 Beaufort-Wes X 18--12-1971 Beaufort-Wes Deon vatt Zyl 1 Jacques va11 Zyl * 4-2-1972 2 Riaan van Z yl * 17-2-1974 3 Cltarlme va11 Z yl * 15-6-1979 b6c5d7e3f7g5h5i5 J ohannes Gerhardus Swanepoe l * 10-12-1958 Theunissen "' X Standerton Petronella Swart b6c5d7e3t7g5h5i5j1 Hannelie Swanepoel * 5-6-1982 "' b6c5d7 e3f7 g5h5i6 Marinda Emmerentia Swanepoel * 16-6-1963? Theunissen "' X Jan Kempdorp Victor Hugo XX Jan Kempdorp I oltawtes Duve111tage b6c5d7 e3f7 g5h5i7 Ferdinand Francois Swanepoel * 2-11-1964 Hopetown "'4-4-1965 Hopetown X Reivillo Marlina van Blerk b6c5d7e3t7g5h5i7j1 Christanelle Swan~poel * 24-8-1987? "' b6c5d7 e3f7 g5h5i8 Christiaan Hendrik Swanepoel * 3-9-1968 Hopetown "'27-4-1969 Hopetown X Kimberley Leola Dippmaar b6c5d7 e3f7 g5h5i8j1 Tiaan Swanepoel * 26-10-1999 b6c5d7 e3f7 g5h5i8j2 Carissa Swanepoel * 27-4-2001 (NGKA: G 12/9/11: nr 37 van 1944; NGKA: RA 4/122 A: nr 21; NGKA RA 4/173; NGKA: RA 4/206; NGKA: RA 4/321; NGKA: RA 4/339; NGKA: G 35/3/10 nr 8; NGKA: G 35/3/ 10: nr 11; mev M van Zyl 2001: onderhoud; mnr W Swanepoel 2001: onderhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za -------------------------------------------------------------------------------------------------------- - 360 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais J a eo bus J ohannes Gert Swanepoel (b6c5d7e3.t7g5h6) * 28-1-1924 Botterkraal, Prins Albert "'13-3-1924 Zeekoegat, Prins Albert t 26-4-1993 Villiersdorp 0 V illiersdorp X 11-10-1952 Middelburg, Mpumalanga Susanna J a eo ba Potgieter (b1c8d5e3f3g3h?I?) dogter van Frederik Evert Potgieter * 2-8-1935 Dullstroom x "' Lydenburg Jacoba Maria Taljaard b6c5d7 e3f7 g5h6il Jacoba Maria Swanepoel * 27-3-1954 Middelburg Hospitaal, Mpumalanga "'?-7-1954 Nederduits Hervormde Kerk, Belfast x 8-1-1977 Bloubergstrand 1 Petrus Johannes (Lean) Kilian + 22-8-1988 Kaapstad , Sanja Kilian * 26-9-1983 Malmesbury Hospitaal "'1-1-1984 NG Kerk Swartland-Noord, Malmesbury b6c5d7 e3.t7 g5h6i2 Christiaan Hendrik Swanepoel * 28-2-1956 Middelburg Hospitaal, Mpumalanga "'?-10-1956 Nederduits Hervormde Kerk, Witbank x 27-3-1981 Malmesbury Laetitia Marelda Meyer * 26-8-1955 Malmesbury "'6-11-1955 Malmesbury b6c5d7 e3.t7 g5h6i2j1 Annerita Swanepoel * 30-10-1987 Louis Leipoldt-Hospitaal, Bellville "'24-1-1988 NG Kerk Tafelberg, Kaapstad b6c5d7 e3.t7 g5h6i2j2 Jacobus Christiaan Swanepoel * 2-5-1990 Panorama Medi-kliniek, Bellville "' 2-9-1990 NG Kerk Tafelbaai, Table View b6c5d7 e3.t7 g5h6i3 M aria J ohanna Swanepoel * 26-5-1959 Kromdraai, Witbank "'?-10-1959 Nederduits Hervormde Kerk, Witbank x 7-2-1981 Villiersdorp Andre Joltann Pretorius 1 Joltattn Pretorius * 29-5-1984 Libertas Hospitaal, Goodwood "'21-10-1984 Wingfield-kapel, Goodwood b6c5d7 e3.t7 g5h6i4 Frederik Evart Swanepoel * 3-5-1961 Kromdraai, Witbank "'?-10-1961 Nederduits Hervormde Kerk, Witbank x ?-11-1986 Pietersburg Louise Smit + 1995 (xx) Sttzanne van der Westltuizett * Malmesbury "' Malmesbury b6c5d7e3.t7g5h6i4j1 Sandra Mae Swanepoel * 1-6-2000 Panorama Medi-kliniek, Bellville (NGKA: RA 4/125 A: nr 59; NGKA: 4/250; NGKA: R 4/410; mnr KSwanepoel gd: onderhoud; mev S Swanepoel1990: onderhoud; mev R Kilian 2002: onderhoud; mev M Pretorius 2002: onderhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 361 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais Matthys Frederik Swanepoel (b6c5d7e3i7g5hll) * 14-7-1935 Botter Kraal "' 28-12-1935 Prins Albert t 23-5-1991, Prins Alberl 0 Prins Albert Ongetroud (NGKA : RA 4/ 147 B: nr 20) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za -------------------------------------------------------------------------------------------------- - 362 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais Elizabeth Maria Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h2) • 5 April1918 "' 18 Junie 1918 Zeekoegat, Prins Albert X 25 junie 1940 Prins Albert J oseph Will em van Eck seun van Tlteodaris Louis Vall Eck * 23 Julie 1916 x 1 Tlteodaris Louis vatt Eck • 23-7-1940 t 11 April1944 0 Armoed, Oudtshoorn "' Armoed, Oudtshoorn t ?-1-1942 Tierberg, Prins Albert 0 Botterkraal, Prins Albert Elizabeth Chatwitt 2 Maritta Elizabeth va11 Eck • 31-7-1941 "' 23-8-1942 Prins Albert x 17-12-1966 Paarl (Toringkerk) Robert Midtael Bollmatt 1 Ursula Bollma11 • 23-9-1969 Paarl "' Courtrai 2 Dereck Joseplt Bollmatt • 3-3-1972 Courtra i "' Courtrai (NGKA: RA 4/113 A: nr 96; NGKA: G 64/4/8: ru 7 van 1940; NGKA: RA 4/165; mev B van Eck 1998: onderhoud; KAB: MOOC 91956, 1944) 3 M elvitt Ebett va11 Eck *11-3-1944 (1-4-1944?) "' Armoed, Oudtshoorn Ongetroud Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 363 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais M aria Sus ann a J a eo ba Swanepoel (b6cSd7e3f7gSh3) * 11 Junie 1919 "'3 Julie 1919 Prins Albert t 14 Augustus 1940 Botterkraal, Prins Albert 0 Botterkraal, Prins Albert Ongetroud (NGKA: RA 4/115 c: nr 1; mev B van Eck 1998: onderhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 364 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swane oel b6c5d7e3f7 5 en Maria ohanna Marais Louisa Petronella Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h7) * 3 A ugustus 1925 Botterkraal "' 20 Januarie 1926 Pri.ns Albert t 8 Desember 1938 Zeekoegat, Prins Albert 0 Bot terkraal, Prins Albert Ongetroud (NGKA: RA 4/127 A: nr 54; mev B van Eck 1998: on derhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 365 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais Salomina Susanna Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h8) * 25 Desember 1927 Botterkraal "' 22 Maart 1928 Prins Albert x ?-8-1952 Worcester Sarel (Karel) Jacobus Nel seun van Jacobus Willem Nel + 20-11-1987 *3-8-1919McGregor xx "' Susamta Catltarina NN t 8-6-1989 Robertson 0 Robertson 1 Jacobus Willem Net * 22-10-1952 Wellington "'4-1-1953 Wellington x 1976/77 Robertson Alta Elizabeth Hamtse 1 Amte-Marie Nel * 20-9-1977 Robertson "'8-1-1978 Robertson-Oos 2 Jacobus Johamtes Nel * 20-4-1980 Robertson "'6-7-1980 Robertson-Oos 3 Nicolme Nel * 29-11-1982 Robertson "' 6-2-1983 Robertson-Oos 2 Christiaan Hmdrik Nel * 23-11-1955 Wellington "'5-2-1956 Wellington x Robertson Jacomina NN 3 Elizabeth Johamta Net * 15-1-1958 Wellington "'2-3-1958 Wellington-Noord x Robertson Erasnms Joltamtes Bothma 1 Dirk Botlmm 2 Jacobus Bothma 3 Cltarlene Bothma 4 Charles Louis Hendrik Net * 12-3-1961 Wellington "' Wellington x Kuilsriv ier AltaNN XX Ta11ya NN 1 Sarel Jacobus Nel * Brackenfell 2 Mariska Nel Brackenfell (Apostoloiese Kerk) 5 Susamta Catltarilta Nel * 22-11-1963 Wellington "' Wellington x 25-2-1983 Bellville Dirk va11 der Ba11k Botltma 1 Dirk Botlmm * 13-6-1983 Caledon "'4-9-1983 Greyton 2 Sum[ Bothnm * 16-4-1986 Evander Secunda (NGKA: RA 4/131 B: nr 59; NGKA: RA 4/258; NGKA: RA 4/285; NGKA: RA 4/392; NGKA: RA 4/408; NGKA: RA 4/402; mev S Nel2002: onderhoud; MKK: MOOC 4446, 1989; mev S Bothma 2002: onderhoud) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 366 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais Sophia Magdalena Swanepoel (b6c5d7e3t7g5h9) • 17 September 1929 Botterkraal "' 13 November 1929 Prins Albert X 8 Desember 1947 Beaufort-Wes Nicolaas (Nick) Johannes J acobus Ras seun van Joltamtes Abraltam Jacobus Ras 1 Joltamtes Abraltam Jacobus Ras * 2-7-1948 Beaufort-Wes "'2-7-1949 Beaufort-Wes x 3-11-1967 Johannesburg A11etta Mftria Boo11zaaier 1 Altetta Maria Ras * 15-11-1968 Hillbrow, Jhb "'?-4-1973 Nuweland, Kstd 2 Nicolette Magdalena Ras * 21-12-1972 Mowbay, Kstd "' ?-4-1973 Nuweland, Kstd * 23-11-1924 Victoria-Wes x t 22-7-1988, Villiersdorp 0 V illiersdorp 2 Maria Joltamta Magdale1ta Ras * 3-9-1949 Beaufo rt-Wes "' 4-12-1949 Beaufort-Wes x 26-12-1969 Vredenburg Willem Macltie l Slemkamp 1 Sopltia Magdalena Steenkamp * 18-3-1971 Calvinia "' Calvinia 2 Jollamta Maria Cecilia Sleenkamp * 19-1-1973 Upington "' Upington 3 Amta Maria Slee11kamp * 21-2-1975 Upington t 23-2-1975 Upington 4 Joltamtes A11dries Jacobus Steenkamp * 30-11-1977 Upington "' Upington Amta Maria Keyser 3 Nicolaas Cltrisliaalt Ras * 2-11-1950 Beaufort-Wes "'5-8-1951 Beaufort-Wes x 5-11-1971 Kaapstad 1 Maria Magdalee11 Tredoux t 10-7-2002 Worcester Ama11da Ras * 16-12-1973 4 Amta M aria Ras * 16-1-1954 Beaufort-Wes "'6-6-1954 Beaufort-Wes x Worceste r Pieler Care[ Frederik du Toil 1 Kari11 du Toil * 1-6-1972 Worceste r "' Worces ter (Moederkerk) 2 PTtilippus Nicolaas du Toil * 6-6-1973 Worcester "' Worces te r 3 An11eli1ta Margaretlta du Toit • Worcester "' Worceste r 4 Sa lome du Toit * 24-2-1977 Worces ter "' Worcester 5 Susamta Leo11ora Ras * 6-7-1955 Wellington x 30-1-1976 Villie rsdorp Com elius Jacobus va11 der Wait t 1994 1 Cltamtaille va11 der Wait * 25-11-1974 2 Lizelle va11 der Wait * 24-1-1977 3 Nicolme va11 der Wait * 7-5-1978 6 CTtristiamt He11drik Ras * 1-11-1956 Wellington x 7-10-1978 Caries Calltarilta Helma Mallterbe 1 Nicolaas Joltamtes Jacobus Ras * 24-3-1979 Somerset Hospitaal Kstd Claremont, Kstd 2 Cltristiaau H e11drik Ras * 4-2-1982 Kle inzee "' Kleinzee 3 Carike Ras * 25-9-1985 Kleinzee "' Kleinzee (NGKA: G 12/9/ 11: nr 11 van 1947/ 48; NGKA: RA 4/135 A: nr 30; NGKA: 4/206; NGKA: RA 4/52; NGKA: RA 4/282; mev S Ras 2002: onderhoud; mev M Steenkamp 2002: onderhoud; mev M Ras 2002: onderhoud; rnnr N Ras 2002: onderhoud; mev S van der Wait 2002: onderhoud; mev C Ras 2002: onderhou d) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 367 Kinders en kleinkinders van Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) en Maria Johanna Marais Anna Francina Christina Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h10) ' 25 Mei 1934 Botterkraa] "'16 Julie 1934 Prins Albert t 6 September 2002 Robertson 0 Robertson X Ockert Erasmus t c 1962 xx 28-12-1964 Prins Albert Pieter Carel J oubert * 4-1-1932 1 Atma-Marie Erasmus * 30-11-1956 Paarl "'? -5-1957 Paarl x 24-12-1976 Kempton Park Jacobus Johmmes Pretorius 1 Jacobus Pretorius 2 * 5-6-1977 Kempton Park "' Kempton Park Attdre Pieter Pretorius * 23-6-1980 Kempton Park "' Kempton Park 2 Christelle Erasmus * 10-7-1961 Paarl "' Paarl? x 14-2-1980 Krugersdorp Nico Johamtes Claasse11 + 1998 xx Robertson Stephamts Calvy11 Strydom Deidre Claassm * 2-7-1981 Krugersdorp "' Krugersdorp 2 Natasha Claassm * 3-3-1983 Krugersdorp "' Krugersdorp 3 Ria11 Claasse11 * 6-12-1987 Krugersdorp "' Krugersdorp (NGKA:RA 4/142 A: nr 12; NGKA: RA 4/327; mev A Pretorius 2002: onderhoud; mev C Strydom 2002: onderhoud) 3 Janetta Maria Joubert * 18-4-1966 Prins Albert "' Prins Albert X Jacobus Joltamtes Rossouw 1 Atmeke Rossouw 2 Juattita Rossouw * 3 Jacobus Rossouw Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 368 7.11 Bylaag 2 by hoofstuk 7: Kwartierstaat Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3t7g5h6i2) b6c5d7e3 b2c5d2e4 b3c2d2e13 b2c4d4e?f? b2c2d6e1t7g6b7c1d8e3f? b3c4d1 e1f1g? b1c7d5e4f4 b1 c2d5e3 b1 c5d7e2f. b1 c5d7e2f? b1 c? Frederik Catharina Jacobus M aria Jacobus Anna Will em Louisa Adolph Susanna Petrus Luitje Matthys Jacoba lsak Anna Hendrik X Elizabeth Johannes X CSJRHM Johannes X Susanna Francois X Petronella Christiaan X Jacoba Come lis x Maria Johannes x M aria Gerhardus x Susanna Swanepoel Johanna Gerhardus Blignault Marais Bosman Gouws Fourie Cornelis Josina Johannes Elizabeth Taljaard Uys van Catharina * 1827 Booyens van Zyl * 1846 * 1835 Potgieter Johanna van Stroebel * c 1835 * 1840 Aswegen Lewis * 1830 * 1830 * 1824 Rose her Rooyen * 1842 * 1830 b6c5d7e3t7 b3c2d2e13f5 b2c2d6elt7g6h3 b3c4d1elf1g?h3 b 1 c7 d5e4f4g3 A2B3C2 b1 c2d5e3f? b1 c5d7e2f1g? Christiaan M aria Abraham Elizabeth Johan Luitje Barend Elizabeth Hendrik X Susanna J acoba Francois X M aria Georg X Maria Petrus X Magdalena Swanepoel 2-1-1882 van Zyl Bosman Gouws Potgieter Elizabeth Uys van Aswegen * 14-7-1864 * 15-4-1866 Marais * 1-9-1856 van Rooyen Taljaard * 1883 "' 25-9-1864 "' 13-7-1866 * 5-7-1858 "' 11-1-1857 * 1873 t 17-3-1977 tl4-ll-1927 t 17-7-1938 "' 17-10-1858 B/Wes t 22-1-1967 0 Ly denburg 0 Lydenburg b6c5d7 e3t7 g5 b2c2d6elt7g6h3i5 b1c7d5e4f4g3h ? b1c1d4e?f?g? Christiaan Hendrik M aria J ohanna Frederik Evert Jacoba Maria Swanepoel X Marais Potgieter X Taljaard * 2-10-1893 28-9-1915 * 19-1-1892 Nooitgedacht * 25-3-1905 Bethal? * 23-12-1906 Standerton? "' 29-11 -1893 Willowmore Zeekoegat "' 13-3-1892 Fraserburg "' "' t 30-1-1948 Rondebosch Prins Albert t 25-1-1973 Prins Albert t 22-11-1977 Ly denburg t 20-6-1992 Pretoria OWoltemade 0 Prins Albe rt 0 Ly denburg 0 Ly denburg b6c5d7e3t7g5h6 blc7d5e4f4g3h?i4 Jacobus Johannes Gert Susanna Jacoba Swanepoel X Potgieter * 28-1-1924 Boter Kraal, Prins Albert 11-10-1 952 * 2-8-1935 Dullstroom "' 13-3-1924 Zeekoegat, Prins Albert Middelburg "' Lydenburg t 26-4-1993 Villiersdorp Mpumalanga b6c5d7e3f7g5h6i2 Christiaan Hendrik Swanepoel * 28-2-1956 Middelburg "'?-10-1956 NH Kerk, Witbank Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 369 7.10 Bylaag 2 by hoofstuk 7: Kwartierstaat Laetitia Marelda Meyer (b8c6d4e8f4) b8 b3cl1d3e2 b6c6d4e2 b2c3d4e8 b1 c4d1e2f7 b5c3d9e2f5 b2c5d4e4 b1cld5 b1cld3e5 b7c3 Johan Catharina An dries Elsje PN Daniel Helena Nicolaas Sara To bias Carolina Johann Veronica Christiaan x M aria Petrus X Sop hi a Bates X Onbekend Onbekend x Onbekend Jacobus X Johanna Johannes x Margaretha Jan X Lambert a Herrnan X Regina Wilhelm du van Maria Smuts Louw Basson Jordaan Godfried M aria Spohr Hamman Meyer Preez Tonder Bekker "' 1790 "' 1806 "' 1809 "' 1811 de Munnik * 1784 "' 1790 "' 1800 "' 1812? "' 1807 t 1870 t 1883 Vlamingh "' 1812 Kassel Stb "' 1796 Duitsland b8c6 b3cl1 d3e3f? b2c3d4e8f9 b5c3d9e2f5g? b1cld5e? b? Matthys Andriesina PN Marthinus Sara Dignus M aria Petrus X Petronella Bates X Onbekend Smuts X Margaretha Adriaan X Elizabeth Hendrik 4-8-1856 van Tonder *24-9-1837 1866 Basson de Gertruida Meyer George * 1 van tweeling Vlamingh Spohr . "' t 20-5-1901 t b8c6d4 b2c3d4e8f9g6 b1cld5e?f? An dries Petrus Anna Dorothea Maragretha Marthinus Carolina Meyer X Bates (Bathes) Smuts X Lamberta * 14-6-1869 22-6-1891 . • 23-1-1877 deVIamingh Potjesfontein Uniondale "' *1878 "' 15-8-1869 "' t "' Union dale t t 30-10-1942 t 6-10-1912 Trou met consent van pleegouers, geen nadere betrekking in leven. Pleegouers woon op Dwarsfontein b8c6d4e8 b2c3d4e8f9g6h5 Albertus Stefanus Sarah Margaretha Meyer X Smuts * 7-3-1908 Potjesfontein 27-3-1943 *9-10-1914 "'7-6-1908 Uniondale Kaapstad "' t 27-11-1976 Malmesbury b8c6d4e8f4 Laetitia Marelda Meyer '26-8-1955 Malmesbury "' 6-11-1955 Malmesbury (KAB: MOOC 13/1/1083, 1902; KAB: MOOC 7/1/50, 11; KAB: MOOC 2712/01, 117&126; MKK: MOOC 7346/76; KAB: MOOC 3705, 1877; KAB: MOOC 6/9/702,3174; KAB: MOOC 6/9/57,1314; KAB: MOOC 6/9/123, 4423; KAB: MOOC 82752, 1942; Srnuts gd: 15, 16, 53-86; Heese & Lombard 1999a: 163-164, 207-209; Heese & Lornbard 1999b: 254,609-611, 738; Heese & Lornbard 1992: 52, 140) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 370 7.10 Bylaag 2 by hoofstuk 7: Kwartierstaat Annerita Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6i2j1) & Jacobus Christiaan Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6i2j2) b6c5d7e3f7 b3c2d2e13f5 b2c2d6e1f7g6h3 b1c7d5e4f4g3 A2b3c2 b 1 c2d5e3f?b 1 c5d7 e2fl g? b8c6 b3clld3e2f? b2c3d4e8f9b5c3d9e2f5g? b1cld5e? b? Christiaan M aria Abraham Elizabeth Jahan Luitha Barend Elizabeth Matthys Andriesina PN Marthinus Sara Dignus M aria Hendrik x Susanna Francais X M aria Gearge X M aria Petrus X Magdalena Petrus X Petranella Bates X Onbekend Smuts x Margaretha Adriaan X Elizabeth Swanepael Jacaba Basman Gauws Patgieter Elizabeth Uys van Hendrik van * 1837 Bassan de Gertruida * 14-7-1864 vanZyl Marais . *1-9-1856 van Taljaard Aswegen Meyer Tander * Vlamingh Spahr P/ Albert * 25-4-1866 • 9-7-1858 Alexandria Raayen • 1873 • 1883 *1834 tl927 Bakoven B/Wes • Boter Kraal t 17-7-1938 P/ Albert b6c5d7 e3f7 g5 b2c2d6e 1 f7 g6h3i5 b 1 c7 d5e4f4g3h? b1cld4e?f? b8c6d4 b2c3d4e8f9g6 b1cld5e?f? Christiaan M aria Frederik Jacoba An dries Anna Marthinus Carolina Hendrik X Jahanna Evert X M aria Petrus X Darathea Smuts X Lamberta Swanepael 28-9-1915 Marais Patgieter Taljaard Meyer 22-6-1891 Margaretha *23-01-1877 M aria * 2-10-1893 P/ Albert *19-1-1892 * 25-03-1905 * 23-12-1906 *14-6-1869 Uniondale Bates de Vlamingh Prins Albert Fraserburg Heidelberg, Tvl Union dale tl4-11-1960 *1878 t 30-1-1948 t 25-1-1973 t22-11-1977 t20-6-1992 t 6-10-1912 t 30-10-1942 Rondebosch Prins Albert Lydenburg Pretoria Uniondale 0 Lydenburg 0 Lydenburg b6c5d7 e3f7 g5h6 b1c7d5e4f4g3h?i4 b8c6d4e8 b2c3d4e8f9g6h5 Jacabus Jahannes Gert Susanna Jacaba Albertus Stefanus Sarah Margaretha Swanepael X Patgieter Meyer X Smuts * 28-01-1924 11-10-1952 • 02-08-1935 * 7-3-1908 27-03-1943 * 9-10-1914 Prins Albert Middelburg Dullstroorn Uniondale Kaapstad t 26-4-1993 Tvl t 27-11-1976 Villiersdorp Malrnesbury b6c5d7e3f7g5h6i2 b8c6d4e8f4 Christiaan Hendrik Laetitia Marelda Swanepael X Meyer * 28-02-1956 27-03-1981 • 26-08-1955 Middelburg Malrnesbury Malrnesbury b6c5d7e3f7g5h6i2j1 b6c5d7e3t7g5h6i2j2 Annerita Jacabus Christiaan Swanepael Swanepael * 28-10-1987 * 30-05-1990 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 371 7.12 Bylaag 3: Foto's van Jacobus Johannes Gert Swanepoel en Susanna Jacoba Potgieter se kinders en kleinkinders Chris Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6i2) en Laetitia Meyer op 27 Maart 1981 Annerita (b6c5d7e3f7g5h6i2jl) en Jacobus Christiaan Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6i2j2) in die jaar 2000 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 372 Ria Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6il) en haar vader Kolie (b6c5d7e3f7g5h6) op 8 Januarie 1977 Leon Killian en Ria Swanepoel op 8 J anuarie 1977 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 373 Andre Pretorius, Johann Pretorius en Miempie Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6i3) c 1986 Ewie Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6i4) en Louise Smit in 1986 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 374 HOOFSTUKS EVALUERING 8.1 Die invloed van historiese faktore op die lotsbepaling, verspreiding en lewensomstandighede van die familie AG Oberholster meld in die voorwoord van Heese en Lombard se Suid­ Afrikaanse Geslagregisters, Deel I, dat genealogiese navorsing in Suid-Afrika oorspronklik daarop gemik was om berekeninge t.o.v. die bloedsamestelling van die Afrikaner te maak (1999a: gp). In hierdie studie is die klem egter grootliks geplaas op die invloed van ekonomiese, politieke, sosiale en klimatologiese omstandighede op die lewensloop van 'n bepaalde tak van die Swanepoel-familie in Suid-Afrika. Reeds by die vestiging van die stamvader van die Swanepoel-familie meer as 300 gelede, het ekonomiese omstandighede in die laat sewentiende eeu in Belgie 'n beduidende rol gespeel. Bepaalde historiese faktore aan die Kaap het eweneens gelei tot stamvader Pieter Jansz Swanepoel se vestiging as landbouer in die Land van Waveren. Die verspreiding van sy nageslag as veeboere in die binneland en die ontstaan van 'n tradisie van ses agtereenvolgende geslagte veeboere was oak die gevolg van bepaalde ekonomiese en politieke faktore. Omstandighede soos swak verbindingswee, afgelee plase en groot afstande na die naaste dorpe het afgesonderde gemeenskappe in die hand gewerk waar familie dikwels saam op een plaas of op aangrensende plase geboer het. Gevolglik het ondertrouery (huwelike tussen neefs en niggies) in die agtiende en negentiende eeu algemeen voorgekom. Huwelike op 'n jong ouderdom en groot gesinne was aan die orde van die dag - so ook sterftes as gevolg van komplikasies tydens kindergeboorte. Tweede en selfs derde huwelike was dus ewe algemeen. Op 'n enkele uitsondering na het die betrokke familie onder bespreking die Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 375 Christelike tradisie deurgaans gehandhaaf en is huwelike deur In predikant voltrek, terwyl kinders getrou ten doop gebring is. Daarby het elke stamouerpaar, ten spyte van 'n afgesonderde bestaan, voorsiening gemaak vir skoolopleiding vir hulle kinders. Die uitsondering was die stamvader Pieter Jansz Swanepoet wie se kinders nie kon skryf nie. In laasgenoemde geval het die afgesonderheid van die Land van W averen in die eerste kw art van die agtiende eeu, die primitiewe omstandighede en In gebrek a an onderwysers In rol gespeel. Droogtes en In wereldwye ekonomiese depressie in die dertiger- en veertigerjare van die twintigste eeu het gelei tot verarming en verstedeliking. Staatsinstellings soos die Suid-Afrikaanse Spoorwee en Hawens, nywerhede en myne het 'n toevlug geword. Hoewel dit die familie oor die lengte en breedte van die land laat versprei het en familiebande losser gemaak het het dit ook In einde aan ondertrouery gemaak en In verbreding van die Afrikaner en ook die betrokke tak van die Swanepoel-familie se genepoel tot gevolg gehad. 8.2 Naamgewinggebruike RTJ Lombard meld in die inleiding tot Suid-Afrikaanse Geslagregisters, Deel I, dat dit by Afrikaanse families gebruiklik was dat die oudste seun na die vader se vader vernoem is en die tweede seun na die moeder se vader. Die oudste dogter is na die moeder se moeder vernoem en die tweede dogter na die vader se moeder (1999a: 2). Hoewel die stamvader, Pieter Jansz Swanepoet sy eie vader en homself vernoem het het hy nie sy skoonvader vernoem nie. Die betrokke tak van die Swanepoel­ familie wat in hierdie studie ter sprake is, het egter grootliks by bogenoemde tradisie gehou. Vanwee die groot gesinne het die gebruik ook ontstaan dat die derde seun sy vader se naam ontvang het, terwyl die derde dogter na haar moeder vernoem is. Voorbeelde is gevind waar die volgorde omgeruil is sodat die tweede seun na sy vader geheet het en die derde seun eers na sy moeder se vader Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 376 vernoem is. Indien daar meer kinders was, is daar begin met die vernoeming van die vader se broers en die moeder se susters in ouderdomsvolgorde. Indien die patroon slaafs nagevolg is, sou die vierde seun nie alleen na sy vader se oudste broer heet nie, maar ook na sy grootoupa aan vaderskant. Hierdie tradisie het tot gevolg gehad dat meer as een grootoupa soms binne een gesin vernoem is. Daar bestaan egter ook uitsonderings op hierdie reel. Een voorbeeld is waar 'n man sy vader se naam gedra het. In so 'n geval sou sy oudste seun na beide vader en grootvader vernoem wees, sodat die derde seun dan byvoorbeeld die naam van sy sy vader se oudste broer sou kry. 8.3 Die kwartierstaat as familie-katalogus Met behulp van kwartierstate is grootliks daarin geslaag om elke stamvader en­ moeder in hierdie betrokke tak van die Swanepoel-familie se voorouers in die manlike en vroulike lyne oor vier geslagte na te speur. Terselfdertyd is die verwantskap tussen vader en moeder en die gevolglike kwartierverlies vir hulle kinders bepaal. In die geval van 'n huwelik tussen neef en niggie (Christiaan (b6c5) en Maria Sibella Swanepoel (b7c6)), verminder hulle kinders se betoorgrootouers van sestien na twaalf. lndien 'n man en vrou van beide vaders- en moederskant verwant is, (Pieter Johannes (b6c5d7) en Johanna Frederik Petronella Swanepoel (b7cld2)), kan hulle kinders se betoorgrootouers van sestien na tien verminder. 8.4 Gevolgtrekking Vir die rekonstruksie en begrip van 'n familie se geskiedenis, is dit noodsaaklik dat dit teen die breer agtergrond van die land se geskiedenis ge'interpreteer word. Deur die lotgevalle van 'n pioniersfamilie in detail na te vors, word die sosiale struktuur en die breer kultuur van die vroee setlaars en hulle nasate blootgele. Die eindproduk is 'n baie meer volledige en insiggewende beeld as wat normaalweg deur historiese bronne gereflekteer word. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 377 BRONNELYS AFKORTINGS AK GISA HAT IHN KAB NGKA MHG MOOC MOIB NG SG T TAB MKK Akteskantoor, Kaapstad Genealogiese Instituut van Suid-Afrika, Stellenbosch Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal Instituut vir Historiese Navorsing UWK Kaapse Argiefbewaarplek N G Kerkargief, Kaapstad Meester van die Hooggeregshof (TAB) Master's Office and Orphan Chamber (KAB) Master's Office and Insolvency Branch (KAB) Nederduits Gereformeerd Surveyor General Transportakte Transvaalse Argiefbewaarplek Meesterskantoor Kaapstad LITERATUUR Barnard, C 1987 Barry, EC 1907 Voetpad na Vergelegen, Tafelberg: Kaapstad. Die Malans van Salornonsvlei, Ongepubliseerde manuskrip, GISA: Stellenbosch. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Bergh, JS & JC Visagie 1985 Blignault, F 1960 Boeseken, AJ 1973 Boeseken, AJ (red) 1966 Boeseken, AJ (red) 1957 Boeseken, AJ (red) 1959 Boeseken, AJ (red) 1960 Boeseken, AJ (red) 1962 378 The Eastern Cape Frontier Zone, 1660- 1980, Butterworths: Durban. Geslagregister Blignault, De Jong­ Typo: Robertson. Die verhouding tussen Blank en Nie-Blank aan die hand van die vroegste dokumente (Suid-Afrikaanse Historiese foernaal, nrs. 1-5, 1969- 1973). Merrwrien en Instructien, 1657- 1688, Argiefkommissie: Kaapstad. Resolusies van die Politieke Raad 1651 - 1669, Deel I, Argiefkommissie: Kaapstad. Resolusies van die Politieke Raad 1670- 1680, Deel Il, Argiefkommissie: Kaapstad. Resolu.sies van die Politieke Raad 16 - 1681-1707, Deel Ill, Argiefkommissie: Kaapstad. Resolusies van die Politieke Raad 1707 - 1715, Deel IV, Argiefkommissie: Kaapstad. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Boeseken, AJ 1977 Borman, M 1989 Botes, PJ en MJ 1992 Bouch, Capt RJ (red) 1977 Bryer, L & KS Hunt 1984 Bull,E 1991 Burden, M 2000 Burrow, J 1971 379 Slaves and Free Blacks at the Cape, 1658-1700, Tafelberg Uitgewers: Kaapstad. Die Kaaplandse Onderwysdepartement, 1839-1989, Kaaplandse Onderwysdepartement: Kaapstad. Gemeente onder die Swartberg,1842- 1992, NG Gemeente Prins Albert: Prins Albert. Infanterie in Suid-Afrika, 1652-1876, Dokumentasiediens SAW: Pretoria. The 1820 Settlers, Don Nelson: Kaapstad. Aided immigration from Britian to South-Africa, 1857-1867, RGN: Pretoria. Die metodologie van Kultuurgeskiedenis (Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kultuurgeskiedenis, 14 (2)). Travels in the wilds of Africa, 1834- 1836, AA Balkema: Kaapstad. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Cameron, T & SB Spies 1986 Campbell, J 1822 Cilliers, B 1985 Coertzen, P 1988 Coffee, J 1986 Colenbrander, HT 1902 De Kock, WJ (red) 1972 De Villiers, CG & C Pama 1966a 380 Nuwe Geskiedenis van Suid-Afrika, Human & Rousseau: Kaapstad en Pretoria. Travels in South Africa, Francis W estley: Londen. Genealogiee Van Die Afrikaner Families in Natal, B Cilliers mbv LW Hiemstra Trust: Kaapstad. Die Hugenote van Suid-Afrika, 1688- 1988, Tafelberg-Uitgewers, Beperk: Kaapstad. Die Smit(h) familie: 300 jaar in Suid­ Afrika, 1685-1985, Ongepubliseerde manuskrip, GISA: Stellenbosch. De afkomst der Boeren, Het Algemeen Nederlandsch Verbond: Amsterdam. Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek, Deel II, Tafelberg Uitgewers: Kaapstad. Geslagregisters van ou Kaapse families, Deel I, A-K, AA Balkema: Kaapstad. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za De Villiers, CG & C Pama 1966b De Villiers, CG & C Pama 1966c De Vries, DJ 1962 De Vries, W 1946 De Wet, GC 1978 De Wet, GC 1981 De Wet, GC (red) 1964 381 Geslagregisters van ou Kaapse families, Deel II, L-R, AA Balkema: Kaapstad. Geslagregisters van ou Kaapse families, Deel Ill, S-Z, AA Balkema: Kaapstad. Woordenboek der Noord- en Zuid­ Nederlandse Plaatsnamen, Spectrum: Utrecht/ Antwerpen. Groninger Plaatsnamen, JB W alters: Batavia. Die Vry Bevolking in die Kaapse Nedersetting, 1657-1707 (D Phil­ proefskrif: Stellenbosch). Die Vryliede en Vryswartes in die Kaapse Nedersetting, 1657-1707, Historiese Publikasie-Vereniging: Kaapstad. Resolusies van die Politieke Raad 1716 - 1719, Deel V, Argiefkommissie: Kaapstad. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Dreyer, A 1930 Du Plessis, EJ 1973 Du Toit, PS 1976 Ewart, J 1970 Fagan, G & G 1975 Franken, JLM 1928 Green, L G 1973 Griffi ths, E 1990 382 Kerksoewenier van Namakwaland, Kerkraad Namakwaland: Stellenbosch. 'n Ondersoek na die oarsprong en betekenis van Suid-Afrikaanse berg- en riviername, Tafelberg-Uitgewers: Kaapstad. Onderwys in Kaapland 1652- 1975: 'n historiese oorsig, Van Schaik: Pretoria. James Ewart's Journal, C Struik: Kaapstad. Church Street in the Land ofWaveren, Tulbagh Restoration Commitee: Kaapstad. Die Taal van die slawekinders en die fornikasie met slavinne (Tydskrif vir Wetenskap en Kuns, Vol . VI, 1927- 1928). Karoo, Howard Timmins: Kaapstad. HA Swanepoel: His family in Africa, HA Swanepoel: Pretoria. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Grobbelaar, PW (red) 1977 Grlitter, W 1981 HaakF 1999 Hallema, A 1951 Heese, HF 1984 Heese, HF 1994 Heese, JA 1971 Heese, JA ea 1975 383 Boerewysheid, Tafelberg Uitgewers: Kaapstad. The Story of South Africa, Human & Rousseau: Kaapstad. Prince Albert at the foot of the Swartberg, History Calender 1762 - 1995, Fransie Pienaar Museum: Prins Albert. Die Kaap in 1776 - 1777: Akwarelle van Johannes Schumacher, AAM Stols: Den Haag, Constantia, Johannesburg. Groep sonder grense, Instituut vir Historiese Navorsing UWK: Bellville. Reg en Onreg, Instituut vir Historiese Navorsing UWK: Bellville. Die herkoms van die Afrikaner, 1657- 1867, Balkema: Kaapstad. Families, familiename en familiewapens, Tafelberg: Kaapstad. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Heese, JA & RTJ Lombard 1999a Heese, JA & RTJ Lombard 1989 Heese, JA & RTJ Lombard 1992a Heese, JA & RTJ Lombard 1992b Heese, JA & RTJ Lombard 1999b Heese, JA & RTJ Lombard 2001 Heese, JA & RTJ Lombard 2002a Heese, JA & RTJ Lombard 2002b Hockly, HE 1948 384 Suid-Afrikaanse Geslagregisters, Deel 1, A-C (tweede uitgawe), Protea Boekhuis: geen plek. Suid-Afrikaanse Geslagregisters, Deel 2, D-G, RGN: Pretoria. Suid-Afrikaanse Geslagregisters, Deel 3, H-I, RGN: Pretoria. Suid-Afrikaanse Geslagregisters, Deel 4, J-K, RGN: Pretoria. Suid-Afrikaanse Geslagregisters, Deel 5, L-M, GISA: Stellenbosch. Suid-Afrikaanse Geslagregisters, Deel 6, N, GISA: Stellenbosch. Suid-Afrikaanse Geslagregisters, Deel 7, 0-Ph, GISA: Stellenbosch. Suid-Afrikaanse Geslagregisters, Deel 8, Pi-Q, GISA: Stellenbosch. The Story of The British Settlers of1820 in South Africa, Juta: Kaapstad. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Hoge, J 1958 Hoge, J 1946 Jeffreys, MK (red) 1944 Jeffreys, MK (red) 1948 Krige, JD 1979 Krige, JDA 1934 Krog, A 2000 Leibbrandt, HCV 1896 385 Bydraes tot die Genealogie van ou Afrikaanse families, AA Balkema: Amsterdam. Personalia of the Germans at the Cape, 1652-1806, Argiefjaarboek, 1946: Kaapstad. Kaapse Plakkaatboek 1652-1707, Deel I, Argiefkommissie: Kaapstad. Kaapse Plakkaatboek 1707- 1753, Deel II, Argiefkommissie: Kaapstad. Genealogiese Skakels met die Stamlande, Genealogiese Genootskap: Kaapstad. Oorsprong en Betekenis van Nederlandse en Duitse familiename, JL van Schaik: Pretoria. Kleur kom nooit alleen nie, K wela Boeke: Kaapstad. Precis of the Archives of the Cape of Good Hope, Letters despatched, 1696- 1708, W A Richards & Sons: Kaapstad. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Leibbrandt, HCV 1988 Leibbrandt, HCV 1989 Leibbrandt, HCV 1887 Lichtenstein, H 1928 Louwrens, JE 1954 Malan, H 1988 Malherbe, DF du T 1966 386 Precis of the Archives of the Cape of Good Hope, Requesten (Memorials), Vol Ill, 1715-1806, P-S, Suid­ Afrikaanse Biblioteek: Kaapstad. Precis of the Archives of the Cape of Good Hope, Requesten (Memorials), Vol IV, 1715-1806, T-Z, Suid­ Afrikaanse Biblioteek: Kaapstad. Rambles through the Archives of the Colony of the Cape of Good Hope, 1688- 1700, Juta: Kaapstad. Travels in Southern Africa, V an Riebeeck Vereniging: Kaapstad. Immigrasie aan die Kaap gedurende die bewind van die Hollands-Oos-Indiese Kompanjie, (Ongepubliseerde D Phil­ proefskrif, Universiteit van Stellenbosch). Die Malans van Suid-Afrika: Geskiedenis en Geslagsregister, Hercules Malan: Greenhills. Driehonderd Jaar Nasiebou: Stamouers van die Afrikanervolk, Tegniek: Stellenbosch. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Marais, JS 1939 Marincowitz, H 2000 Marincowitz, H 1982 Muller, CFJ 1948 Muller, CFJ (red) 1975 Nienaber, GS 1955 Nienaber, PJ 1971 Odendal, FF (red) 1994 PamaC 1992 387 The Cape Coloured People, 1652-193 7, Longmans, Green and Co: Londen. Prins Albert se museum bewaar ook ABO erfenis (Die Burger, 8/4/2000). Zeekoegat, Prins Albert, (Restarica, Oktober 1982, nr 12). Die Britse Owerheid en die Groat Trek, Juta: Kaapstad en Johannesburg. 500 Jaar Suid-Afrikaanse geskiedenis, Academica: Pretoria en Kaapstad. Afrikaanse familiename, AA Balkema: Kaapstad. Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek, Deel I, Tafelberg-Uitgewers: Kaapstad en Johannesburg. HAT, Perskor: Doornfontein. British Families in South-Africa: Their surnames and origins, Human & Rousseau: Kaapstad & Johannesburg. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Pama, C 1983 Raper, PE 1972 Redelinghuys, JH 1954 Rosenthal, E 1965 Sleigh, D 1993 Smit, AP gd Smuts, PJ gd Stockenstrom, E gd Swanepoel, AJ 1999 388 Die groat Afrikaanse familienaamboek, Human en Rousseau vir Leserskring: Kaapstad. Streekname in Suid-Afrika en Suidwes, Tafelberg-Uitgewers: Kaapstad. Die Afrikaner familienaamboek: Kaapstad. South African surnames, Howard Timmins: Kaapstad. Die buiteposte, HAUM-Uitgewers: Pretoria. Gedenkboek van die N. G. Gemeente Beaufort-Wes 1820-1945, NG Kerkraad Beaufort-Wes: Kaapstad. Die Smuts-familie van die Swartland, PJ Smuts: gp. Eeufees van die gemeente Prins Albert, 1842- 1942: Nasionale Pers, Beperk: gp. 'n Geslagregister van Swanepoel­ Jamilies in Suid-Afrika, AJ Swanepoel: Pretoria. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Swanepoel, AJ 1985 Swanepoel, AJ 1987 Ter Laan, K 1948 Thorn, HB 1947 Thompson, G 1962 Uys, JR 1984 Van Bart, M 1999 Van der Merwe, NJ & BA 1977 Row land Van der Merwe, PJ 1938 389 Stamvader Pieter Jansz Swanepoel (Familia, No 4, 1985). 'n Sytak van die Swanepoel-Familie (Familia, No 3, 1987). Aardrijkskundig Woordenboek van Nederland: Den Haag. Die lewe van Gert Maritz, N asionale Pers, Beperk: Kaapstad. Travels and adventures in Southern Africa, Africana Connoisseurs Press: gp. Uys familie register, JR Uys: Pinelands. Kaapse vroue was leiers (Die Burger 24/7/99). Die Suid-Afrikaanse erfreg (3de uitgawe), JP van der Wait en seun: Pretoria. Die trekboer in die Geskiedenis van die Kaapkolonie, Nasionale Pers, Beperk: Kaapstad. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Van der Walt, AJH ea g.d. Van Zyl, DJ (red) 1984 Van Zyl, PJ 1999 Venter, C 1985 Visagie, JC 2000 Vivier, WGH & S 1969 W ilson, M & L Thorn pson 1982 TYDSKRIFIE EN KOERANTE Die Burger Capensis De Prince Albert Vriend Familia 390 Geskiedenis van Suid-Afrika, Nasou Beperk: Kaapstad. Die Van Zyl-Familie in Suid-Afrika, Buro vir Suid-Afrikaanse Familienavorsing: Stellenbosch. Geslagregister van die Kaaplandse Van Zyls, 1660-1900, PJ van Zyl: Hoopenberg, Stellenbosch. The Great Trek, Don Nelson: Kaapstad. Voortrekkerstamouers, Unisa Uitgewers: Pretoria. Hooyvlakte, N asionale Boekhandel BPK: Kaapstad. A History of South Africa to 1870, David Philip: Kaapstad. 8-4-2000 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Rapport Restorica 391 Oktober 1982, nr 12 ELEKTRONIESE BRONNE http:/ jbelgium.rootsweb.comjbelgium_places_n.html ARGIV ALE BRONNE KAAPSTADSE ARGIEFBEW AARPLEK (KAB) 1. Argief van die Sekretaris van die Politieke Raad (C) C10 C503 c 1074 Resolutien Uitgaande Brieven Argief van die Politieke Raad, Requesten en Nominatien C 2243- C2265 Skeeps en ander Journalen C 2391- C2651 Attestatien 2. Argief van die Sekretaris van die Raad van Justisie (CJ) CJ 1- CJ 4 CJ 1121 Regsrolle en Notule 1652-1708 Siviele Prosesstukke 3. Argief van die Weesheer (MOOC) 3.1 Doodsregister (MOOC 6/1, 1758-1797) MOOC 6/1, 121 1775 V osloo Francina 1715-1716 1664-1794 1652-1789 1652-1708 24/11/1692 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 392 3.2 Sterftekennisse (en boedelinventarisse) (MOOC 6/9/1- 843) MOOC 6/9/171, 7349 1879 Booyens Catharina Elizabeth Johanna MOOC 6/9/281, 1178 1890 Brown Louisa MOOC 6/9/32, 7187 1844 Coertze Francina Christina MOOC 6/9/309, 2259 1892 Coertze Susanna Abigael MOOC 6/9/231, 643 1886 Horn Elizabeth Johanna Susanna Petronella MOOC 6/9/702,3174 1912 Meyer Andreas Petrus MOOC 6/9/91, 8023 1860 Meyer Catharina Maria MOOC 6/9/260, 1553 1888 Meyer Catharina Maria MOOC 6/9/722,2299 1913 Meyer Catharina Maria MOOC 6/9/57, 1314 1852 Meyer Johan Christiaan Wilhelm MOOC 6/9/123,4423 1868 Meyer Johan Christiaan Wilhelm MOOC 6/9/155, 2750 1876 Potgieter Hermanus Lambertus MOOC 6/9/200, 7324 1883 Potgieter Hermanus Lambertus MOOC 6/9/123,4349 1868 Potgieter Jacomina Christina MOOC 6/9/252, 77 1888 Potgieter, Susanna Jacoba Fredrika MOOC 6/9/108, 1301 1764 Rabie Susanna Catharina en Jacobus Swanepoel MOOC 6/9/2,245 1834 Roscher Johan George MOOC 6/ 9/123,4300 1868 Swanepoel, Christiaan MOOC 6/9/102,401 1863 Swanepoel Christiaan Hendrik MOOC 6/9/4539 Swanepoel Frederik Hendrik MOOC 6/9/5718 1939 Swanepoel Jacobus Johannes Gert MOOC 6/9/127,519 1869 Swanepoel Pieter Johannes MOOC 6/9/220,822 1885 Swanepoel Pieter Johannes MOOC 6/9/93,8534 1861 Taljaard Matthys Johannes MOOC 6/9/100,9714 1862 Taljaard Matthys Johannes Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 393 MOOC 6/9/351, 854 1896 Taljaard Matthys Johannes MOOC 6/9/343, 1659 1895 Van Tonder Andries Petrus MOOC 6/9/489 1903 Van Zyl Jacobus Johannes Gert MOOC 6/9/53, 606 1851 Van Zyl Maria Catharina MOOC 6/9/337,298 1895 Venter Johanna Jacomina Petronella Catharina 3.3 Boedels MOOC 93273 1944 Beukes Catharina Carolina Wilhelmina MOOC7349 1879 Booyens Catharina Elizabeth Johanna MOOC3705 1877 De Vlamingh Izaac Johannes Jacobus MOOC 9266 1861 Gousch Willem Francois MOOC 65202 Marais Elizabeth Maria MOOC3776 1898 Marais Elizabeth Maria, geb Gouws MOOC2819 1898 Marais Elizabeth Maria, geb Gouws MOOC77360 Marais Maria Johanna MOOC 7346/76 1976 Meyer Albertus Stephanus MOOC 2661, 34 1755 Meyer Barend M OOC 2685, 26 1793 Meyer Frans MOOC 2712/01,117 & 1901 Meyer Matthys Petrus Hendrik 126 MOOC 4446 1989 Nel Sarel Jacobus MOOC2599,6 1714 Potgieter Beatrix MOOC 2603, 56 & 57 1726 Potgieter Beatrix MOOC 2652, 76 1726 Potgieter Jan MOOC 2623,5 1769 Rogiers Johanna MOOC 2658, 103 1749 Sax Pieter Andries MOOC 2667, 88 1765 Sax Pieter Andries MOOC 2656, 54 1741 Sax Pieter Andriesz. Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 394 MOOC82752 1942 Smuts Carolina Lamberta Maria geb. de Flamingh MOOC 2628, 16 1774 Smuts Marthinus MOOC 2676, 44 1782 Smuts Marthinus Nicolaas MOOC 2627, 35 1773 Smuts Michiel MOOC 2669,14 1769 Smuts Michiel MOOC 2661,70 1755 Smuts Michiel MOOC 2661,70 1755 Smuts Michiel MOOC 2677, 40 1784 Smuts Michiel MOOC 2629, 38 1775 Smuts Michiel MOOC 2661,32 1755 Smuts Michiel MOOC 2634, 50 1780 Smuts Michiel MOOC 2631, 51 1777 Smuts Michiel MOOC 2613,4 1755 Smuts Michiel MOOC 2612,9 1752 Smuts Michiel MOOC 17452 1927 Swanepoel Christiaan Hendrik MOOC4230 1953 Swanepoel Christiaan Hendrik MOOC 63594 Swanepoel Christiaan Hendrik Salomon MOOC44450 Swanepoel Frederik Hendrik MOOC 3526 heropen na 1909 Swanepoel Frederik Hendrik MOOC94514 MOOC 66870 1939 Jacobus Johannes Gert Swanepoel MOOC 2672, 42 1775 Swanepoel Pieter MOOC 54,125 1844 Swanepoel Pieter Johannes en Francina Coertze MOOC 2666, 24 1762 Swanepoel Rosa MOOC3884 1867 Van der Westhuizen Johanna Maria MOOC 91956 1944 Van Eck Joseph Willem MOOC 60556 1938 Van Zyl Maria Susanna Jacoba Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 3.4 T estamente MOOC7/1/40 MOOC 7/1/41-1068 MOOC 7/1/176, 126 MOOC 7/1/17,56 MOOC 7/1/11, 11 MOOC 7/1/50, 11 MOOC 7/1/113,48 MOOC 7/1/22, 11 MOOC 7/1/173, 37 MOOC 7/1/198, 137 MOOC 7/ 1/198, 138 MOOC 7/1/45,22 MOOC 7/1/176, 126 MOOC 7/1/17, 57 3.5 Inventarisse MOOC 8/ 1-21 MOOC 8/22-48 MOOC 8/52-74 MOOC 8/10, 68 1689-1796 1797-1916 1844 1762 1755 1793 1816 1774 1842 1843 1844 1775 1844 1762 1673-1797 1798-1834 395 Coertze Francina Christina en Pieter J ohannes Swanepoel Conradie Johannes Hendrik en Rosa Swanepoel Gilber Hans Jurgen Meyer Frans en Johanna van Beulen Swanepoel Christiaan en Maria Sibella Swanepoel (reg. 26-2-1831) Swanepoel Jacobus en Francina Vosloo (reg. 22-5-1775) Swanepoel Maria Sibella Swanepoel Maria Sibella Swanepoel Maria Sibella Swanepoel Pieter en Martha Elizabeth Botha Pieter Johannes Swanepoel en Francina Christina Coertze Swanepoel Rosa 1796-1834 Taksasies 1760-1763 Rabie Susanna Catharina en nag. man Jacobus Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za MOOC 8/13,47 3.6 Boedelrekeninge MOOC 13/1/1-20 MOOC 13/1/21-2733 MOOC 13/1/365, 53 MOOC 13/1/899, 10 MOOC 13/1/1083 MOOC 13/1/151, 21 MOOC 13/1/248,49 396 1769-1771 Swanepoel Hendrik en nag. wed. Judith van Eeden 1700-1795 1796-1916 1879 Booyens Catharina Elizabeth Johanna 1899 Marais Abraham Francois Bosman 1902 Meyer Andriesa Petronella 1752 Ra bie Susanna Ca tharina 1869 Swanepoel Christiaan MOOC 13/1/2229, 160 1913 Swanepoel Johanna Frederika Petronella MOOC 13/1/496, 94 MOOC 13/1/529, 35 MOOC 13/1/229, 160 MOOC 13/1/752, 175 4. Opgaafrolle (J) 1885 1888 1913 1895 Swanepoel Pieter Johannes Swanepoel Pieter Johannes Swanepoel Pieter Johannes Venter Johanna Jacomina Petronella 4.1 Opgaafrolle vfr Drakenstein J 184 Opgaafrolle vir Drakenstein 1716 - 1717, 1720 - 1721 J 185 Opgaafrolle vir Drakenstein 1719, 1723 J 186 Opgaafrolle vir Drakenstein 1722 J 187 Opgaafrolle vir Drakenstein 1724 - 1726, 1729 J 188 Opgaafrolle vir Drakenstein 1714, 1731- 1732 J 189 Opgaafrolle vir Drakenstein 1733, 1736, 1738 J 190 Opgaafrolle vir Drakenstein 1734 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 397 J 191 Opgaafrolle vir Drakenstein 1735 J 192 Opgaafrolle vir Drakenstein 1737 J 193 Opgaafrolle vir Drakenstein 1739 J 194 Opgaafrolle vir Drakenstein 1740-1742 J 195 Opgaafrolle vir Drakenstein 1743, 1745, 1746, 1748 J 196 Opgaafrolle vir Drakenstein 1750-1751 J 197 Opgaafrolle vir Drakenstein 1752-1755 J 198 Opgaafrolle vir Drakenstein 1753 J 199 Opgaafrolle vir Drakenstein 1757 4.2 Opgaafrolle vir Swellendam, 1752- 1840, J 316 - J 368 J 316 Opgaafrolle vir Swellendam c 1752 (bevat ook lyste van geboortes en sterftes in verskillende wyke) J 317 Opgaafrolle vir Swellendam 1762, 1765, c 1788 (c 1788 onvolledig) J 318 Opgaafrolle vir Swellendam c 1805 J 319 Opgaafrolle vir Swellendam (finale rol) 1806 J320 Opgaafrolle vir Swellendam (konseprol 1806 J 321 Opgaafrolle vir Swellendam 1807 J 322 Opgaafrolle vir Swellendam 1808 J 323 Opgaafrolle vir Swellendam 1809 (skrif onduidelik) J 324 Opgaafrolle vir Swellendam c 1810 J 325 Opgaafrolle vir Swellendam 1810 J 326 Opgaafrolle vir Swellendam 1811 ( eerste bladsye ontbreek) J 327 Opgaafrolle vir Swellendam 1811 (onleesbaar beskadig) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 398 J 328 Opgaafrolle vir Swellendam 1812 (Duivenhoksrivier onvolledig) J 329 Opgaafrolle vir Swellendam c 1812 (slegs gedeelte van wyk Duivenhoksrivier) J 330 Opgaafrolle vir Swellendam 1813 J 443 Saamgestelde Opgaafrolle vir Kaapstad, c 1752, 1800 Stellenbosch en Swellendam (bevat naamlyste vir Swellendam, 1790- 1791) 4.3 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet, 1787-1840, J 107- J 180 J 107 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1787 J 108 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1788 J 109 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1790 J110 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1792 J 111 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1794 J 112 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1794 (verskil van J 111) J 113 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1796, 1798 (Rol vir 1798 bevat ook Opneemrolle der Compagnies Dienaren) Bevat ook: 1. Generale Monsterrolle nr 29 c 1786 2. Bastaards Opneemrolle 1791-1793, 1795, 1797-1798 3. Lys van Hottentotte in verskillende wyke 4. Lys van't Opgegeeven Beestiaal1787-1791 J 114 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet c 1797 J 115 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1798 (bevat ook indeks) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 399 J 116 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet c 1798 (slegs Hottentotlys) J 117 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet c 1799 J118 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (finale rol) 1800 J 119 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1800 (nie dieselfde as J 118) J 120 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1801 (bevat ook lys van matrose, soldate passe en andere, c 1801, asook lys van gelde, kerkbydraes, vee ens c 1803 J 121 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet c 1802 J 122 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1802-1804 (bevat ook lys van dorpsinwoners) J 123 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1803 (bevat ongedateerde lys met name en bedrae geld) J 124 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1805 J 125 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet c 1805 J 126 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet c 1805 (nie dieselfde as J 125) J 153 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1819 (bevat ook deel van wyk Op Sneeuberg) J 154 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (finale rol) 1819 J 155 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (finale rol) 1820 J 156 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1820 (verskil van J 155) J 157 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (finale rol) 1821 J 158 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (konseprol) 1821 J 159 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (finale rol) 1822 J 160 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (konseprol) 1822 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 400 J 161 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (finale rol) 1823 J 162 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (konseprol) 1823 J 163 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (finale rol) 1824 J 164 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet (konseprol) 1824 J 165 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet G 150 bevat 1825 ook enkele bladsy vir 1825) J 166 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1826 J 167 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1828 J 168 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1829 (gedateer 6-4-1830 tot 25-5-1830; J 14 bevat ook rol van Graaff-Reinet vir 1829) J 169 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1830 (volgens 2 wyke gedateer as Feb 1830, blyk egter rol van 1831 te wees) J 170 Opgaafrolle vir Graaff-Reinet 1830 (sekere wyke ongedateer) 4.4 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes, 1819-1933, J 5- J 18 J5 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes (wyke Nieuwveld, Traka, de Coup, Gamka, Swarteberg, voor Nieuwveld en op Nieuwveld) 1819 J6 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes 1829 J7 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes 1821 J8 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes (nie dieselfde as J 7) 1821 J9 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes 1822 J 10 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes 1823 Jl1 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes 1824 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 401 J 12 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes 1825 J 13 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes (Wyke Beaufort dorp en Gamka ontbreek) 1828 J 14 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes (gedeeltes van sekere wyke ontbreek. Bevat ook rol van Graaff-Reinet. Beskadig) 1829 J 15 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes 1830 J 16 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes 1831 J 17 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes 1832 J 18 Opgaafrolle vir Beaufort-Wes (Bevat ook rolle van sekere wyke van Graaff-Reinet) 1833 4.5 Opgaafrolle vir Uitenhage (J 394 - J 408: 1805 - 1826) J 394 Opgaafrolle vir Uitenhage 1805 (slegs wyke Tsitsikamma, Krommerivier en Bruintjieshoogte) J 394 Opgaafrolle vir Uitenhage 1807 (wyke Zwartkopsrivier, Bosjesmansrivier, Zuurevelden, Bruintjeshoogte, Zwarte- ruggens, Baviaanskloof, Winterhoek, Tsitsikamma en Krommerivier ) J 394 Opgaafrolle vir Uitenhage 1808 (wyke Zwarteruggens, Bosjesmansrivier, Baviaanskloof, Winterhoek en Zwartkops- rivier) J 394 Opgaafrolle vir Uitenhage 1809 (slegs wyk Zwarteruggens) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 402 J 394 Opgaafrolle vir Uitenhage (slegs wyk Zuurevelden) J 394 Opgaafrolle vir Uitenhage (slegs wyk Albanien) J 394 Opgaafrolle vir Uitenhage (slegs wyk Boven Bosjesmansrivier) J 394 Opgaafrolle vir Uitenhage (slegs wyk Graham's Town. Bevat ook Recapitulatie der Opgaafrollen van het Drostampt, Uitenhage, 1806 J 395 Opgaafrolle vir Uitenhage (AI die wyke, behalwe Zuurevelden) J 396 Opgaafrolle vir Uitenhage J 397 Opgaafrolle vir Uitenhage 4.6 Saamgestelde Opgaafrolle J 443 J 444 Saamgestelde Opgaafrolle Kaapstad, Stellenbosch, Swellendam (N aamlyste, burgerrolle, ens) Saamgestelde Opgaafrolle (Verkoop van slawe) 4.7 Opgaafrolle vir Tulbagh J 369 - J 393 Opgaafrolle vir Tulbagh 4.8 Opgaafrolle vir Worcester J 409- J 441 Opgaafrolle vir Wore ester 1810 1814 1815 c 1818 1810 c 1813 1814 c 1752, 1800 1805-1822 1818-1826 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 403 5. Verbatim Kopiee (VC) VC15 Dag Register VC39 Monsterrolle van vrije lieden VC 39Vol1 Monsterrol van vrije lieden VC 39Vol2 Monsterrollen van de Officieren, Matrosen ende Soldaten VC40 Monsterrolle Amptenare en Soldate VC49 Monsterrolle van vrije lieden VC 673 - VC 681 Doopregisters Graaff-Reinet VC 682- VC 683 Lidmaatregisters Graaff-Reinet VC684 Huweliksregisters Graaff-Rein et VC685 Sterfregisters G raaff-Reinet VC881 MP18 Farms and Farmers names, Population Statistics 6. Beaufort-Wes Argief (BW) 1/BFW 4/1 1/ BFW 9/ 51 1/BFW 9/61 Criminal Record Books Field Cornets and Justices of Piece Letts. Rec, Private Individuals 7. Stellenbosch Argief (STB) (Stellenbosch Archives vol1021) 1/STB 1/2 1/STB 1/4 STB 10/1 STB 10/166 STB 12/15 Notule van Landdros en Heemraden N otule van Landdros en Heemraden lnkomende Briewe van Goewerneur aan Politieke Raad Inkomende Briewe van Private Persone Generale en Krygs-Kassarekeninge 1699 -1701 1655 -1700 1660- 1700 1656 -1699 1702-1725 1792-1844 1792-1844 1806 -1839 1808-1844 1690-1806 1832-1849 1830 -1846 1834-1849 1702- 1709 1686-1733 1686-1705 1688 -1705 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 404 STB 13/21 Generale Monsterrolle, Stellenbosch & Drakenstein STB 13/21 Generale Monsterrolle STB 15/2 Burgerlike Attestatien STB 18/30 Notariele Aktes, Inventarisse 1/STB Wills Band 18/24, 33 Meyer Frans Band 18/14, 64 Taillard Jacob Band 18/22, 54 T aillard Louis 8. Swellendam Argief (SWM) 1/SWM 1/1 Notule van Landdros en Heemrade 1/SWM 1/2 N otule van Landdros en Heemrade 1/SWM 1/3 Notule van Landdros en Heemrade 1/SWM 1/4 N otule van Landdros en Heemrade 1/SWM 3/10 Sworn Statements 1/SWM 3/11 Sworn Statements 1/SWM 3/12 Sworn Statements 1/SWM 3/13 Sworn Statements 1/SWM 3/14 Sworn Statements 1/SWM 3/15 Sworn Statements 1/SWM 3/16 Sworn Statements 1/SWM 12/74 Attestations 9. Graaff-Reinet Argief (GR) 1/GR 1/1 1/GR 1/2 N otule van Landdros en Heemrade N otule van Landdros en Heemrade 1699- 1700 1700-1716 1688 - 1719 1787-1847 1687-1829 1812 1766 1807 1747-1758 1764-1785 1789-1798 -1827 1746-1758 1759-1769 1763-1771 1773-1776 1777-1783 1784-1785 1789-1795 1779-1804 1786-1795 1795 -1802 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 405 1/GR 1/3 N otule van Landdros en Heemrade 1804 1/ GR 1/ 4 N otule van Landdros en Heemrade 1804-1827 1/GR 12/1 Letters and Reports from Field Cornets, 1781 -1809 Veld Wagbneesters, Veld Kommandants and Private Individuals 1/GR 12/1A Letters and Reports from Field Cornets, 1799-1809 Veld W agbneesters, Veld Kommandants and Private Individuals 1/GR 13/13 Memorials for Land: Copies A - Z 1786 -1836 1/GR 13/16 Memorials for Land: Copies P - Z 1812-1837 1/GR 14/15 Land Records 1/GR 14/16 List of farms and Aanteekening Boek van 1763- 1858 Plaasen 1/GR 14/17 Lists of Loan Places 1792-1805 1/GR 14/18 Lists of Loan Places with Alphabetical 1812-1829 Register 1/GR 14/21 Inspection Reports of Farms: Vol I- Ill 1817 -1849 1/GR 14/22 Inspection Reports (On Sneeuberg) 1830 1/GR 14/96 Burgerlijke Attestatien 1799-1807 1/GR 14/97 Burgerlijke Attestatien 1807-1810 1/GR 14/98 Burgerlijke Attestatien 1811 -1814 1/GR 14/99 Burgerlijke Attestatien 1814-1818 1/GR 14/106 General Opgaaf Returns and Declarations 1788- 1847 1/GR 14/112 Lists of Burghers and Inhabitants 1786 -1846 1/GR 14/115a General Muster Rolls 1787-1799 1/GR 14/116 General Muster Rolls 1821 -1826 1/GR 14/116a General Muster Rolls 1821 -1826 1/GR 14/118 Certificates to leave and remain in the 1787-1840 district and passports granted under Ordinance No 49, Sections 2 & 3 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 406 1/ GR 14/121 Returns of Marriages, Births and Deaths 1814-1839 1/GR 17/97 N otule van Comm. van Huweliks Zaken 1813 -1821 1/GR 17/106 Bijl. tot de Not. van de Comm. van Huweliks Zaken 1/GR 17/115 Marriage Register 10. Malmesbury Argief (HAWC) 10.1 Malmesbury Death Registers: HAWC 1/3/25/5/1 Death Registers HAWC 1/3/25/6/1 Death Indexes 10.2 Malmesbury Marriage Register Item 1434 HAWC 1/3/25/1/1 Register Item 1312 HAWC 1/3/25/1/2 Register Item 1313 HAWC 1/3/25/1/3 Register 11. Colonial Office Archives (CO) 1820-1822 1805 -1827 1895- 1895- 1862 Apr - 1892 Apr 1894 Apr -1923 Des 1924 Mar - 1948 Sept 12. Quitrent Registers in the Archives of the Receiver of Inland Revenue (QRR) QRR 93, folio 1-254 Graaff-Reinet 1816- 1919 QRR 94, folio 255-463 Graaff-Reinet 1836 -1916 QRR 95, folio 464-667 Graaff-Rein et 1837-1918 QRR 96, folio 668-874 Graaff-Reinet 1837-1919 QRR 173 Prins Albert 1838- 1914 QRR 228, folio 1-257 Uitenhage 1814- 1919 QRR 229, folio 258-490 Uitenhage 1820- 1919 QRR 230, folio 491-694 Uitenhage 1831 -1919 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 407 QRR 231, folio 694-1110 Uitenhage 1865- 1910 1909 -1919 1880 -1919 QRR 232, folio 1111-1195 Uitenhage QRR 256 Willowmore QRR 173, 986 W CH Swanepoel Brandt en Spochtersgang, 933 M 233 SR QRR 173, 999W CH Swanepoel Perseken Hoogte, 1473 M 52 SR QRR 173, 1003 W CH Swanepoel Kaffirs Kraal, 2102 M 326 SR Betaal tot 31 Desem ber 1908 QRR 173, 2072/IW JA en JH Swanepoel en 2 and er Rietkuil en Van Aardtsfontein, 15774 M 240SR Betaal tot 31 Desem ber 1909 QRR 173, 970/1 GR Matthys A de Beer W olvekraal, 4800 M QRR 173, 1034/ GR Johannes H Venter Wolvekraal, 14502 M QRR 173, 1658/ GR Matthys Booyens Antjes Fontein, 8027 M 50 SR QRR 173, 2562 Abraham C Swanepoel Jansenskraal, 4115 M 317 SR QRR 173 PJ Swanepoel Klipfontein, Willowmore voorheen Prins Albert QRR 173 Jvan Eck Vliegekraal, Willowmore voorheen Prins Albert 11-9-1862 11-9-1862 11-9-1862 24-3-1884 15-4-1841 15-4-1841 25-9-1868 3-12-1910 15-4-1841 15-7-1843 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za QRR 173 QRR 173 408 Abraham C Swanepoel Schilpadsvlakte, Willowmore Abraham C Swanepoel Vliegekraal 13.Wildschutteboeke (RLR) RLR1 Oude Wildschutte-boek RLR2 Oude Wildschutte-boek RLR 10/1 Oude Wildschutte-boek RLR 10/2 Oude Wildschutte-boek RLR 11/ 2 Oude Wildschutte-boek RLR 13 Oude Wildschutte-boek RLR 14/1 Oude Wildschutte-boek RLR 14/2 Oude Wildschutte-boek RLR 15/1 Oude Wildschutte-boek RLR 16/1 Oude Wildschutte-boek RLR 16/2 Oude Wildschutte-boek RLR 17/2 Oude Wildschutte-boek RLR 18/1 Oude Wildschutte-boek RLR 19/1 Oude Wildschutte-boek RLR 21/1 Oude Wildschutte-boek RLR23/2 Oude Wildschutte-boek RLR24/2 Oude Wildschutte-boek RLR25/2 Oude Wildschutte-boek RLR26 Oude Wildschutte-boek RLR 27/2 Oude Wildschutte-boek RLR31 Oude Wildschutte-boek RLR33 Oude Wildschutte-boek 12-6-1884 15-10-1884 1687 -1712 1714-1718 1738-1741 1738-1741 1744 -17?? 1752-1754 1754-1755 1755-1756 1757-1758 1760 -1761 1761 -1762 1762-1763 1763-1764 1765 -1767 1771 1773-1775 1775 -1776 1777-1778 1778-1779 1780-1781 1783-1784 1784-1785 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 409 INSTITUUT VIR HISTORIESE NA VORSING, UWK (IHN) VOC4046 Opgaafrolle vir Drakenstein 1701 VOC4048 Opgaafrolle vir Drakenstein 1702 VOC4050 Opgaafrolle vir Drakenstein 1703 VOC4051 Opgaafrolle vir Drakenstein 1704 VOC4054 Opgaafrolle vir Drakenstein 1705 VOC4055A Opgaafrolle vir Drakenstein 1706 VOC4058 Opgaafrolle vir Drakenstein 1707 VOC4060 Opgaafrolle vir Drakenstein 1708 VOC4062 Opgaafrolle vir Drakenstein 1709 VOC4065 Opgaafrolle vir Drakenstein 1710 VOC4066 Opgaafrolle vir Drakenstein 1711 VOC4068 Opgaafrolle vir Drakenstein 1712 VOC4070 Opgaafrolle vir Drakenstein 1713 AKTESKANTOOR KAAPSTAD (AK): Transportaktes (T) Transportakte 1138 Swanepoel Pieter Jansz 6-11-1716 Transportakte 1141 Swanepoel Pieter Jansz 6-11-1716 Transportakte 452 Swanepoel Pieter Jansz 3-12-1698 Transportakte Qts 5, f 35 Swanepoel Pieter Johannes 15-4-1841 Transportakte 367 Swanepoel Pieter Johannes 2-4-1873 Transportakte Qts vol 6, f9 Johannes Hendrik Venter 15-4-1841 Transportakte 294 Johannes Hendrik Master en Jan Adriaan Venter 20-11-1855 Transportakte 149 J an Adriaan Venter 20-11-1855 Transportakte 150 Johannes Hendrik Mostert 20-11-1855 Transportakte 151 Jacobus Johannes Swanepoel 10-3-1857 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 410 Transportakte Qts 1-23 Matthys Booyens Transportakte 279 & 280 Constant Wilsnach Transportakte 430 Frederik Hendrik Swanepoel Transportakte 2375 Matthys Frederik Swanepoel Transportakte 2376 Matthys Frederik Swanepoel Transportakte 10724 Will em Adriaan Venter Transportakte 3155 Frederik Hendrik Swanepoel Transportakte 240 Frederik Hendrik Swanepoel Transportakte 3689 Frederik Hendrik Swanepoel Transportakte 3690 & Pieter Johannes Swanepoel en Frederik 3691 Hendrik Swanepoel - Transportakte 4138 Christiaan Hendrik Salomon Swanepoel Transportakte 1137 Frederik Hendrik Swanepoel Transportakte 3093 Frederik Hendrik Swanepoel Transportakte 3155 Frederik Hendrik Swanepoel Transportakte 255 Pieter Johannes Swanepoel en Christiaan Hendrik Swanepoel Transportakte 9891 & Pieter Johannes Swanepoel en Christiaan 9892 Hendrik Swanepoel Transportakte 602 Christiaan Hendrik Swanepoel en Jacobus Johannes Gert Swanepoel Transportakte 9920 & 9921 Christiaan Hendrik Swanepoel Transportakte 7064 Jan Jacobus Adriaan Minnie LANDMETER-GENERAAI/SURVEYOR GENERAL (SG) 3122 3222 3224 Victoria-W es Beaufort-Wes Graaff-Reinet 1:250 000 1:250 000 1:250 000 25-9-1868 18-10-1875 22-4-1879 10-5-1894 10-5-1894 14-12-1897 21-4-1898 21-1-1895 26-6-1900 26-6-1900 11-7-1900 28-2-1908 31-3-1937 23-4-1898 23-1-1919 23-1-1919 27-1-1927 8-10-1940 16-6-1943 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 411 3319 Worcester 3319 AC Tulbagh 3319 DC Langvlei 3320 Ladismith 3322 Oudtshoorn 3322 AB Botterkraal 3324 Port Elizabeth 3326 Grahamstown NG KERKARGIEF KAAPSTAD (NGKA) G37/ 6/ 1 G 37/6/2 G 37/5/1 G 37/5/2 G 37/5/3 G37/5/4 G 37/5/5 G37/ 5/6 G 12/6/1 G 12/6/2 G 12/6/3 G 12/6/4 G 12/6/5 G 12/6/6 G 12/6/7 Aberdeen Doopregister Aberdeen Doopregister Aberdeen Huweliksregister Aberdeen Huweliksregister Aberdeen Huweliksregister Aberdeen Huweliksregister Aberdeen Huweliksregister Aberdeen Huweliksregister Beaufort-Wes Doopregister Beaufort-Wes Kladregister Beaufort-Wes Kladregister Beaufort-Wes Doopregister Beaufort-Wes Doopregister Beaufort-W es Doopregister Beaufort-Wes Doopregister 1:250 000 1:50 000 1:50 000 1:250 000 1:250 000 1:50 000 1:250 000 1:250 000 1855 -1880 1880-1893 1856-1880 1880 -1885 1884-1896 1897-1909 1909-1928 1928 -1955 1819-1827 1819-1839 1841 -1843 1819-1844 F 1845-1897 1897-1911 1911 - 1934 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za G 12/7/1 G 12/ 9/4 G 12/9/5 G 12/9/6 G 12/ 9/7 G 12/9/8 G 12/9/9 G 12/9/10 G 12/9/11 G 79/3/1 G 79/3/2 G 68/3/1 G 9/3/3 G 6/3/1 G 6/3/2 G 6/3/3 G 6/3/4 G 6/3/5 G 6/3/6 G 6/3/7 G 6/3/8 G 6/3/9 G 6/3/10 G 6/3/16 G 6/3/17 RA4/78 412 Beaufort-Wes Huweliksregister Beaufort-Wes Huweliksregister Beaufort-Wes Huweliksregister Beaufort-Wes Huweliksregister Beaufort-Wes Huweliksregister Beaufort-Wes Huweliksregister Beaufort-Wes Huweliksregister Beaufort-W es Huweliksregister Beaufort-Wes Huweliksregister Carnarvon Doopregister Carnarvon Doopregister Fraserburg Doopregister George Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-Reinet Doopregister Graaff-ReinetAfskrif Doopregister 1820 - 1843 F1 1842-1879 1879-1891 1891-1899 1899-1918 1918- 1930 1924- 1931 1931-1944 1944-1955 1875 -1887 1887-1907 1852-1897 1842-1855 1792-1805 F 1804-1810 F 1811- 1814 F 1811 -1814 F 1815 -1821 F 1815-1822 F 1821-1826 F 1822-1827 F 1826 -1829 F 1827-1829 F 1860 -1868 1868 -1876 1893 -1895 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za RA 4/80 G 6/6/1 G 6/6/2 G 6/6/3 G 6/8/1 G 1/8/2 G 1/8/3 G 1/8/4 G 1/8/6 G 1/ 8/7 G 1/8/9 G 1/8/10 G 1/8/11 G 1/13/1 G 1/ 13/2 413 Graaff-Reinet Afskrif Doopregister Graaff-Reinet Huweliksregister Graaff-Reinet Huweliksregister Graaff-Rein et Huweliksregister Graaff-Reinet Doderegister Kaapstad Doopregister V rye- & Slawekinders Kaapstad Doopregister V rye- & Slawekinders Kaapstad Doopregister Blanke kinders Kaapstad Doopregister Blanke of "Christenkinderen" Kaapstad Doopregister Blanke of "Christenkinderen" Kaapstad Doopregister Blanke of "Christenkinderen" Kaapstad Doopregister Blanke of "Christenkinderen" Kaapstad Doopregister Blanke of "Christenkinderen" Kaapstad Huweliksregister Kaapstad Huweliksregister 1895-1896 1806 -1829 1806 -1839 1839-1851 1808 -1848 F 1713 - 1742 F 1743-1756 1757-1779 F 1780-1794 1780 -1786 1786-1795 F 1795-1815 F 1795 -1808 1713 -1756 1757-1803 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za RA4/197 RA 4/ 250 G 53/4/3 G 3/3/1 G 3/3/2 G 3/5/1 G 3/ 5/1a G 64/3/1 G 64/3/2 G 64/3/3 RA 4/ 62 RA4/66 RA4/70 RA 4/73 RA 4/75 RA 4/76 RA 4/77 RA4/79 RA 4/80 RA 4/ 82 RA4/83 RA4/84 RA4/111 A 414 Malmesbury Afskrif Doopregister 1943 -1948 (Str- Sy) Malmesbury Afskrif Doopregister 1948- 1956 (St- Sw) Oudtshoorn Huweliksregister Paarl Doopregister Paarl Doopregister Paarl Huweliksregister Paarl Huweliksregister Prins Albert Doopregister Prins Albert Doopregister Prins Albert Doopregister (terug na gemeente) Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister 1864 -1869 1694-1745 F 1746-1775 F 1717-1839 1717-1823 1842-1854 1855-1874 1874-1895 1883-1885 1885 -1887 1887-1888 1888 -1889 1889-1891 1891 -1892 1892-1893 1893-1895 1895 - 1896 1896 -1897 1897-1899 1899-1900 1916- 1917 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za RA4/113 A RA 4/115 C RA4/118A RA 4/120 A RA4/122A RA 4/125 A RA4/127 A RA4/131 B RA4/135 A RA4/142A G 64/4/1 G 64/4/2 G 64/4/3 G 64/4/4 G 64/4/5 G 64/4/6 G 64/4/7 G 64/4/8 G 64/4/9 G 64/4/10 G 64/8/1 G 2/4/1 G 2/4/1 G 2/7/1 G 7/4/ 415 Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Afskrif Doopregister Prins Albert Huweliksregister Prins Albert Huweliksregister Prins Albert Huweliksregister Prins Albert Huweliksregister Prins Albert Huweliksregister Prins Albert Huweliksregister Prins Albert Huweliksregister Prins Albert Huweliksregister Prins Albert Huweliksregister Prins Albert Huweliksregister Armesorg en Kinderwelvaart Stellenbosch Doopregister Stellenbosch Doopregister Stellenbosch Huweliksregister Swellendam Doopregister 1917 -1918 1918 -1920 1920-1921 1921-1922 1922-1923 1923- 1925 1925-1926 1927-1929 1929-1931 1934-1935 1845-1868 1868-1877 1877-1898 1898- 1910 1910- 1924 1924-1927 1927-1929 1929-1946 1946 -1955 1956-1972 1930 -1957 1688 -1732 F 1732-1788 F 1700-1788 F Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za RA4/410 G 4/7/1 G 10/4/2 G 10/4/3 G 88/3/1 G 88/3/2 G 88/5/1 G 88/5/2 G 88/5/3 G 97/3/1 G 97/3/2 G 97/3/3 416 Tafelberg Afskrif Doopregister Tulbagh Doopregister Uitenhage Doopregister Uitenhage Doopregister U niondale Doopregister Uniondale Doopregister Huweliksregister Uniondale Huweliksregister Uniondale Huweliksregister Uniondale Willowmore Doopregister Willowmore Doopregister Willowmore Doopregister 1981 -1988 1743- 1800 1830-1840 F 1841- 1850 F 1866 -1888 1888-1913 1866 -1881 1881 -1892 1892-1904 1864-1871 1871 -1884 1884 -1898 TRANSV AALSE ARGIEFBEWAARPLEK (TAB) Tvl Estates MHG 8444/60 1933 Potgieter Adolph Cornelius MHG 0/83676 1933 Potgieter Johan George MHG 0/19117 1902 Potgieter Luitha Elizabeth MHG 0/90471 1935 Roscher Johan George MHG 1225/67 1967 Taljaard Barend Petrus Uys MHG 8383/17 1971 Taljaard Elizabeth MHG 0/4541 1889 Taljaard Jacoba Maria Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za MHG 0/7106 1892 MANUSKRIPTE (MS) Botes PJ 1994 Van Eck, B gd MONDELINGE BRONNE Bothma, S mev 2002 Du Toit, A mev 2002 417 Taljaard Matthys Johannes Bekende inwoner van Kaapstad sterf op 95 (Ongepubliseerde manuskrip in besit van CH Swanepoel). Kinderjare op Botterkraal (Ongepubliseerde manuskrip in besit van CH Swanepoel). Adres: Weseindestraat 19, Moorreesburg Telefoon: (w) 0224- 31160 Beroep: Sekretaresse Geboortedatum: 22-11-1963 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Departemant W aterwese, Venda Telefoon: (w) 0159- 621 7612 Beroep: Sekretaresse Geboortedatum: 16-1-1954 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Fuller, C mnr Kilian, R mev Kriel, R mev Loock, A mev 1998 en 418 Adres: Wolwekraal, Prins Albert Telefoon: 2002 Beroep: Plaasopsigter Geboortedatum: c 1940 2002 2002 1998 Datum van onderhoud: September 1998 en Oktober 2002 Adres: Welgegundvoeg 21, Vredekloof, Brackenfell Telefoon: 082 573 7624 Beroep: Verkoopsbestuurder Geboortedatum: 27-3-1954 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Nieuwmunster, Wolseley Telefoon: 023- 231 0869 Beroep: Huisvrou Geboortedatum: c 1950 Datum van onderhoud: Julie 2002 Adres: Vlieekraal, Willowmore Telefoon: 044 - 934 1155 Beroep: Onderwyseres Geboortedatum: c 1950 Datum van onderhoud: September 1998 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Nel, S Mev 2002 Pretorius, A mev 2002 Pretorius, M mev 2002 Ras, C mev 2002 Ras, M mev 2002 419 Adres: Robertson Telefoon: Geen Beroep: Pensioenaris Geboortedatum: 25-12-1927 Datum van onderhoud: November 2002 Adres: Barrystraat 33, Robertson Telefoon: (h) 023 - 626 3400 Beroep: Sekretaresse Geboortedatum: 30-11-1956 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Seringaweg 2, Tygerdal Telefoon: (w) 021 - 915 8971 Beroep: Reiskonsultant Geboortedatum: 26-5-1959 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Eikelaan 4, Edenpark, Brackenfell Telefoon: (h) 021-9826924 Beroep: Huisvrou Geboortedatum: 27-7-1958 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Hertestraat 54, Kraaifontein Telefoon: (h) 021- 988 6933 Beroep: Huisvrou Geboortedatum: 25-4-1946 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Ras, N mnr Ras, S mev Retief, P mnr Schneider, C mev 2002 2002 2002 2001 420 Adres: Franklinstraat 6, Meiringspark, Worcester Telefoon: 082 345 6671 Beroep: Kontrakteur Geboortedatum: 2-11-1950 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Jakarandahof 3, Hugenotestraat, Villiersdorp Telefoon: 028- 840 0437 Beroep: Pensioenaris Geboortedatum: 27-9-1929 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Panorama Telefoon: 021-913 3020 Beroep: Ouditeur Geboortedatum: 1951 Datum van onderhoud: April2002 Adres: Stellenbosch en Telefoon: 021- 886 6151 2002 Beroep: Geboortedatum: Datum van onderhoud: Junie 2001 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Steenkamp, M mev 2002 Strydom, C mev 2002 Swanepoet A mnr 2002 Swanepoet A prof 2002 421 Adres: Loganstraat 43, Touwsrivier Telefoon: (h) 023-358 1083 Beroep: Huisvrou Geboortedatum: 3-9-1949 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Le Rouxstraat 30, Robertson Telefoon: (h) 023- 626 2784 Beroep: Huisvrou Geboortedatum: 10-7-1961 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Gawiestraat 11, Brackenfell Telefoon: (h) 021-982 1555 Beroep: Pensioenaris Geboortedatum: 24-2-1920 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Alfa, Bus 54, Brandfort Telefoon: (h) 051- 861 2278 Beroep: Boer (afgetrede professor m geskiedenis) Geboortedatum: 30-7-1946 Datum van onderhoud: Mei 2002 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Swanepoel, D mnr 1998 Swanepoel, K mnr gd Swanepoel, S mev 2002 Swanepoel, W mnr 2002 422 Adres: Meriba, Prins Albert Telefoon: 044- 934 1150 Beroep: Boer Geboortedatum: 31-8-1932 Datum van onderhoud: Septem ber1998 Adres: Reeds oorlede Beroep: Boer Geboortedatum: 28-1-1924 Datum van onderhoud: Reeks gesprekke en vertellings Adres: Athensweg 123, Table View Telefoon: (h) 021 - 557 9931 Beroep: Pensioenaris Geboortedatum: 2-8-1935 Datum van onderhoud: Reeks gesprekke Adres: Bus 10615, Newcastle Telefoon: (h) 034 - 318 1332 Beroep: Departement Waterwese Geboortedatum: 24-8-1949 Datum van onderhoud: Mei 2002 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za Van der Merwe, J mev 2002 V an der W alt, S mev 2002 Van der Wath, A mev 2002 Van Eck, B mev 1998 423 Adres: Breestraat 93, Peerlesspark­ N oord, Kraaifontein Telefoon: (h) 021 - 987 3902 Beroep: Bibliotekaresse Geboortedatum: 3-5-1946 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Jakarandahof 3, Hugenootstraat Villiersdorp Telefoon: (h) 028-840 0437 Beroep: Verkoopsdame Geboortedatum: 6-7-1955 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Gawiestraat 11, Brackenfell Telefoon: (h) 021 - 982 1555 Beroep: Huisvrou Geboortedatum: 16-12-1944 Datum van onderhoud: Oktober 2002 Adres: Huis Malan Jacobs, Laingsburg Telefoon: 023-5511400 Beroep: Pensionaris Geboortedatum: 5-4-1918 Datum van onderhoud: Reeks gesprekke in 1998 en 2002 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za V an Eck, G mnr 2001 Van Zyl, M mev 2002 424 Adres: Rietkuil, Prins Albert Telefoon: (h) 044-934 1149 Beroep: Boer Geboortedatum: c 1924 Datum van onderhoud: 2001 Adres: Whitestraat 56, Robertson Telefoon: (h) 023 - 626 2762 Beroep: Winkeleienaar Geboortedatum: 20-6-1953 Datum van onderhoud: April 2002 Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za 426 Pieter Jansz Swanepoel Jacobus Swanepoel (b6) se kruisie Christiaan Swanepoel (b6c5) Pieter Johannes Swanepoel (b6c5d7) Frederik Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3) Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3£7) Christiaan Hendrik Swanepoel (b6c5d7e3f7g5) Jacobus Johannes Gert Swanepoel (b6c5d7e3f7g5h6) Christiaan Hendrik Swanepoel b((b6c5d7e3f7g5h6i2) Stellenbosch University http://scholar.sun.ac.za